«Ως χαρίεν έστ’ άνθρωπος,  όταν άνθρωπος η».  Μενάνδρου

Πόσο χαριτωμένος, ευτυχισμένος είναι ο άνθρωπος, όταν είναι άνθρωπος. Στ’ άριστα των διδαγμάτων της προγονικής σοφίας, συγκαταλέγεται αναμφίλεχτα και το προκείμενο απόφθεγμα, απλό στη διατύπωση, αλλά σοφό στη σύλληψη, αναμφισβήτητη αλήθεια την οποία εκφράζει ο ονομαστός κωμικός ποιητής Μένανδρος. (342-292 π.Χ.).

Οι αρχαίοι στοχάζονταν πολύ πάνω στ’ ανθρώπινα θέματα. Ιδανικός τύπος ανθρώπου είναι η πρόθεσή του να βγει απ’ το στενό περίγυρο του εαυτού του, αγωνίζεται διακριτικά στη ζωή, έμπραχτος σεβασμός για τους άλλους, σ’ όλους τους τομείς της δραστηριότητας. Βρίσκεται στις προφυλακές του αγώνα για να περιορίσει τα σκοτεινά προβλήματα, αντιμετώπιση της καταθλιπτικής βιοπάλης, προάσπιση των δικαιωμάτων, κάνει αυτά που πρέπει, γιατί θέλει να είναι συνεπής με την ηθική του συνείδηση, χωρίς να ζητάει ανταμοιβή, γιατί εμπνέεται από υψηλά ιδανικά, υπέρτατες αξίες.

Ελπίδα ότι μέσα στον ετερόκλητο πολιτισμό, υπάρχει ο ανώνυμος ο οποίος θα μας βγάλει από τα τραγικά αδιέξοδα. Αυτός ανήκει στην κατηγορία των τριακοσίων, αφού μικρός ήρωας ενεργεί με εντιμότητα μπροστά σ’ ένα μεγάλο πειρασμό, τις βολικές λύσεις, αποκαλύπτει πως η ζωή έχει βαθύ νόημα και ότι το να ζει κάποιος είναι μεγάλη τιμή και ευθύνη.

Διαμορφώνει ιδιαίτερα διακριτικά χαραχτηριστικά, τη λογική, τη γλώσσα, μέσα στους ολόφωτους θεσμούς, στο σχολείο, οικογένεια. Το σχολείο προσφέρει συστηματική αγωγή, προετοιμάζει για μια σωστή ελεύθερη έκφραση με όλες τις μορφές συμπεριφοράς, να αναλαμβάνει τις ευθύνες πάνω σε ζητήματα ζωτικά, τονίζει την ουσία του μέτρου, το σεβασμό στις διατάξεις των δημοκρατικών νόμων, τη φροντίδα προς τη σιτοδώρα φύση.

Μετουσιώνει έναν άγουρο παιδικό εγκέφαλο σε μιαν αξιακή προσωπικότητα, καλλιεργεί την κριτική σκέψη και άλλα ποιοτικά χαραχτηριστικά, παρέχει γνώσεις μερικές απ’ τις οποίες είναι θνητές, διαψεύδονται και υποκαθίστανται, υπακούοντας σε μιαν εξελιχτική επιστημολογία.

Το ζήτημα φύσης και ανατροφής εξετάζεται από το Σωκράτη ως σήμερα. Διδάσκει τη γλώσσα μας, η οποία στη διαχρονία, συγχρονία της, αποτελεί έναν από τους βασικούς σηματωρούς της ύπαρξής μας ως έθνους και ατόμων, είναι το μεδούλι των κοκάλων μας. Στην Αναγέννηση οι εμπνευσμένοι φορείς απ’ την αρχαία Ελλάδα θεμελίωναν με βάση την παιδεία τη νέα ευρωπαϊκή ζωή. Η παιδεία τρέφει υψηλόφρονες.

