Μέχρι τις 29 του μήνα θα δέχεται το κοινό η πολυέκθεση με τον τίτλο «Εικόνες του κόσμου-Ψευδαισθήσεις του σύμπαντος» που διοργανώνεται από την περιφέρεια νοτίου Αιγαίου στο Γαλλικό Προξενείο στην οδό Ιπποτών.

Τα εγκαίνια πραγματοποιήθηκαν το Σάββατο με τις τρεις καλλιτέχνιδες μέλη του δικτύου FAM να εκθέτουν τα έργα τους δίνοντας την ευκαιρία στο κοινό της Ρόδου να δουν για πρώτη φορά κάτι ανάλογο. Η επιμελήτρια της έκθεσης, λέκτορας του παιδαγωγικού τμήματος δημοτικής εκπαίδευσης του πανεπιστημίου Αιγαίου Μαίρη Σαββαΐδου-Καμπουροπούλου αναφέρει για τη διοργάνωση και τις καλλιτέχνιδες τα εξής:
Παρουσιάζοντας εν συντομία τη ζωή και το έργο της καθεμίας από τις δημιουργούς θα πρέπει να διευκρινίσουμε ότι η μοναδική, αυθεντική και οριστική ερμηνεία των έργων τέχνης είναι ένας μύθος, τον οποίο η δική μας προσέγγιση δεν θα υπηρετήσει.
Αποτυπώνοντας την υποκειμενική μας εντύπωση, δεν επιδιώκουμε να δεσμεύσουμε τη δημιουργική φαντασία και την ελευθερία της κρίσης του κάθε δέκτη. Αντιθέτως προσδοκούμε η περιεκτική μας ανάλυση να ερεθίσει τη δική σας περιέργεια και να σας οδηγήσει σε προσωπικά ερμηνευτικά μονοπάτια. Στη συγκεκριμένη έκθεση η ευρύτητα της θεματικής κλίμακας, οι ευρηματικοί χειρισμοί των θεμάτων και το ιστορικό συγκείμενο στο οποίο λαμβάνει χώρα, της προσδίδουν τον επικαιρικό χαρακτήρα της.

Η Ελένη Πολυχρονάτου είναι διδάκτορας στην Τένχη και στο Περιβάλλον και πτυχιούχος γλύπτρια και ζωγράφος ΑΣΚΤ. Ενεργή καλλιτέχνιδα της γενιάς της, έχει παρουσιάσει το έργο της σε 7 ατομικές και περισσότερες από 100 ομαδικές εκθέσεις σε: Ελλάδα, Γαλλία, Ιταλία, Ολλανδία, Ρουμανία, Καναδά, Αλβανία, Τουρκία, Λίβανο και Μαρόκο. Το 2002 - 2003 συμμετείχε στο πιλοτικό διακρατικό πρόγραμμα “Επικοινωνία - Τέχνη” (Δίκτυο FAM - UNESCO) στη Γαλλία, Ιταλία και Ελλάδα, με σκοπό να εκμαιευθούν νέοι παιδαγωγικοί ορίζοντες. Έχει διοργανώσει και μετάσχει σε επιστημονικά συνέδρια και ημερίδες με εισηγήσεις για τη δημόσια, οικολογική και περιβαλλοντική τέχνη και έχει δημοσιεύσει σε καλλιτεχνικά και εκπαιδευτικά έντυπα άρθρα. Είναι ιδρυτικό μέλος της artreeteam, αστικής μη κερδοσκοπικής εταιρείας για το περιβάλλον και την τέχνη και η πρώτη διδάκτορας του Θεωρητικού Τμήματος της ΑΣΚΤ.

