Η πορεία των Ολυμπιακών Αγώνων από το 472 π.Χ.  και η ανάδειξη των Ροδίων Ολυμπιονίκων

Επιμέλεια-παρουσίαση Κυριάκος Ι. Φίνας

Η Καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αθηνών Ελένη Ε. Κούκκου με άρθρο της στην «Καθημερινή» στις 9.1.2001, με τον τίτλο: «Η γένεση της ολυμπιακής ιδέας», έγραφε  υπό είδος προλόγου: «...Κανένας λαός του αρχαίου κόσμου δεν καλλιέργησε και δεν αγάπησε με τόσο ιερό πάθος το αγωνιστικό πνεύμα και δεν του έδωσε τόσο βαθιά έννοια όσο οι Ελληνες. Οι λέξεις «άθλος», «αθλητής», που σήμερα τις χρησιμοποιούν όλες οι ευρωπαϊκές γλώσσες, είναι δικό τους δημιούργημα...» (1).

Και ήταν πράγματι συγκινητικά τα όσα είπε στην ομιλία του προ ημερών, στις 16 Νοεμβρίου, ο Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, Μπαράκ Ομπάμα, αναφερόμενος στην παγκοσμιοποίηση και την προσφυγική κρίση. Για όσα η μικρή σε έκταση Ελλάδα πρόσφερε μέσα στους αιώνες, ότι οι καρδιές μας, πέραν των Ολυμπιακών Αγώνων, με τις τραγωδίες του Αισχύλου και του Ευριπίδη, από τις ιστορίες του Ηροδότου και του Θουκιδίδη, η κατανόηση που έχουμε για τον κόσμο που γαλουχήθηκε από το Σωκράτη και τον Αριστοτέλη...

Ο Πίνδαρος (2), θέλοντας να τονίσει την ανωτερότητα των Ολυμπιακών Αγώνων έγραψε: (σε μετάφραση).

«Αγώνες αν λαχτάρησες, καρδιά να τραγουδήσεις, να μη ζητήσεις πιο λαμπρό από τον ήλιο άστρο που κατακλίζει ολημερίς τον έρημο, αιθέρα, ούτε κι αγώνα πιο τρανό για παίνεμα να ειπούμε, απόναν ύμνο Ολυμπιακό» («...μηδ’ Ολυμπίας αγώνα φέρτερον αυδάσομεν»).

* * *

Σύμφωνα πάντοτε με τη μυθολογία η ίδρυση των Ολυμπιακών Αγώνων χάνεται στο σκοτάδι του μύθου· κατά, δε, την παράδοση πρώτοι αγωνίστηκαν στην Ολυμπία οι θεοί και οι ήρωες. Και όπως αναφέρει ο Παυσανίας, ιδρυτής των Ολυμπιακών Αγώνων ήταν ο Δίας, ο οποίος τους καθιέρωσε μετά τη νικητήρια πάλη εναντίον του πατέρα του Κρόνου, για τη βασιλεία. Στους αγώνες αυτούς ο Απόλλωνας νίκησε τον Ερμή στο τρέξιμο και τον Αρη στην πυγμή (4).

Αρχικά οι αγώνες είχαν τοπικό χαρακτήρα, αλλά βαθμηδόν άρχισαν να προσελκύουν και τους κατοίκους των γειτονικών περιοχών.

Σύμφωνα με την παράδοση οι αγώνες τελέστησαν για πρώτη φορά το έτος 776 π.Χ. Πρώτος Ολυμπιονίκης  ανεδείχθη ο Κύροιβος από την Ηλίδο και το έπαθλο που είχε καθιερωθεί ήταν ο κότινος-στεφάνι από κλαδί αγριελιάς με το οποίο στεφάνωναν τους νικητές των αγώνων (5). «Κύροιβος: Ηλείος Ολυμπιονίκης. Αυτός πρώτος ενίκησε στο δρόμο, όταν τους αγώνες, οι οποίοι είχαν παύσει για μερικά χρόνια, ανανέωσε ο Ιφιτος, δια τούτο και το όνομά του δόθηκε στην πρώτη Ολυμπιάδα.