Ο Περικλής στον Επιτάφιό του (431 π.Χ.) τον ύμνο προς το μεγαλείο της Αθήνας, καυχιέται ότι έγινε η πόλη παιδευτήριο όλης της Ελλάδας. «Ξυνελών τε λέγω την τε πάσαν πόλιν της Ελλάδος παίδευσιν είναι». Στο σχολείο της φιλόστοργης οικογένειας, ευλογία της ζωής, σφυρηλατούνται τα ηθικά άτομα, ενστερνίζεται τις μεγάλες αρετές, η αυταπάρνηση συναγωνίζονται προς την εξυπηρετικότητα, τροφοδοτείται διαρκώς η χαρά στις καρδιές. Ο Όμηρος τόνισε τη σημασία του θεσμού, ύμνησε τον Οδυσσέα και την Πηνελόπη, τον Έκτορα και την Ανδρομάχη, τον Αλκίνοο και την Αρήτη, ως πρότυπα συζυγικής πίστης. Η «Άλκηστις» στην ομώνυμη τραγωδία του Ευριπίδη, γίνεται πρόσωπο τραγικό για να θεμελιώσει με τη θυσία της την οικογενειακή αγάπη, συνοχή.

Αγωνίζεται για μια τελειότερη, ιδανικότερη, κατάσταση ύπαρξης. Ιδανικά (ιδείν, του οράω) τα πρότυπα απόλυτης τελειότητας, ασύγκριτα, έμπραχτη ενασχόληση με ό,τι ωραίο, υψηλό, ευγενείς επιδιώξεις, συμπεριφορές, προς τις οποίες τείνει ο συναρπαστικός βίος του ανθρώπου, η ψυχή των λαών. Ξυπνούν τις δυνάμεις του, αυξάνουν τη χαρά, ζωογονούν τις ενέργειες, γεμίζουν τη ζωή.

Τα ομαδικά είναι κεντρομόλος συνοχής της κοινωνίας, εμπνέουν, καθοδηγούν, ενθουσιάζουν, ενθαρρύνουν, υποκινούν την αγωνιστικότητα, συντελούν, επιδρούν στη διαμόρφωση του χαραχτήρα, αφού απομακρύνονται οι κακές επιθυμίες, είναι παράγοντες ηθοπλαστικοί. Σκληρός και βαρύς ο κλήρος, δύσβατος ο δρόμος ο οποίος οδηγεί στην ιδέα του καθήκοντος, ανήκουν στην αιωνιότητα, υψώνουν τη σκέψη, κοσμούν την αγαθή ζωή, η δόξα είναι το έπαθλο, σε πείσμα του θανάτου και του χρόνου εξασφαλίζουν τη φήμη την αθάνατη. Κάποιος άφησε ένα διαμάντι να πέσει στη θάλασσα. Πήρε έπειτα ένα δοχείο, δούλευε αδιάκοπα κι άρχισε να βγάζει νερό απ’ τη θάλασσα.

Το πνεύμα της θάλασσας φοβήθηκε κι έδωσε το διαμάντι πίσω. Αξίζει για το ιδανικό να θυσιάσουμε και τη ζωή μας για να μπορέσουμε ν’ αποξηράνουμε τη θάλασσα του κακού. Ο φανατισμός απέραντη ευεργετική δύναμη με τις αγαθές πλευρές του, το πάθος για την αλήθεια, έρευνα, παιδεία, ειρήνη, δικαιώνει την ανθρώπινη ιστορία. Ο φανατισμός, όμως, έχει και καταλυτική, αποκρουστική μορφή. Ο φανατικός με τις εξασθενημένες ηθικές ιδιότητές του, που από σκοπός έχει γίνει ο άλλος μέσο, καταντά απάνθρωπος, σκαιός, το οπτικό του πεδίο περιορίζεται, αγνοεί τις καλόπιστες κι ευγενικές παραχωρήσεις, δημιουργεί καταστάσεις βρασμού από εμπάθεια.  