Τα έργα της Ελένης Πολυχρονάτου συνδυάζοντας λόγο και εικόνα αποτελούν πολυεπίπεδες δημιουργίες που ενεργοποιούν τη συνδυαστική σκέψη. Η σχέση εικόνας και λόγου, όπως υποστηρίζει ο Ρολάντ Μπάρτ, μπορεί να είναι είτε σχέση ισοδύναμης επεξεργασίας, όπου και τα δύο μέσα αφηγούνται την ίδια ιστορία, είτε συμπληρωματικότητας - διαδοχικότητας, όπου το ένα μέσο προεκτείνει και εμπλουτίζει τις πληροφορίες του άλλου. Τη ρευστότητα και την πολυσημία της εικονικής αφήγησης έρχεται ο λόγος και την αγκυρώνει στον ερμηνευτικό δίαυλο που διανοίγει. Έτσι και στα έργα της Πολυχρονάτου τα δύο μέσα συνδυάζονται αρμονικά και αναπτύσσουν σχέση οργανικής συμπληρωματικότητας, παραχωρώντας στον θεατή μια πυξίδα για να πλοηγηθεί στη θάλασσα των μηνυμάτων που εκπέμπουν. Η μελωδική σύμπτυξη των γεωμετρικών σχημάτων, γωνίες και καμπύλες, η χρωματική καθαρότητα, τα επανερχόμενα μοτίβα και σύμβολα, οι συμβολικές παραπομπές στα στοιχεία της φύσης, η ανθρώπινη φιγούρα, τα σχηματοποιημένα αστέρια, ψάρια και πουλιά διασκορπίζονται στο χώρο σκιαγραφώντας ένα ψυχικό τοπίο που προσκαλεί και προκαλεί για εξερεύνηση.

Χρόνος, αγάπη, φύση, άνθρωπος, όλα ενοικούν στη σκέψη μας με ένα γόνιμο ερωτηματικό αμφισβήτησης. Εκεί συναντιούνται όλα, εκεί αναμετριούνται με το είναι μας, εκεί συναγωνίζονται για ένα μερίδιο από την προσοχή μας, εκεί αποτιμάται η αξία τους. Η γραφή και η εικόνα συνθέτουν ένα σημαίνον που μεταφράζεται στη σκέψη του θεατή σε μια νοερή - πνευματική εικόνα, το σημαινόμενό του. Η ελευθερία στην πρόσληψη και την ερμηνεία συνιστά και το δώρο της τέχνης του Πολυχρονάτου στο θεατή. Αυτό που προσλαμβάνει κανείς στη στοχαστική θέαση των εκθεμάτων είναι η προσωπική του διαδρομή προς τα ένδον και αντανακλά τη δική του πορεία προς την αυτογνωσία.

Η Μάρω Κουρή ταξιδεύει μεταφέροντας την ελεύθερη σκέψη στην εικόνα, με οδηγό το ένστικτο και τους φιλόξενους ανθρώπους που συγκινητικά θυμάται σε κάθε της αποστολή. Η αισθητική της πηγάζει από την ικανότητα παρατήρησης του κόσμου, την ανάγκη της ψυχής και το ανήσυχο πνεύμα της, που είναι τροφή για την τέχνη. Έχει εκθέσει φωτογραφίες της σε πολλά μέρη του κόσμου, όπως το Γιοχάνεσμπουργκ, Βαρκελώνη, ʼγκυρα, Αθήνα, Νέα Υόρκη, Βηρυτό, Τόκιο. Είναι βραβευμένη με το διεθνές βραβείο SCOOP. Εργάζεται ως freelancer φωτοδημοσιογράφος και συνεργάζεται με περιοδικά όπως το National Geographic, Passport, Geo, Grandes Viajes, La Republica, Der Speigel (www.marokouri.com).

Η κυρίαρχη αφήγηση της Επιστήμης είχε ανέκαθεν πρόσημο γένους αρσενικού. Η γνώση, η εφευρετικότητα, η αντίληψη και η θετική σκέψη θεωρούνται, αν και οξύμωρα, γένους αρσενικού (Brian Attebery, 2004: 134), ενώ η φύση, παθητικό πεδίο προς εξερεύνηση και άσκηση της αντρικής δραστηριότητας, στα πλαίσια ενός ιδιότυπου αντρικού Οριενταλισμού, αντιπροσωπεύει το γυναικείο φύλο. Ο γυναικείος ιδεότυπος υπήρξε ανέκαθεν ένα σύνολο συμβιβασμών και επιβεβλημένων περιορισμών, που στηρίζονταν στο “δεδομένο” της γυναικείας τρωτότητας, ευαισθησίας και ευπάθειας (Brownmiller, 1984: 14-19). Έτσι η φύση κατέληξε στον κυρίαρχο δυτικό λόγο να αντιπροσωπεύει το βασίλειο της γυναίκας και ταυτόχρονα έναν τόπο εξορίας της, το Όλο με το προσωπείο του ʼλλου, όπως θα έλεγε και η Simone de Beauvoir (1953: 710-711).

