Βιβλίο για την αρχαιολογία και την ποίηση από την Εριφύλη Κανίνια

Η επίδραση των αρχαιοτήτων και των πολιτισμών, που σφράγισαν την ιστορία του ανθρώπου, αποτελούν πολλές φορές ένα σημαντικό τομέα της έμπνευσης σε διάφορους τομείς της ζωής μας. Η ένταση που προκαλεί η επαφή όσων εργάζονται σε χώρους που συνδέονται με αρχαιότητες είναι ισχυρή και εκείνοι που η καθημερινότητά τους συνδέεται με την αρχαιολογική έρευνα έχουν ένα πρόσθετο στοιχείο από το οποίο μπορούν να αντλούν ανεξάντλητα θέματα.

Κατά  τη διάρκεια ανασκαφών, στη φάση της μελέτης και της τεκμηρίωσης των διαφόρων ευρημάτων, με τη συντήρηση και αναστήλωση των μνημείων, με όποιο τρόπο έρχεται ο αρχαιολόγος σε επαφή με τον πλούτο και τη γοητεία της περασμένης και καταπληκτικής δημιουργίας, αυτό γίνεται αφορμή που οδηγεί στη γνώση και στην έμπνευση και  αποτελεί ένα πρόσφορο πεδίο για πολλές μορφές της τέχνης.

Η ποίηση έχει σχέση με την αρχαιολογία, καθώς η διαδικασία της παραγωγής ενός ποιήματος απαιτεί τη χειρουργική λεπτότητα της ανάκτησης εκείνου που για αιώνες ήταν σκεπασμένο με το μύθο και ακολουθεί η ποιητική σύνθεση τη μεθοδική και με ακρίβεια τεκμηρίωση και παρουσίασή του. Η ίδια προσοχή με τα αρχαιολογικά ευρήματα χρειάζεται και για να φτάσει το ποίημα να αποκτήσει τη δική του θέση στην ποιητική παρακαταθήκη.

Η Εριφύλη Κανίνια είναι αρχαιολόγος και εργάζεται στην Εφορεία Αρχαιοτήτων Δωδεκανήσου. Ζει στη Ρόδο σχεδόν τρεις δεκαετίες και έλκει την καταγωγή της από το Μεσολόγγι. Σπούδασε στο Εθνικό και Καποδιστριακό  Πανεπιστήμιο Αθηνών, στη Φιλοσοφική Σχολή. Έχει εκδώσει έξι ποιητικές συλλογές. Η πρώτη «Παραλλαγές στην Αντιγόνη», Αθήνα 1978, μετά ακολούθησαν οι «Αντιστροφές», Αθήνα 1983, τα «Κλειστά Σονέτα», Ρόδος 1989, η «Νεκρόπολη ή Αστροδύτες», Ρόδος 1996, «Το ελάχιστο μαύρο», Ρόδος 1999, «Από το χειρόγραφα του πλοιάρχου Νέμο και άλλα ποιήματα», Ρόδος 2010.

Αυτές οι ποιητικές συλλογές είναι εκτός εμπορίου καθώς αποτελούν ιδιωτικές εκδόσεις. Η τελευταία ποιητική συλλογή της Εριφύλης Κανίνια είναι: «Το ατελιέ  και άλλα ποιήματα», εκδόσεις Κίχλη, 2016. Παράλληλα την ενδιαφέρουν τα εικαστικά και ασχολείται με αποτυπώσεις τοιχογραφιών, με σχέδια αγγείων και με τη ζωγραφική που συνδέεται με την επιστήμη της, την αρχαιολογία.

Στην περίπτωση της Εριφύλης Κανίνια  η αρχαιολογία παίζει καθοριστικό ρόλο και στην δημιουργική τάση που προκύπτει από τις δημοσιεύσεις που μας έχει δώσει.  Η ποίηση και η ζωγραφική περιφέρονται, σαν πιστοί και αναπόσπαστοι δορυφόροι γύρω από το κυρίαρχο και ανεξάντλητο πεδίο της ανασκαφής και της παρουσίας ξανά των δειγμάτων του αρχαίου μας πολιτισμού. Τουλάχιστον σε δύο ποιητικές συλλογές υπάρχουν θέματα που σχετίζονται με την αρχαιολογία. 

Οι ποιητικές συλλογές που μας έχει δώσει μας οδηγούν στο συμπέρασμα πως η επίδραση της επαγγελματικής της υπόστασης στο καλλιτεχνικό και λογοτεχνικό πεδίο της είναι καθοριστική. Η αρχαιολογία λοιπόν πρώτα και στη συνέχεια η ποίηση. Ένα σημαντικό κομμάτι της ποίησης της Εριφύλης έχει σχέση και με την ίδια τη Ρόδο και τις ανασκαφές εκεί.

