Οι ιστορίες της Ρόδου  μέσα από τα μάτια των ξένων

Της Dr Patricia Carcia*

Τα νησιά διαθέτουν τη δική τους ιδιαίτερη θέση στη λογοτεχνία. Ειδικότερα για τους Ευρωπαίους λογοτέχνες αποτελούσαν ανέκαθεν πηγή έμπνευσης και φαντασίας. Το νησί του Πρόσπερου στην «Τρικυμία» του Σαίξπηρ, το νησί του Ροβινσώνα Κρούσου, «Το Νησί του Δρος Μορό» με τα πειράματα γενετικής…, θησαυροί, ναυάγια, πειράματα, τρέλα, μετάνοια, ουτοπίες και δυστοπίες, ετερότητα και ανακαλύψεις, τα περιορισμένα όρια των νησιών φαίνεται πως διαμορφώνουν αλλά και περιστέλλουν την ουσία του ανθρώπινου δράματος.

Κατά τη διαμονή μου στο Διεθνές Κέντρο Συγγραφέων και Μεταφραστών Ρόδου προσπάθησα να εντάξω τη Ρόδο στο χάρτη των μυθιστορημάτων που διαδραματίζονται σε νησιά και κυρίως στη λογοτεχνική Ρόδο έτσι όπως την αντιλαμβάνεται ένας ξένος παρατηρητής.

Πώς παρουσιάζουν τη Ρόδο στα μυθιστορήματά τους οι σύγχρονοι ξένοι συγγραφείς; Ταξιδιωτικοί οδηγοί, τουριστικές ιστοσελίδες για τη Ρόδο, τοπικά βιβλιοπωλεία και συνεντεύξεις με ξένους συγγραφείς με βοήθησαν να συγκεντρώσω μια λίστα με μυθιστορήματα στα οποία η Ρόδος λειτουργεί τόσο ως οντότητα όσο και ως σκηνικό.

Αν και δεν διακρίνονται πάντα από λογοτεχνική ποιότητα, ωστόσο αποτελούν ένα ενδιαφέρον δείγμα για τους τρόπους με τους οποίους εντάσσεται το νησί στην υπόθεση του βιβλίου. Έχω συγκεντρώσει κάποια παραδείγματα:

1. Η Ρόδος ως ταξίδι
Ο Οδυσσέας, ο πρώτος ταξιδευτής της δυτικής λογοτεχνίας, αποθησαυρίζει εμπειρίες καθώς ταξιδεύει σε διάφορα νησιά. Καθένα από αυτά αποτελεί μια καινούρια πρόκληση την οποία πρέπει να αντιμετωπίσει. Τότε και μόνο τότε θα μπορέσει να επιστρέψει στην πατρίδα του. Πάντως, όπως γράφει ο Καβάφης στο ποίημά του «Ιθάκη», το νησί είναι και προορισμός και ταξίδι.

Ο Λώρενς Ντάρελ, που αυτοαποκαλείται «νησιομανής», έκανε ευρέως γνωστό το ταξίδι του στη μεταπολεμική Ρόδο μέσα από το βιβλίο του «Η θαλάσσια Αφροδίτη» (1953), ενώ  τα αυτοβιογραφικά μυθιστορήματα του Γουίλαρντ Μάνους «Αυτός ο δρόμος για τον παράδεισο» (1998) και «Περιδιαβαίνοντας τη Ρόδο» του Τζον Μάνουελ (2008-2012) αναφέρονται στη Ρόδο του σήμερα. Επίσης και οι δύο αυτοί συγγραφείς έχουν γράψει μυθιστορήματα με ήρωες ξένους που ζουν μόνιμα στη Λίνδο («Ο έρωτας κάτω από τον ουρανό του Αιγαίου», 2010, «Η θέα από τον τάφο του Κλεόβουλου», 2013).

Η Ρόδος πρωταγωνιστεί στο βιβλίο «Η καρδιά του Οδυσσέα» (1999) του Ισπανού ταξιδιωτικού συγγραφέα Χαβιέρ Ρεβέρτε, ο οποίος παθιάζεται με το ταξίδι του όπως και ο ομηρικός ήρωας. Εντυπωσιασμένος από την ιστορία του νησιού συγκρίνει τη Ρόδο με την Ιερουσαλήμ. Μόνο που η Ρόδος λατρεύει έναν άλλο θεό, «έναν που δεν έχει εκκλησίες», όπως γράφει, «έναν αδιάφορο θεό που τυποποιεί τα πάντα, αλλά τουλάχιστον δεν σκοτώνει ούτε πληγώνει: τον τουρισμό».

2. Η Ρόδος ως ρομάντζο
Μια αλλοδαπή γυναίκα είναι δυσαρεστημένη με τον ψυχρό σύζυγό της και την ανιαρή ζωή της ως νοικοκυρά. Ταξιδεύει για διακοπές στη Ρόδο. Η άμμος, η θάλασσα, οι ταβέρνες, οι ελιές και… ως δια μαγείας! συναντά έναν Έλληνα, …συμπεραίνετε τα υπόλοιπα. Αυτό είναι το σύνηθες μοτίβο στα περισσότερα μυθιστορήματα που διαδραματίζονται στη Ρόδο. Τυπικά παραδείγματα είναι τα βιβλία «Η μέρα πέρα από το πεπρωμένο» της Άννα Τζέιμς (1981) και «Ειδύλλιο στη Ρόδο» της Άννα Πάγκραμ (2013).