Στην έκθεση της Μάρως Κουρή, ο παραπάνω κανόνας επικυρώνεται την ίδια στιγμή που υπονομεύεται, καθώς το λανθάνον μήνυμά της είναι η δύναμη και η σοφία της γυναίκας μέσα από την αδυναμία της.
Η έκθεση της Μάρως Κουρή αποτελεί ένα φαντασμαγορικό πανόραμα του κόσμου μας στην “πιο γλυκιά του ώρα”, με άρωμα και γεύση γυναίκας, έστω κι αν αυτό αποδεικνύεται μερικές φορές αψύ και πικρό, μια φωτεινή εκδοχή του γήινου σύμπαντος ακόμα και στις πιο σκοτεινές του πλευρές, ένας ύμνος στη ζωή ακόμα κι όταν γίνεται λόγος για θάνατο (π.χ. στην χρήστρια ουσιών ή την ιερόδουλη), που μας ξεναγεί στα αξιοθέατα της γυναικείας “ομορφιάς” και δύναμης, στα πολυδαίδαλα μονοπάτια της θηλυκής φύσης. Δεν πρόκειται απλά για μια φολκλορικού περιεχομένου περιδιάβαση, αλλά για μια ουσιαστικά κοινωνική και πολιτική ματιά. Η αδυναμία της γυναίκας έχει προέλευση κοινωνική και η δύναμή της βιολογική - φυσική.

Η πολύχρωμη και πολυφωνική αντιπροσώπευση γυναικείων τύπων σε σκηνές καθημερινότητας συνθέτουν ένα σπάνιο μωσαϊκό από μοναδικές εμπειρίες ζωής. Έτσι, αυτές οι τόσο απομακρυσμένες μεταξύ τους γυναικείες φιγούρες, φέρουν στον κοινό τους παρονομαστή πολλές ομοιότητες. Γυναίκα σημαίνει πάθος, με τη διττή σημασία της έννοιας, από το πάσχω και το επιθυμώ. Γυναίκα ισοδυναμεί με πόνο και υποταγή στον άδικο νόμο του αρσενικού. Γυναίκα θα πει αντίσταση, αλληλεγγύη και ελπίδα για ένα καλύτερο αύριο. Η Γυναίκα είναι η πηγή της ζωής και της δημιουργίας. Η Γυναίκα ξέρει να σέβεται και να τηρεί την παράδοση, αλλά ξέρει και να την ανατρέπει. Γυναίκα ίσον θυσία, αγώνας και πόνος. Γυναίκα μάνα, έγχρωμη, ασιάτισσα και αφρικανή, ελληνίδα και τουρκάλα, μουσουλμάνα ή χριστιανή, νέα ή γερασμένη, στα πλούτη ή στην εξαθλίωση, υγιής ή εξαρτημένη, χειραφετημένη ή καταπεσμένη, η γυναίκα με γάμα κεφαλαίο, είναι η αρχή και το τέλος του ταξιδιού στη γη.

Η Ελένη Χατζηχρήστου είναι αστροφυσικός, κάτοχος μάστερ του Αστεροσκοπείου του Παρισιού και διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Leiden. Έχει εργαστεί επί σειράν ετών σε μεγάλα ερευνητικά και ακαδημαϊκά ιδρύματα παγκοσμίως (Πανεπιστήμιο Yale, Ινστιτούτο Διαστημικού Τηλεσκοπίου Hubble, ΝASA Goddard Space Flight Center, Νότιο Ευρωπαϊκό Αστεροσκοπείο Χιλής, Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών) και διατελεί πρύτανης του ελληνικού παραρτήματος του City University of Seattle - City Unity College. Είναι συγγραφέας δεκάδων δημοσιευμένων πρωτότυπων επιστημονικών εργασιών, περισσότερων από 200 εκλαϊκευτικών άρθρων, βιβλιοκριτικών και συνεντεύξεων με σημαίνοντα πρόσωπα της επιστήμης και της τέχνης. Το 2006 κυκλοφόρησε το βιβλίο της “Εξερευνώντας το Σύμπαν”. Το 2011 ανακηρύχθηκε ως μία από τις 13 γυναίκες ρόλους - μοντέλα επιστημόνων της Ευρώπης.