Το βραβείο ήταν απλό, αλλά η σημασία του μεγάλη, αφού μέσω αυτού του Ιερού στεφάνου, ο νικητής είχε την αιώνια προστασία του Θεού. Και όταν ο Ολυμπιονίκης επέστρεφε στην Πατρίδα του, η πόλη και οι συμπατριώτες του, του επεφύλασσαν θερμή υποδοχή. Εμπαινε στην πόλη ανεβασμένος σε καταστόλιστο τέθριππο (άρμα που έσερναν τέσσερα άλογα και με το οποίο συμμετείχαν σε αρματοδρομίες, εορταστικές πομπές κ.λπ., μέσα από ένα τμήμα του τείχους που κατεδαγιζόταν για να δείξουν ότι μία πόλη που έχει τέτοια παλικάρια δεν έχει ανάγκη από τείχη για την προστασία της.

Εν τω μεταξύ, τα προνόμια που εξασφάλιζε ο Ολυμπιονίκης είχαν συχνά και οικονομικό αντίκρυσμα, όπως παραδείγματος χάρη, την ισόβια σίτιση στο Πρυτανείο, την φορολογική απαλλαγή ή την χρηματική αμοιβή του Αθηναίου Ολυμπιονίκης με 500 δραχμές.

Πέρα από τα προαναφερθέντα υπάρχουν και πολλές άλλες ερμηνείες και παραδόσεις που αναφέρονται στην έκδοση του Υπουργείου Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής που κυκλοφόρησε το 2004. Αν και, καθώς αναφέρει η Κούκκου, το Ιερό της Ολυμπίας και οι Ολυμπιακοί αγώνες δεν κατόρθωσαν ασφαλώς να επιτύχουν μια πανελλήνια πολιτική ένωση, πέτυχαν, όμως, κάτι σπουδαιότερο και υψηλότερο να αποκρυσταλλωθούν και να επιβληθούν τα κοινά χαρακτηριστικά του ελληνικού πνεύματος, παρά τις αντιδικίες και τις έχθρες ανάμεσα στην αγωνιστική άμιλλα σε υψηλό πνευματικό επίπεδο.

Επίσης και ο Στράβωνας, ο σημαντικότερος αρχαίος Έλληνας γεωγράφος (64π.Χ.-10μ.Χ., (επίθετο Στράβων, παράλληλο του στραβός, το οποίο δήλωνε τον πάσχοντα από στραβισμό), που κατά πολλούς είναι και αληθινό, αναφέρει ότι οι αγώνες στο Ιερό της Ολυμπίας, που στην αρχή τους είχαν τοπικό χαρακτήρα, αναδιοργανώθησαν μετά τη δωρική κάθοδο, οπότε οι παλιές λατρείες που υπήρχαν εκεί εντοπίστηκαν ή περιορίστηκαν και καθιερώθηκε η λατρεία του Ολυμπίου Δία, σαν κυρίαρχου Θεού.

Επίσης και ο Ηρακλής που απόκτησε μεγάλη φήμη από τη συμμετοχή του στην Αργοναυτική εκστρατεία απέκτησε και τη δόξα του ιδρυτή της Ολυμπιακής πανήγυρης. Ο δε ιστορικός Διόδωρος ο Σακελιώτης (1ος αι.π.Χ.) αναφέρει και αυτός τον Ηρακλή ως ιδρυτή των Ολυμπιακών Αγώνων, με το επιχείρημα: όταν τελείωσε η Αργοναυτική εκστρατεία, οι Αργοναύτες ορκίστηκαν να διατηρήσουν δεσμούς φιλίας μεταξύ τους και να παρέχουν βοήθεια ο ένας στον άλλο, αν παρουσιαστεί ανάγκη.

Για να κατοχυρώσουν, δε, την υπόσχεσή τους, ανέθεσαν στον Ηρακλή, ο οποίος είχε λάβει μέρος στο ταξίδι των Αργοναυτών να επιλέξει έναν τόπο στην Ελλάδα και να οργανώσει τους αγώνες προς τιμήν του Δία. Και εκείνος επισκέφθηκε την Ολυμπία και όρισε να τελούνται εκεί οι αθλητικοί αγώνες, αφιερωμένοι στον πρώτο των Ολυμπίων Θεών.

Οργάνωση των Ολυμπιακών αγώνων
Η Μαρία Μαυροματάκη στο βιβλίο της: «Ολυμπία και Ολυμπιακοί Αγώνες» που κυκλοφόρησε το 2002 και καλύπτει 370 σελίδες, συμπεριλαμβάνει και το κεφάλαιο: “Η οργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων».

Λόγω χώρου της εφημερίδας θα περιοριστούμε πολύ περιληπτικά. Από το 472 π.Χ. (77η Ολυμπιάδα) οι Ολυμπιακοί Αγώνες διαρκούσαν πέντε ημέρες, από τις οποίες τρεις κατά κύριο λόγο ήταν αφιερωμένες στα αγωνίσματα.