Θεωρεί υποχρέωση να διαμορφώσει αξίες, να τον εμπνεύσουν, και θέληση να αναλάβει ευθύνες για την υλοποίησή τους. Ο άνθρωπος του καθήκοντος πιστεύει ότι έχει την υποχρέωση να πράττει σύμφωνα με τις επιταγές της κοινωνίας. Με τη δύναμή του δημιουργούνται ισχυροί χαραχτήρες, εξασφαλίζεται η τάξη, γεμίζει την ψυχή με ευφρόσυνο συναίσθημα ηρεμίας, δίνει νόημα στην κάθε ύπαρξη, συντελείται η κοινωνική προαγωγή.

Η συναίσθηση της ευθύνης, φρουρός του καθήκοντος, αδέκαστος κριτής η συνείδηση, καθιστά τον επιστήμονα έγκυρο, σοβαρό, ενεργεί σύμφωνα με τις αρχές των ανθρωπιστικών καθηκόντων, απολαμβάνει την προαιώνια υπόληψη, αποσπά την εχτίμηση. Ο ανθρωπισμός κλείνει μέσα του πολύ τραγικότητα, την πάλη του ανθρώπου προπαντός με τον εαυτό του. Το καθήκον με τις διάφορες μορφές του, εκπηγάζει από τον έμφυτο ηθικό νόμο και από το θετό ανθρώπινο νόμο.

Στους Στωικούς καθήκον λέγεται «η κατά λόγον ενέργεια». Για πρώτη φορά γίνεται λόγος από αυτούς, για να είναι κανείς πραγματικά ενάρετος πρέπει η ζωή του να είναι μια αδιάκοπη εκπλήρωση του καθήκοντος. Η σύγκρουση καθηκόντων αποτέλεσαν τις υποθέσεις αρχαίων δραμάτων, όπως της «Αντιγόνης» του Σοφοκλή. Κάθε στιγμή έχει μια ξεχωριστή βαρύτητα, γι’ αυτό και κάθε στιγμή είναι κι ένα καθήκον, αλλοίμονο αν την περιφρονήσουμε, πάντα επιβάλλεται να μη σβήνουν τα φώτα της συνείδησης, γιατί υπάρχουν οι πιθανές εκπλήξεις του άγνωστου.

Αν παρά τις όποιες τεράστιες δυσκολίες δεν πληρώσουμε το τίμημα για να περάσουμε από τις Συμπληγάδες, το τίμημα της μη υπέρβασης θα είναι ασύγκριτα πιο βαρύ, η πραγματικότητα αδυσώπητη. Όσο υψηλότερο το καθήκον, τόσο μονιμότερη η ευτυχία.

Οραματιστής και ρεαλιστής, επίμονος και μεθοδικός, χαρισματικός και ικανός, είναι τα επίθετα που τον συνοδεύουν. Η πνευματική καλλιέργεια, ουσία της δημοκρατίας, ανθρωπιστικότερο πολίτευμα, είναι όλες οι ικανότητες που αποχτά ο άνθρωπος για ανώτερες μορφές ζωής, υπερνικά την υποκειμενικότητά του, συντρίβει τα είδωλα και τους κόλακες που κρύβονται πίσω από αυτά.

Θέτει σκοπούς, η πραγματοποίησή τους ταυτίζεται με τον πολιτισμό, δίνουν νόημα ιδιαίτερο και προχωράει πέρα από την απλή πραγματικότητα. Με τη σπίθα του πνεύματος που καίει μέσα του, το σκληρό προσωπικό πνευματικό αγώνα, φέρνει στο φως τις κεντρικές αρχές. Τον κάνει κοινωνό της πείρας, αμβλύνει τις διαφορές μεταξύ ατόμων, ομάδων, αναπτύσσει το συναισθηματικό κόσμο, την υγιή συνείδηση η οποία συμβάλλει στην εξασφάλιση της ηρεμίας, γαλήνης. Με την αυτοκριτική περιστέλλεται ο εγωισμός, ατομικισμός που συρρικνώνουν τη δημόσια σφαίρα και τα αδιέξοδα διογκώνονται κι άλλο.