Μέσα από τις εικαστικές της ανησυχίες η Ελένη Χατζηχρήστου επιβεβαιώνει τρανά το ότι η επιστήμη όχι μόνο δεν είναι ασύμβατη με την τέχνη, αλλά ότι βρίσκονται μεταξύ τους σε σχέση οργανικής αλληλεξάρτησης. Εξερευνώντας το σύμπαν μας με ένα βλέμμα ταυτόχρονα πνευματικά ρωμαλέο και εταστικά ποιητικό, υποβάλλει μέσα από τη φωτογραφία στο θεατή ερωτήματα που απασχολούν μέχρι σήμερα τους επιστήμονες. Μας βάζει στη θέση του στοχαστικού παρατηρητή που ατενίζοντας για πρώτη φορά τον ουράνιο θόλο, ανακαλύπτει παρθενικές αλήθειες και βιώνει μια αιφνιδιαστική εσωτερική διέγερση, προσπαθώντας να αποκρυπτογραφήσει στα προαιώνια μυστικά.

Μας κάνει να αναλογιστούμε τη σχετικότητα του χρόνου, την αστάθεια των ανθρώπινων, τη ρευστότητα της ύλης, τη δύναμη της φύσης, την ομορφιά της δημιουργίας, τον ίλιγγο της αέναης ενεργειακής ανταλλαγής, το μυστήριο της ζωής. Ο θεατής της έκθεσης μπαίνει προς στιγμή στη θέση ενός προσωκρατικού Ίωνα φιλοσόφου, που μελετώντας τη φύση και το σύμπαν επιχειρεί να ερμηνεύσει μυστικά της ζωής. Αυθαίρετα ίσως, διαισθητικά περισσότερο παρά αποδεικτικά, ψηλαφώντας και όχι πατώντας με σιγουριά, οι εικόνες μας κάνουν να ρεμβάσουμε και να συλλογιστούμε αυτό που πάντα είναι εκεί αλλά δεν το βλέπουμε: το σύμπαν, ο θεός, η ύπαρξη, το όλο που μας περιβάλλει και χάνεται διάχυτο πίσω από την επιφάνεια των πραγμάτων της πεζής καθημερινότητας.

Σαν τις διδασκαλίες των αρχαίων Ελλήνων: ο εκπαιδευτικός χαρακτήρας της έκθεσης. Θα προσπαθήσω να απαντήσω στο υποθετικό ερώτημα, γιατί αυτή η έκθεση θα μπορούσε να θεωρηθεί κατάλληλη και επιδεκτική εκπαιδευτικής αξιοποίησης, θέτοντας ένα άλλο αρχικό και ευρύτερο ερώτημα, για το ρόλο της παιδείας και της τέχνης γενικότερα.
Εγκλωβισμένοι στην εποχή του αιώνιου παρόντος, της ιλιγγιώδους ταχύτητας, της καταναλωτικής υστερίας, της αποθέωσης της ύλης, του ευδαιμονισμού και της ψευδαίσθησης της ατομικής αυτάρκειας, παραπονιόμαστε συχνά ότι πάσχουμε από έλλειμμα παιδείας, λες και η παιδεία έχει να κάνει αποκλειστικά με τη συσσώρευση αφηρημένων γνώσεων ή την ανάπτυξη πρακτικών - τεχνικών δεξιοτήτων.
Το εκπαιδευτικό μας σύστημα εστιάζοντας αποκλειστικά στην αντικειμενικά μετρήσιμη επίδοση, αγνοεί τις βασικότερες παραμέτρους ανάπτυξης της προσωπικότητας, της κριτικής σκέψης και της δημιουργικότητας. Αυτές όμως προαπαιτούν ευρύτερη καλλιέργεια, ωριμότητα, ελεύθερη βούληση, πρωτοβουλία, φαντασία αλλά και ευαισθητοποίηση για τα κοινά, τον συνάνθρωπο και το σύμπαν.