Ο Ναός του Δία
Το επιφανέστερο μνημείο της Ολυμπίας και οπωσδήποτε ένα από τα σπουδαιότερα του αρχαίου ελληνικού κόσμου, ο Ναός του Δία, καταλάμβανε το κεντρικότερο σημείο του Ιερού, καθιστώντας επιβλητικότερη τη λατρεία του Θεού. Στην Ολυμπία υπάρχει το νέο  Αρχαιολογικό Μουσείο, που ανεγέρθηκε το 1975 και εγκαινιάστηκε το 1982.

Δωδεκανήσιοι Ολυμπιονίκες
Η Ρόδος και άλλα νησιά του Δωδεκανησιακού συμπλέγματος συγκαταλέγονται στις Ελλαδικές περιοχές που συμμετείχαν σε πολλούς Ολυμπιακούς αγώνες. Πρώτος Ρόδιος, από την Ιαλυσό, και περίφημος ήταν ο πυγμάχος Διαγόρας, ο οποίος, εκτός από τη Νίκη του στην Ολυμπία (464 π.Χ.) την οποία ύμνησε ο Πίνδαρος, κέρδισε 4 νίκες στα Ίσθμια, πολλές στα Νέμεα και Πύθια, ενώ αναδείχθηκε νικητής και σε άλλους επιχώριους αγώνες (Ρόδος, Αθήνα, Αργος, Αρκαδία, Θήβα, Πελλήνη κ.α.).

Σε έκδοση του 1983 του Υπουργείου Αιγαίου και Νησιωτικής πολιτικής αναφέρονται για το Διαγόρα: «...Καταγόταν από βασιλική γενιά, αφού ο πατέρας του ήταν εγγονός του Δαμάγητου, βασιλιά της Ιαλυσού. Στέφθηκε Ολυμπιονίκης στο αγώνισμα της πυγμής το έτος 464π.Χ. (79η Ολυμπιάδα), ενώ υπήρξε και περιοδονίκης, αφού νίκησε στους δελφικούς αγώνες, στα Ίσθμια (4 φορές) και στα Νέμεα (2 φορές). Ο Διαγόρας χαρακτηριζόταν ως “ευθύμαχος”, διότι αγωνιζόταν κατάστηθα και τίμια, χωρίς να σκύβει ή να προσπαθεί να αποφύγει τα χτυπήματα του αντιπάλου του.

«Ο Πίνδαρος του είχε αφιερώσει τον Ζ’ Ολυμπιακό του, στον οποίο οι Ρόδιοι χάραξαν με χρυσά γράμματα στο Ναό της Αθηνάς Λινδίας. Ολυμπιονίκες αναδείχθηκαν, επίσης, οι τρεις γιοι του (Δαμάγητος, Ακουσίλαος και Δωριεύς) και τα εγγόνια του (Ευκλής και Πεισίρροδος).

Η παράδοση αναφέρει, ότι ο Διαγόρας πέθανε το 448π.Χ. (83 Ολυμπιάδα), την ημέρα που οι γιοί του Δαμάγητος και Ακουσίλαος στέφθησαν Ολυμπιονίκες και τον μετέφεραν στην πλάτη τους κάνοντας το γύρο του θριάμβου στο Στάδιο της Ολυμπίας, ενώ ένας θεατής αναφώνησε: «Κάτθανε Διαγόρα. Ουκ ες Όλυμπον αναβύση» (Μπορείς να πεθάνεις πια, Διαγόρα. Δεν θα ανεβείς και στον Όλυμπο).

Τότε ο Διαγόρας εξέπνευσε ευτυχισμένος στους ώμους των νικητών γιών του. Το άγαλμα του Διαγόρα στην Ολυμπία είχε φιλοτεχνίσει ο Καλλικλής, γλύπτης από τα Μέγαρα, ο οποίος τον απεικόνισε σε στάση δεήσεως. Το ύψος του ανδριάντα υπολογίζεται ότι ξεπέρασε ελαφρώς τα 2 μέτρα, ενώ το βάθρο του αγάλματος σώζεται η επιγραφή: Διαγόρας Δαμάγητου Ρόδιος.

Προς τιμή του Διαγόρα οι Ρόδιοι το 1905 ίδρυσαν τον “Γυμναστικό Σύλλογο Διαγόρας”, του οποίου σκοπός ήταν, κατά το άρθρο 2 του Κανονισμού «η σωματική και πνευματική ανάπτυξις των μελών αυτού, προς δε και η διέγερσις του μουσικού και καλαισθητικού συναισθήματος. Ο Σύλλογος λειτουργεί μέχρι σήμερα με πολύ καλές επιδόσεις.