Ο καλλιεργημένος είναι κατατοπισμένος στα πανανθρώπινα διαφέροντα, εξωτερικά διαφωτιστικός συμμετέχει στα πολιτικά πράγματα, γνώρισμά του ιδιαίτερο, έμφυτος πόθος η επιθυμία του για εξομοίωση με αυτούς που διαπρέπουν, για πραγματοποίηση υψηλών έργων, συμμορφώνεται με αυτά που θεωρούνται απ’ όλους παραδεχτά. Απολαμβάνοντας τη μυρωδιά του πολυκαιρισμένου χαρτιού μελετώντας, δίνει πολυσχιδές, μεγαλόπνοο πόνημα και αφήνει το αποτύπωμά του ανεξίτηλο, γράφει το όνομά του στις «Χρυσές Δέλτους» της παγκόσμιας ιστορίας , η δε γνώση την οποίαν αποκομίζει ο επίμονος αναγνώστης ανταμείβει το μόχθο που καταβλήθηκε.

Ξέχωρο χαραχτηριστικό της υπόστασής του αποτελεί η ευθύνη η οποία είναι η υποχρέωση για λογοδοσία που έχουν όλα ανεξαίρετα τα άτομα, η αίσθηση των δικαιωμάτων, υποχρεώσεων απέναντι στον εαυτό μας, στο ανθρώπινο γένος, στις αξίες, τις πράξεις, τις παραλείψεις. Η σημασία της αναγνωρίστηκε από συγγραφείς, επιστήμονες, πνευματικούς οδηγούς, στοχαστές. Είναι αποτέλεσμα της σωστής καθοδήγησης, κατάλληλου παραδειγματισμού.

Παράδειγμα το άριστο μέσο ανάπτυξης της προσωπικότητας, επιβεβαιώνεται και από την καθημερινή ζωή, την ιστορία. Το πρόσωπο που παραδειγματίζει είναι πολύ πιο αποτελεσματικότερο απ’ τα καλά πομπώδη λόγια, ρητορεία, νεφέλωμα αοριστίας. Η αξία καθορίζεται απ’ την ποιότητα των πράξεων, έμπραχτα έργα. «Έργω κουκέτι μύθω». Αισχύλου. (μ’ έργα και όχι με λόγια). Ρυθμίζονται καλύτερα οι κοινωνικές σχέσεις, διατηρείται ο σεβασμός, αυτοσεβασμός, αξιοπρέπεια, οι ηγέτες με αυξημένο αίσθημα ενεργούν όπως επιβάλλει το καλώς εννοούμενο συμφέρον.

Σε όσους λειτουργούν εθελοντικά, ανοιχτή η πόρτα στη δημιουργία ενός ιστού δράσεων, και θέτουν το μόχθο τους στη διάθεση του συνόλου. Όποιος απεμπολεί αυτά που ανήκουν στην υψηλότερη ηθική σφαίρα πουλιέται εκούσια, ο παλαιός δούλος πουλιόταν ακούσια, στην Ομηρική εποχή θεωρούσαν ως μέλη της οικογένειας τους δούλους, δούλες, υπηρέτες, υπηρέτριες. «Ου δει οίεσθαι δουλείαν είναι το ζην προς την πολιτείαν αλλά σωτηρίαν». Αριστοτέλη. (Δεν πρέπει να θεωρούμε ότι είναι δουλεία το να ζούμε σύμφωνα με τους νόμους της δημοκρατικής πολιτείας, αλλά σωτηρία).

Οι χωρίς αίσθημα ευθύνης φέρνουν τον πόλεμο, μάστιγα της ανθρωπότητας, με οποιαδήποτε μορφή του, επιθετικός, εμφύλιος. Μέσα στον πόλεμο δε λείπουν και οι άνθρωποι που δείχνονται αλτρουιστές, φωτεινές εξαιρέσεις. Η βία, διαχρονικό φαινόμενο, δεν μπορεί να κατασταλεί με τη βία, αλλά όταν υπερνικάει τα ταπεινά πάθη. Σε μακρινή εποχή, όταν ο άλλος κόσμος βρίσκονταν μέσα στην άγνοια κι υπηρετούσε τη βία, σ’ αυτόν εδώ το χώρο οι πρόγονοί μας θεμελίωναν για πρώτη φορά, την πίστη στην έννοια του ανθρώπου.
Βοηθά στην οικοδόμηση αλληλέγγυας κοινωνίας.