Αυτές οι ιδιότητες δεν είναι δυνατόν να αναπτυχθούν μέσα από τη μηχανική - παθητική μάθηση και την κατακερματισμένη αντίληψη του κόσμου σε επιμέρους επιστήμες, που δεν καταφέρνουν να συνεργαστούν σε μια συνθετική - ολιστική προοπτική. Αποστηθίζοντας πληροφορίες ο σύγχρονος μαθητής, εστιάζει στο παρόν, το εδώ και το τώρα, αντιμετωπίζοντας την εκπαιδευτική διαδικασία ως μέσο επίτευξης στόχων, και δη αυτού της εισαγωγής σε μια πανεπιστημιακή σχολή. Με τη ματιά του ευθυγραμμισμένη στον οριζόντιο άξονα μιας χρησιμοθηρικής διαδικασίας, δεν αντιλαμβάνεται καν ότι η πραγματική, η ουσιαστική γνώση βρίσκεται αλλού.

Δεν μαθαίνει ποτέ ότι πρέπει να κοιτάζει βαθιά μέσα του και μακριά γύρω του και ότι το καθετί πρέπει να το αντιλαμβάνεται ως μέρος ενός όλου, που απαρτίζει την κοινωνία και το σύμπαν. Από το μικρόκοσμο ως το μακρόκοσμο, κοιτώντας στο εσωτερικό του αλλά και πέρα από τον εαυτό του σε ό,τι τον υπερβαίνει, τότε μόνο ο άνθρωπος συνειδητοποιεί την ασημαντότητά του και γίνεται κριτικός στοχαστής και εξ ου, άνθρωπος.

Γνωρίζοντας τον εαυτό του, παρατηρώντας και τείνοντας χείρα συνεργασίας και φιλίας στο συνάνθρωπο αλλά και ενατενίζοντας το σύμπαν, έρχεται σε επαφή με την πεμπτουσία της ύπαρξης. Αν κάτι λείπει από την εποχή και την παιδεία μας είναι η ευαισθητοποίηση σε αυτό το πεδίο, όπως σωστά είχε επισημάνει ο Μ. Δερτούζος, λέγοντας ότι “Μετά από τρεις επαναστάσεις... θα ήθελα να δω να βιώνουμε μια τέταρτη. Να γνωρίσουμε τον πιο πολύτιμο πόρο στη γη: τους εαυτούς μας”. Από την αυτογνωσία μέχρι την υπέρβαση του εγωισμού και την αναγνώριση της αξίας του άλλου και ακόμα πιο πέρα, μέχρι τη νοερή άκρη του σύμπαντος, τότε η ζωή προσλαμβάνει περιεχόμενο και η παιδεία εκπληροί τους σκοπούς της.

Στη σημερινή συλλογική έκθεση έχουμε τη μοναδική ευκαιρία να αφεθούμε σε ένα τέτοιο ταξίδι τέχνης και ζωής, από την ενδοσκόπηση στο εσωτερικό του είναι, στην παρατήρηση του πλησίον και την κατάρριψη των στερεοτύπων, μέχρι την ανακάλυψη της μαγείας της κοσμικής σοφίας.