Ωστόσο, η Ροδιακή Κοινότητα ίδρυσε και δύο άλλα Αθλητικά Σωματεία, το 1924 του ΔΑΝΣ “ΔΩΡΙΕΥΣ” και τον “Πεισίδορο” στο Νιοχώρι το 1903.

Η Ακαδημία Αθηνών σε επιβράβευση του έργου του Συλλόγου “Διαγόρας” απένειμε προς αυτόν κατά την 50ετηρίδα του, την τιμητική διάκριση και το μεγάλλιόν της.

Επίσης, Μεγάλοι Ολυμπιονίκες από τα Δωδεκάνησα, εκτός από τον Ιαλύσιο (Ρόδος) Διαγόρα ήταν:ο Λεωνίδας από τη Λίνδο (12 νίκες, 4 στο στάδιο, 4 στο δίσυλο και 4 στον οπλίτη δρόμο)· ο περιφημότερος δρομέας της αρχαιότητας και Ολυμπιονίκης. Ο Φιλίνος από την Κω (6 νίκες στην πάλη, η μία παιδιών). Ο Δωριέας από τη Ρόδο (3 νίκες παγκάτριο).

Και άλλοι Ρόδιοι Ολυμπιονίκες αναφέρονται: ο Δαμάγητος, ο Ακουσίλαος, ο Ευκλής, ο Πεισίδορος, ο Μινίκας, ο Κάλιππος, ο Δωρόθεος, ο Κλειτόστρατος, ο Αγησίστρατος, Λίνδιος, ο Αριστομένης, ο Άγνωστος, ο Θεοπρόπου και ο Νικοσύλος. Είναι γνωστό, ότι οι Αρχαίοι Ρόδιοι πριν από το ταξίδι τους στην Αρχαία Ολυμπία, κάθε τέσερα χρόνια για τους Ολυμπιακούς Αγώνες, πήγαιναν στις Ιαματικές Πηγές της Καλλιθέας της Ρόδου για προετοιμασία ψυχική, σωματική και ηθική. Εκεί, δε, στα ιαματικά νερά υπήρχαν και οι παιδοτρίβες με τους γυμναστές και προπονητές, που προετοίμαζαν τους Ρόδιου Αθλητές για τους Ολυμπιακούς Αγώνες.

Οι Αθλητές της Ρόδου πήγαιναν μέχρι την Αθήνα με πλοίο και μετά απ’ εκεί με ζώα και άμαξες μέχρι την Ιερά Άλτη (Θεοφάνης Μπογιάνος “Ρόδιοι Ολυμπιονίκες”, Αθήνα 2004).

Δικαίωμα συμμετοχής στους Ολυμπιακούς Αγώνες
Στην αρχή, όταν άρχισε η τέλεση των Ολυμπιακών Αγώνων, πριν από κάθε Ολυμπιάδα στέλνονταν κήρυκες (σπονδοφόροι) σε όλες τις πόλεις του ελληνικού κόσμου, οι οποίοι ανήγγελαν την Ιερή Εκεχειρία, της οποίαςν ήταν και εγγυητές και η οποία αποτελούσε τη βασική προϋπόθεση της ανάπτυξης των αγώνων. Η εκεχειρία αρχικά αρκούσε ένα μήνα, ενώ αργότερα έφτανε τους τρεις μήνες, τότε που έφταναν στην Ολυμπία από όλα τα μέλη του κόσμου “οι απανταχού Έλληνες”.

Εν τω μεταξύ και αρχικά, δικαίωμα συμμετοχής στους αγώνες είχαν μόνο οι άνδρες. Από το 632 π.Χ. (37η Ολυμπιάδα επιτράπηκε και η συμμετοχή παιδιών. Ετσι, η παρακολούθηση των αγώνων επιτρεπόταν σε όλους τους άνδρες, ελεύθερους, δούλους, ακόμη και βαρβάρους, ενώ απαγορευόταν με ποινή θανάτου, στις γυναίκες (6). Ωστόσο, το παράδοξο στην υπόθεση είναι ότι η απαγόρευση δεν είχε ισχύ για τις νέες κοπέλες.