Αν και η υπόθεση είναι αρκετά αναμενόμενη, αυτή η φθαρμένη πλοκή αποκαλύπτει πολλά έντονα αρχετυπικά στοιχεία που σχετίζονται με τη Ρόδο. Πολύ συχνά το νησί γίνεται καταφύγιο, μια ηθελημένη εξορία απόδρασης από προηγούμενες εμπειρίες. Ο βασικός ήρωας ή ηρωίδα φτάνει στη Ρόδο κι αυτό το ταξίδι οδηγεί σε επανεξέταση του ίδιου του εαυτού του.

Σε μερικά μυθιστορήματα –όπως έχουν δηλώσει σε συνεντεύξεις τους οι ίδιοι οι συγγραφείς- ο Κολοσσός της Ρόδου γίνεται σύμβολο του προσωπικού ταξιδιού, της αυτάρκειας και της δύναμης του ήρωα ή της ηρωίδας (π.χ. «Το νησί των σκιών» της Τρέισι Χίγκλεϊ, 2012). Η Ρόδος λειτουργεί τότε ως κάθαρση: ένας τόπος στοχασμού μακριά από την κοινότοπη καθημερινότητα (π.χ. «Από τη Λίνδο με αγάπη» της Τζοζεφίν Κέλι, 2012). Το νησί αποκτά μεταφορική διάσταση που στοχεύει στη δημιουργία μιας αίσθησης ατομικότητας: γίνεται ο Τόπος του Εγώ. Ένας νέος εαυτός αναδύεται στο τέλος κάθε ταξιδιού.

3. Η Ρόδος ως αστυνομική ιστορία
Ακολουθώντας τα βήματα του Ερμή  Διακτόρου, του Έλληνα ντετέκτιβ που λύνει υποθέσεις σε διάφορα ελληνικά νησιά, ανακάλυψα τη σκοτεινή πλευρά της Ρόδου: με ερωτικές ιστορίες στο περιθώριο, δημιουργείται ένα εξαίρετο σκηνικό για μυστήρια και δολοφονίες.

Η Ρόδος έχει υπάρξει γνωστό κέντρο εμπορίου για αγαθά και ανθρώπους: ναύτες, πειρατές, λαθρέμποροι, πλούσιοι τουρίστες της αρχαιότητας που επισκέπτονταν ένα από τα Επτά Θαύματα του Αρχαίου Κόσμου, έμποροι ταπισερί, δερμάτων, ειδών κεραμικής, καταστηματάρχες που πωλούν τυριά, γιαούρτι, χουρμάδες, κανέλλα…

Με αυτή την τόσο έντονη εμπορική δραστηριότητα η Ρόδος γίνεται το ιδανικό σκηνικό ανομίας: οι ήρωες των αστυνομικών ιστοριών πρέπει να αποκαλύψουν παράνομες δραστηριότητες, προκειμένου να αποκαταστήσουν την τάξη στην πόλη (π.χ. το δίκτυο εμπορίου σκλάβων κατά τη ρωμαϊκή εποχή στο βιβλίο «Ο Κολοσσός της Ρόδου» της Κάρολιν Λόρενς, 2005, και το παράνομο εμπόριο έργων τέχνης στο βιβλίο «Τα επτά δάκρυα του Απόλλωνα» της Φίλις Γουίτνι, 1963).

4. Η Ρόδος ως σκηνικό
Κατά τη διάρκεια της έρευνάς μου, σε μια επίσκεψή μου νωρίς το πρωί στην Παλιά Πόλη μακριά από το πλήθος των τουριστών, ανακάλυψα την ιδιαίτερη ομορφιά του νησιού: έναν δαιδαλώδη κόσμο από υπαίθριους πάγκους, καταστήματα και εστιατόρια που αρχίζουν να ανοίγουν σιγά σιγά.

Τα γκαρσόνια πίνουν τον πρωινό καφέ τους, σκουπίζουν το δάπεδο, βγάζουν έξω τα τραπέζια. Οι ζητιάνοι αδιαφορούν για τους λίγους περαστικούς: ετοιμάζουν το ακορντεόν τους, ψάχνουν να βρουν τις γωνιές τους. Προτού ξαναζωντανέψει η Παλιά Πόλη, προτού οι καταστηματάρχες και οι ζητιάνοι λάβουν τις θέσεις τους, η Ρόδος ούτε καν σου δίνει σημασία, σαν ηθοποιός που φτιασιδώνεται προτού βγει στη σκηνή.

Οι ηθοποιοί ετοιμάζονται για την παράσταση και η πόλη μεταμορφώνεται σε μια μεγάλη σκηνή περιμένοντας να γίνουν πολλά. Αυτή η λογοτεχνική πεμπτουσία της Ρόδου έχει γίνει αντιληπτή από τους ξένους συγγραφείς που την έχουν μετατρέψει σε ιστορίες προσωπικών ταξιδιών, έρωτα, κάθαρσης και μυστηρίου. Με τα μυθιστορήματά τους δημιουργούν προσδοκίες για μελλοντικούς ταξιδευτές, που, αν και βλέπουν τη Ρόδο μέσα από τη δική τους ξένη οπτική, θέλουν να γίνουν κομμάτι των ιστοριών της.

* Η Dr. Patricia García είναι διδάκτωρ Συγκριτικής Λογοτεχνίας και διδάσκει Ισπανική Λογοτεχνία και Μεταφρασεολογία στο Πανεπιστήμιο του Νότιγχαμ. Διέμεινε στον ξενώνα του Διεθνούς Κέντρου Συγγραφέων και Μεταφραστών Ρόδου τον Αύγουστο του 2015. Με την ευκαιρία της παραμονής της, έγραψε το παραπάνω άρθρο ύστερα από έρευνα που πραγματοποίησε σχετικά με την ξενόγλωσση λογοτεχνία που έχει ως θέμα το νησί της Ρόδου.