Έχουμε την τύχη να ταξιδέψουμε από τα βάθη της ύπαρξης μέχρι τα απώτατα όρια της εξαΰλωσης, καθώς και να επισκεφτούμε διάφορα μέρη του πλανήτη μας, που επιβεβαιώνουν τη θαυμαστή πολυμορφία και το μεγαλείο της γυναικείας αγωνιστικότητας. Σήμερα οι μουσειακές εκθέσεις δεν απευθύνονται στον παθητικό θεατή των εκθεμάτων αλλά στον ενεργητικό και συμμέτοχο επισκέπτη. Η ποιότητα της προσφερόμενης εμπειρίας και η ευεργετική της επίδραση στο δέκτη μέσω της εμπλοκής τους με αυτήν, θεωρείται πλέον ο απώτερος στόχος της πολιτικής ενός σύγχρονου μουσείου. Τέτοιες εκθέσεις θα έπρεπε να επισκέπτονται τα σχολεία και στα πλαίσια κατάλληλα διαμορφωμένων εκπαιδευτικών προγραμμάτων, να δημιουργούνται υποδοχές ευαισθητοποίησης σχετικά με το σύνολο των θεμάτων που θίγονται. Η παιδεία έχει ευθύνη να διαμορφώνει προσωπικότητες και γι’ αυτό θα πρέπει να επιδιώκει τη διαμορφωτική επίδραση της τέχνης αντιλαμβανόμενη τη μοναδική της ικανότητα να ανοίγει δρόμους στη σκέψη. Η έκθεση που εγκαινιάσθηκε χθες σπάει τα συμβατικά όρια των προσδοκιών που τέτοιες εκθέσεις διαγράφουν και μετατρέπεται σε αφετηρία στοχασμού και μέσο καλλιέργειας της ανθρωπιάς. Αν οι στόχοι της παιδείας και της τέχνης θεωρητικά συγκλίνουν κάπου, ένα τέτοιο σημείο τομής είναι η έκθεση, που παντρεύει την αισθητική απόλαυση με τη γνώση και τον προβληματισμό, την επιστήμη με τη διαίσθηση, το εγώ με το σύμπαν, την αλήθεια με τη φαντασία.

Οι τρεις διακεκριμένες καλλιτέχνιδες και επιστήμονες μέλη του Δικτύου FAM (Δίκτυο Γυναικών καλλιτέχνιδων και συγγραφέων από 25 χώρες της Μεσογείου), η δρ. Αστροφυσικής Ελένη Χατζηχρήστου, η βραβευμένη φωτερεπόρτερ Μάρω Κουρή, η εικαστικός, δρ. Ιστορίας της Τέχνης ΑΣΚΤ Ελένη Πολυχρονάτου, συνεκθέτουν τα έργα τους έτσι ώστε να δημιουργείται μια βαθμιδωτή κλιμάκωση που επιτρέπει την κίνηση από το μέρος στο όλο, από το άρρητο στο άπειρο, από το ενδόμυχο στο διαγαλαξιακό και το αντίστροφο.

Παράλληλα οι διαλέξεις των καλλιτέχνιδων που πλαισιώνουν την έκθεση και οι προγραμματισμένες προβολές συμπληρώνουν οργανικά την εμπειρία, καθώς μετατρέπουν τη συγκίνηση της επαφής με την τέχνη σε θετική και εμπεριστατωμένη γνώση, προσφέροντας έτσι στον επισκέπτη τη δυνατότητα να απολαύσει μια ολιστική, πρόταση ερμηνείας της ζωής και του κόσμου. Η ψυχαγωγική διάσταση της έκθεσης, υπό την έννοια της αγωγής ψυχής και ο εκπαιδευτικός χαρακτήρας της, υπό την έννοια της προσέγγισης των βασικών γνωστικών κατηγοριών και των δομών βάθους που πρέπει να καλλιεργεί η εκπαίδευση, δίνει στην έκθεση μια σπάνια διτότητα και βαρύτητα.

Ο επισκέπτης μπορεί να ταξιδέψει νοερά στις αχαρτογράφητες περιοχές του είναι του, του πληθωρικού μας πλανήτη γένους θηλυκού και του ανεξερεύνητου σύμπαντος, να προβληματιστεί, να θαυμάσει, να εμπνευστεί, να εμπλουτίσει τις γνώσεις του και κυρίως την αυτεπίγνωσή του, να φύγει γεμάτος ερεθίσματα και ερωτηματικά, αγωνίες και επιθυμία για αναζήτηση. Και τότε μόνο η τέχνη είναι τέχνη πραγματική, όταν διδάσκει, ακριβώς επειδή δεν έχει την πρόθεση να το κάνει”.