Η αλληλεγγύη (αλλήλους+εγγύηση) ένας απ’ τους όρους της καθολικής ζωής, ευγενής χειρονομία, πραγματοποίηση του καλού. Τα μέλη της κοινωνίας έχουν μεταξύ τους αμοιβαίες υποχρεώσεις, συμφέροντα, υπευθυνότητα του ενός έναντι του άλλου. Η ανυστερόβουλη αλληλεγγύη αποτελεί τη βάση της κοινωνικής ζωής, ενδυνάμωση του πλησίον, φροντίδα για το καλό του άλλου. Η αμοιβαιότητα εξασφαλίζει, σφυρηλατεί τους φιλικούς δεσμούς, σταθεροποιούν, θεμελιώνουν τις γνωριμίες.

Οι αλληλέγγυοι, ευαίσθητοι στα μηνύματα των καιρών, δείχνουν ουσιαστικό ενδιαφέρον συμπαράστασης προς τους αναξιοπαθούντες, ανήμπορους, ζώντας μαζί τους, έστω για λίγες ώρες, ανασαίνοντας από απόσταση αναπνοής τα βάσανα, τα προβλήματα, τα όνειρά τους, φυτεύουν ένα τόσο δα σποράκι ελπίδας, απελευθερώνουν από την αβεβαιότητα.

Οι  διανθρώπινες σχέσεις είναι καθοριστικές για επιβίωση, η αλληλοπροσφορά αισθημάτων ενώνει, τη βρίσκουμε στη δουλειά που παρουσιάζεται με τη μορφή αμοιβής της εργατικότητας, αναγνωρίζεται σε κάθε εκδήλωση της ζωής. Χαρά αυτού που ενεργεί, καθώς και του αποδέκτη. Κάθε ζωντανός οργανισμός αποτελείται από μέρη, καθένα συντελεί στην ανάπτυξη του συνόλου με τον ενυπάρχοντα δεσμό αλληλεγγύης. Στη φυσιολογία έχουμε αυτή την οργανική αλληλεγγύη, της οποίας αποτέλεσμα είναι η υγιής ζωή. Στους ίδιους νόμους υπόκειται κι ο κοινωνικός οργανισμός που έχει ανάγκη ισορροπίας μεταξύ των μερών του και του συνόλου.

Πάλλεται δεχόμενος θαυμαστές επιδράσεις από το άμεσο περιβάλλον. Γι’ αυτόν η συνεργασία (συν+έργον) αποτελεί τεράστια κυψέλη της κοινωνίας, είναι το μεγαλείο της, κρατά σε αγρύπνια την ενεργητικότητα, κεντρίζει τη φιλοτιμία. Όταν διέπεται από κλίμα ομόνοιας βοηθά τα μέγιστα, ο ένας αναπληρώνει τις ελλείψεις του άλλου, αναπτύσσει τον ψυχικό σύνδεσμο, επηρεάζει τους παραγωγικούς τομείς, πολεμά τα κάστρα του κακού. Με τη συνεργασία ο Αϊνστάιν διατύπωσε τη θεωρία της σχετικότητας, η κατάχτηση του διαστήματος είναι αποτέλεσμα της συνεργασίας. Κανένας πολιτισμός δεν είναι μόνος του, παρουσιάζεται πάντοτε συσσωματωμένος με άλλους πολιτισμούς.