Τα ποιήματα της Εριφύλης Κανίνια ακολουθούν το μεσαίο και τα περισσότερα το μικρό μέγεθος. Εκτός αυτό με τον τίτλο «Από τα χειρόγραφα του πλοιάρχου Νέμο» στην ομώνυμη συλλογή που αποτελείται από δυο ενότητες με επτά και δεκαεπτά ποιήματα συνολικά. Πολλά ποιήματα είναι σε φόρμα του επιγράμματος και συνοψίζουν μέσα σ’ ένα ελάχιστο λεκτικό σύνολο μια πολύ πλούσια και έντονα συναισθηματική φόρτιση. Η μικρή φόρμα βρίσκει μια ολοκληρωμένη έκφραση στα 24 χάικου της παραπάνω ποιητικής συλλογής. Θα σταθώ σε δυο: «Μικρά κύματα/Τίποτε άλλο’/παλμοί/μικρών αγνώστων» και «Γυμνή θρηνωδός/Γεωμετρικής λύπης/Σπάραγμα πένθους».

Ειδικά το δεύτερο χάικου μας μεταφέρει αμέσως σε περιρρέουσα ατμόσφαιρα με άρωμα της ελληνικής αρχαιότητας. Η γεωμετρική εποχή, τα σπαράγματα που επιμένουν από την λυρική ποίηση και η ωδή που εδώ γίνεται  γυμνή και παντοτινή. Σε πολύ λίγο τόσα πολλά σημαίνοντα που συνεχίζουν μια παράδοση ποιητική. Ανάγλυφα θεωρείς τα μικρά κύματα σε φόρμα της ιαπωνικής ποίησης να μετουσιώνουν την ελληνικότητα σε ένα εντελώς δωρικό τρόπο.

Το πένθος διατρέχει την ποίηση της Εριφύλης Κανίνια και σε όλες τις ποιητικές της συλλογές θα δούμε να επιμένει σε καταστάσεις και εικόνες που εκφράζουν την λύπη και το θάνατο και αυτό με την πλούσια χρήση της μεταφοράς που είναι ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά της ποίησής της.  Η χρήση επίσης υπερβατικών εικόνων και υποβλητικών σκηνικών και γενικότερα η τεχνική της συμπύκνωσης, οι παρηχήσεις και οι επαναλήψεις δημιουργούν ένα ολοκληρωμένο επίπεδο που πετυχαίνει ένα κύριο και σημαντικό στόχο.

Αυτός δεν είναι άλλος από το ζητούμενο από όλους τους ποιητές και τους δημιουργούς, να μετουσιώνουν αυτό που τους βασανίζει και τους πολιορκεί σε ένα κώδικα επικοινωνίας με τους δίπλα, με εκείνους που θα έρθουν και θα θελήσουν να ψάξουν τη λεπτότητα των συναισθημάτων γενικά και τα δεδομένα που ανακύπτουν από ένα τόπο, μια επαφή ή μια ανασκαφή ειδικότερα.

Η Ρόδος, πέρα από τα μεσαιωνικά και ιπποτικά, πέρα από τα δείγματα του Ισλάμ στην παλιά πόλη, πέρα από την Ακρόπολη με το στάδιο και τους αρχαίους ναούς,  διαθέτει εκτεταμένες νεκροπόλεις. Οι συστηματικές ανασκαφές έχουν φέρει στο φως πλήθος ταφικών ευρημάτων και υπάρχουν αρκετές επιγραφές που φανερώνουν ποιο πρόσωπο έτυχε της συγκεκριμένης ταφής. Με το θέμα αυτό ασχολείται η Εριφύλη Κανίνια στη συλλογή της «Νεκρόπολη ή Αστροδύτες».

Στη συλλογή αυτή πολλά ποιήματα έχουν την έμπνευσή τους στα ονόματα  που είναι χαραγμένα σε οστεοθήκες ή σε ταφικά μνημεία. Ακόμη και αντικείμενα που βρέθηκαν τράβηξαν την προσοχή της ποιήτριας και έδωσαν την αφορμή για την ποιητική σύνθεση. Από τις ταφές αυτές έχουν περάσει τόσοι αιώνες κι όμως είναι δυνατόν να εμπνέουν και να προκαλούν το συναίσθημα.