Μέχρι ενός σημείου υπήρχε ο αρχαίος κόσμος και μαζί με αυτόν και η Θρησκεία των Θεών του Ολύμπου και οι Ολυμπιακοί αγώνες λειτουργούσαν ανά πενταετία. Με την επικράτηση, όμως, του Χριστιανισμού η νέα Θρησκεία παρέσυρε τις γιορτές του αρχαίου κόσμου και τις αντικατέστησε με τις δικές της. Οι τελευταίοι Ολυμπιακοί αγώνες έγιναν το έτος 385 μ.Χ. η 291 Ολυμπιάδα. Αλλά και πριν από την επίσημη κατάργησή τους οι Ολυμπιακοί αγώνες είχαν χάσει σιγά-σιγά την αίγλη και την ακτινοβολία τους. Ο τελευταίος Ολυμπιονίκης που είναι γνωστός στην ιστορία είναι ο Βαρασβάτης, αρμενικής καταγωγής (7).

Η αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων
Σήμερα κύριος φορέας και υπεύθυνη για την οργάνωση και η διεξαγωγή των Ολυμπιακών Αγώνων είναι η Διεθνής Ολυμπιακή Επιτροπή. Η ΔΟΕ αποτελείται από 75 ισόβια μέλη, που δεν εκλέγονται ως εκπρόσωποι των χωρών τους, αλλά ατομικά με κριτήριο την προσωπικότητα και τη σχέση τους με τον αθλητισμό και την Ολυμπιακή ιδέα. Πρώτος πρόεδρος της ΔΟΕ διετέλεσε ο Δημήτριος Βικέλας. Και από τις 16 Ιουλίου 2001 μέχρι σήμερα κατέχει την προεδρία του ο Jacques Rogge, ενώ από το 1915 η Επιτροπή εδρεύει στη Λωζάνη της Ελβετίας. Η ΔΟΕ επιλέγει την πόλη τέλεσης των Αγώνων μετά από αίτηση των υποψηφίων και συνεργάζεται στη συνέχεια με την Εθνική Ολυμπιακή Επιτροπή της χώρας στην οποία ανατέθηκε η διοργάνωση. Στόχος των Αγώνων είναι η συναδέλφωση, των λαών και η εδραίωση μέσω του αθλητισμού της παγκόσμιας ειρήνης (8).

Θερινοί Ολυμπιακοί Αγώνες 2004
Οι Θερινοί Ολυμπιακοί Αγώνες 2004, γνωστοί και ως Αγώνες της 28ης Ολυμπιάδας, έλαβαν χώρα στην Αθήνα, πρωτεύουσα της Ελλάδας από 13 έως 29 Αυγούστου 2004, υπό την αιγίδα της Διεθνούς Ολυμπιακής Επιτροπής (ΔΟΕ). Συμμετείχαν 10.500, περίπου, αθλητές μαζί με 5.500 προπονητές και συνοδούς από 201 χώρες. Από τους αθλητές ξεχώρισαν: ο Μάικλ Φέλης, στην κολύμβηση, η Γερμανίδα Μπριγκίτες Φίσερ στο κανό/καγιάκ και ο Μαροκινός Ελ-Γκεράζ.

1. Η ελληνική γλώσσα επέδρασε στη διαμόρφωση των γλωσσών πολλών λαών. Η αγγλική γλώσσα, για παράδειγμα, χρησιμοποιεί σήμερα πάνω από 50.000 λέξεις ελληνικής προέλευσης.

2. Αρχαίος Έλληνας λυρικός ποιητής 520-446 π.Χ., ο οποίος συνέθεσε ωδές και επινίους ύμνους προς τιμή των νικητών των Πανελληνίων αγώνων.

3. Η Ολυμπία στην αρχαιότητα ονομαζόταν Πισάης και έλαβε το όνομα από τον πρώτο Μονάρχη της, τον Πέλοπα.

4. Λάμπρος Σ. Βρεττός. Λεξικό τελετών των αγώνων των Αρχαίων Ελλήνων. Αθήνα 2002.

5. Υπουργείο Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής. Ολυμπιονίκες της Αρχαιότητας. Αθήνα 2004.

6. Σύμφωνα με τον αρχαίο θεσμό, οι γυναίκες που θα τολμούσαν να παρακολουθήσουν τους Ολυμπιακούς Αγώνες έπρεπε να γκρεμίζονται από την κορυφή του Τυπαίου, όρους της Τριφυλίας.

7. Μ.Δ. Παπαϊωάννου. “Διαγόρας Ολυμπιονίκης ο Ρόδιος”. Αθήνα 1983.

8. Μαρία Μαυροματάκη. “Ολυμπία και Ολυμπιακοί Αγώνες”. Αθήνα 2002.