Η Ευρώπη των αρχών της Αναγέννησης ήταν ο τόπος όπου συναντήθηκαν και συγχωνεύτηκαν οι πιο ποικίλες επιδράσεις: η ελληνική, ρωμαϊκή, γερμανική, αγγλική παράδοση. Οι πολιτισμοί γονιμοποιούνται μεταξύ τους. Η απομονωμένη κοινωνική ομάδα φθείρεται. Η ετερογένεια των πολιτισμών βρίσκεται γύρω μας, μπροστά μας. Όλοι ζητούν τον τίμιο για να συνεργαστούν, και έρχονται με εμπιστοσύνη σε οποιαδήποτε σχέση μαζί του, αλλά και σε περίπτωση που ο τίμιος πέφτει θύμα των επιτήδειων, υπάρχει η εσωτερική ικανοποίηση για καινούργιες εξορμήσεις επιτυχίας, έχει τη δύναμη να αρκείται και στο μεταθανάτιο χρόνο, πολύτιμο, ακαταμάχητο σύμμαχο, γιατί έρχεται στιγμή που η ομίχλη διαλύεται και το προσωπείο πέφτει.

Χάραξε αισιόδοξες προοπτικές για το μέλλον. Αισιοδοξία, [αίσα (μοίρα) + δόξα (γνώμη) δοκώ] εκλεχτή εφεδρεία της ψυχής, το ελπιδοφόρο αντίκρισμα της ζωής. Ο αισιόδοξος αντικρίζει όλα απ’ την καλή τους πλευρά, ότι θα πάρουν καλό δρόμο, θα βρούνε τη λύση τους. Πρωτοπόρος, γεμάτος πάθος για ευγενείς επιτεύξεις, με τη μορφή του αξιόλογου συναισθήματος του ενθουσιασμού, εξασφαλίζει την αθανασία. Ζει ευτυχισμένος, έχει ισορροπημένη ψυχική ζωή, δημιουργεί καλές σχέσεις, και όλοι επιδιώκουν τη συντροφιά του, είναι ευχάριστος, πηγή χαράς, ζωντάνιας.

Έχουμε πολλά παραδείγματα λαών, ατόμων που επιχείρησαν σπουδαία πολιτιστικά κατορθώματα, ή έγιναν εκπληχτικές επιστημονικές ανακαλύψεις, τον έχουν προστάτη τους. Εχτιμά τη ζωή, αποδίδει αξία σ’ αυτή, θέλει να χαρεί τις ομορφιές της, και την οδηγεί σε ανώτερες, τελειότερες μορφές. Ελπίζει πως σύντομα θα υπερπηδήσει τις δυσκολίες, πίκρες, και η αδιάκοπη προσπάθεια θα φέρει καρπούς, θα πραγματοποιηθούν τα όνειρά του, θα καταλήξει στο επιθυμητό αποτέλεσμα. Πάντα υπάρχει ελπίδα ανάνηψης στις οδυνηρές καταστάσεις. Ξέρει ότι η σκοτεινότερη μέρα θα περάσει με την αυγή της επόμενης, μετά τα φριχτά όνειρα, έρχεται πάλι το παρήγορο πρωινό. «Θαρσείν χρη τάχ’ αύριον έσετ’ άμεινον» Θεοκρίτου (305-245 π.Χ.). (Πρέπει να έχεις θάρρος, ίσως είναι καλύτερο το αύριο).

Ο ποιητής λακωνικότατα, με την αποφθεγματική ρήση ορίζει κατηγορηματικά το μεγαλείο του ανθρώπου. Αξίζει ν’ αντλήσουμε διδάγματα απ’ το σοφό αυτό λόγο, να γίνει βίωμα όλων. Ο ελληνισμός με την εκτυφλωτική διαδρομή, διατύπωσε τις πιο υψηλές αξίες, τις οποίες με κατάνυξη ψελλίζουν οι λαοί της γης, μ’ αυτές φρόντισε να στολίσει τη σεβάσμια μορφή του Ανθρώπου. Κοντολογίς, σαν επιμύθιο λέμε ότι επιβάλλεται να θέσουμε σαν κανόνα ζωής την ανθρώπινη ποιότητα, χρέος να καλλιεργήσουμε το δένδρο το οποίο θεωρεί το διπλανό συνάνθρωπο, για να προοδέψει η ανθρωπότητα. «Όλος ο κόσμος ένας κόσμος … και μια πατρίδα η Γη». Κ. Παλαμά. «Ο Δωδεκάλογος του Γύφτου».                           

Γράφει ο Μανόλης Ζουμπάς