Τα ονόματα των γυναικών που σ’ αυτές αφιερώνει μια σειρά ποιημάτων η Εριφύλη Κανίνια, όπως η Αλιορόδη, η Ισμήνη, η Μέλισσα, η Ευφροσύνη, η Κλεάνασσα, η Ρόδη και η Ευρίδικη είναι από μόνα τους ποιητικά συμβάντα. Γράφει για τη Ρόδη : «Τη νύκτα των ροδίων φιλημάτων/το σμαραγδένιο κάτοπτρο/που διαμελίζει τα οστά/το κράτησα στο στήθος μου/ασώματη/ αναδυομένη/μέσα από  το λάρτιο λίθο των ονείρων».

Οι οστεοθήκες τώρα άδειες οι περισσότερες στο μουσείο, στις αποθήκες ή στις αυλές να περιμένουν, πέτρα που οι λιθοξόοι ετοίμαζαν για το «εξόδιο  άσμα», λαξευμένες για την πιο «αιχμάλωτη ηδονή» αντέχουν και μεταμορφώνονται. Χρησιμοποιώντας φράσεις και λέξεις από το ποιητικό σώμα της συλλογής που και με τρόπο ιδιαίτερα τρυφερό και ανεπαίσθητα θλιμμένο και απαισιόδοξο μας μεταφέρουν σε καταστάσεις που βίωσαν πρόσωπα των οποίων το όνομα παραμένει ανεξίτηλο δείγμα της ανθρώπινης μοίρας. Κι αν μέσα στην φύση του ανθρώπου είναι το σβήσιμο και ο θάνατος, μια πέτρα κι ένα όνομα μπορεί να μεταμορφώσει και να μορφοποιήσει. Όσο έτσι είναι τα πράματα, έτσι και τα ποιήματα.

Στη συλλογή «Το ατελιέ και άλλα ποιήματα». Εκδόσεις Κίχλη 2016, υπάρχει το ποίημα που αφιερώνεται στην ποιήτρια Ήριννα. Η Ήριννα είναι υπαρκτό πρόσωπο, έζησε στην Τήλο τον 4ο αιώνα π.χ. και από το έργο της σώζονται κάποια σπαράγματα. Το ποίημά της «Ηλακάτη» είναι γραμμένο σε δακτυλικό εξάμετρο, από αυτό κάποια ίχνη έχουν φτάσει για να μας δείχνουν τον πόνο που προκάλεσε ο θάνατος σε αγαπημένη φίλη, που έφυγε στα δεκαεννιά νεόνυμφη. Αυτά τα ίχνη αρκούν για να γίνει το θέμα για τους νεότερους και για τους επόμενους. 

Γράφει η Εριφύλη «Και αναδύεσαι/ μικρή θεά/ με τρυφερά περιστέρια στον ώμο/ Μικρή ανεπίστρεπτη διάρκεια της λέξης/ που δεν ειπώθηκε ακόμα-μην τη λες/ μην την ακούσω να στροβιλίζεται/ στον απαλό αέρα του νησιού», στο ποίημά της που  το έχει προκαλέσει η Ήριννα. Η αρχαία ποιήτρια από την Τήλο έχει τη δύναμη και τη δυναμική και παραμένει ισχυρή και οι λέξεις που στροβιλίζονται και ο απαλός αγέρας κι αυτός έχει τη δύναμη να φτάνει και να εισέρχεται γλυκά κι άλλοτε ορμητικά να μας ξαναγυρίζει σε μονοπάτια  που οδηγούν στη μία και μοναδική δροσιά της ποίησης.

Αυτή τη δροσιά αναζητά και η Εριφύλη Κανίνια και αυτή την ποιητική δροσιά αγωνίζεται να μας μεταφέρει και αυτό φτάνει κι ας είναι η διαδρομή δύσκολη. Ακόμα κι ανάμεσα σε επιτύμβια και νεκροπόλεις και σε θανάτους αγαπημένων προσώπων και απώλειες και «τρομαχτικές μετρήσεις και εξισώσεις», ανάμεσα σε μυλόπετρες και σε κρυμμένες πόρτες, η διέλευση είναι το μόνο και σταθερό στοιχείο.

Αυτή η διέλευση, ειδικά στην τελευταία συλλογή της Εριφύλης Κανίνια διαθέτει τόσο ερωτισμό, όσο χρειάζεται για την εκπληκτική συνέχεια, όσο είναι απαραίτητο συστατικό για να ισορροπεί ο άνθρωπος και να ανοίγει τα κρυφά του μυστικά ο ποιητής. Οι ροδίτικοι δρόμοι με τα πεύκα και τα χαμηλά βουνά και η θάλασσα παρέχουν τη βάση και η συνέχεια των πολιτισμών τα ελατήρια και η αρχαιολογία είναι ανεξάντλητη και η ποίηση επίσης.

Αιμίλιος Γάσπαρης
Ρόδος 2016