Η Τήλος της Ήριννας

Του Μανόλη Μαυρολέων

Θα ξεκινήσω, επιτρέψτε μου, μ' έναν αυτοπροσδιορισμό: στην Κάσο, από την οποία όπως ίσως οι περισσότεροι γνωρίζετε, κατάγομαι, πολλές φορές, για να με συστήσουν σε κάποιον έλεγαν για πολλά χρόνια: «Είναι του Ντηλιακού ο έγγος...»

Και πραγματικά. Αυτό ήμουνα και θα είμαι πάντα: ένας Κασιώτης με παππού, από την πλευρά της μητέρας μου, προερχόμενο από την Τήλο.

«Ντηλιακό...» Σ' αυτόν άλλωστε θα χρωστάω πάντα το υλικό του μυθιστορήματος «Να σου κάμω την ιστορία μου».

 

Γι’ αυτό και όταν τον Αύγουστο του 2001 στο ΙΒ' Πολιτιστικό Συμπόσιο της Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών Δωδεκανήσου, πάτησα για πρώτη φορά το χώμα της Τήλου το ένιωσα «να μου χαϊδεύει τη φτέρνα...» για να παραφράσουμε τον Ελύτη...

Είμαι υπερήφανος που έχω γεννηθεί στη Ρόδο, που έμαθα τα πρώτα γράμματα και έζησα τα πρώτα παιδικά μου χρόνια στη Κάσο, που «βαστώ» από την Τήλο, τη Χάλκη, την Κάρπαθο μα και την Ύδρα. Είμαι υπερήφανος που έλκω την καταγωγή, με μιαν έννοια ευρύτερη από τα Δωδεκάνησα και το Αιγαίο και είμαι υπερήφανος που παρουσιάζω σήμερα εδώ τον φιλόπονο και ακούραστο λόγιο, φίλο και συμπατριώτη Κώστα Σκανδαλίδη και το «σπάνιο» βιβλίο του «Η Τήλος της Ήριννας». Γιατί, πρώτ' απ' όλα, το βιβλίο αυτό δεν είναι μόνο καλό.

Τολμούμε να πούμε ότι το πιο σημαντικό χαρακτηριστικό του στοιχείο είναι πως ΕΙΝΑΙ και - κατά τη γνώμη μας θα παραμείνει πάντα σπάνιο! Θα τολμούσαμε ακόμη να πούμε ότι μπορούμε να το θεωρήσουμε και «μη κατατάξιμο...» αφού αν το χαρακτηρίζαμε απλώς «μελέτη» θα το κάνουμε για να δώσουμε έναν γενικόλογο χαρακτηρισμό που δεν αφορά, δεν τιμά, ένα βιβλίο που συγκεντρώνει μέσα του πολλές μαζί ιδιότητες και αρετές.

Συγκεντρώνει στοιχεία λογοτεχνικής πραγματείας, ιστορικά, μυθολογικά, αρχαιολογικά, γεωγραφικά, πραγματολογικά, χωρίς να παραλείψει να αναφερθεί στην σύγχρονη Τήλο και τον άνθρωπο που την «ανέστησε», τον Λάκωνα γιατρό και μετέπειτα δήμαρχο του νησιού, αείμνηστο σήμερα πια δυστυχώς, Αναστάσιο Αλιφέρη.

Η φυσιογνωμία του βέβαια ως βιβλίο το κάνει να μοιάζει λίγο, επιτρέψτε μου τον χαρακτηρισμό «χαοτικό» αλλά αυτό ίσα - ίσα είναι που το κάνε» σπάνιο: Το βιβλίο του Κώστα Σκανδαλίδη «Η Τήλος της Ήριννας» είναι εν τέλει λίγο απ' όλα και πολλά μαζί πράγματα!

Αλλά, ας γνωρίσουμε λίγο καλύτερα τον συγγραφέα Κώστα Σκανδαλίδη. Γεννήθηκε στην Κω το 1946 και κατοικεί από το 1960 μόνιμα στη Ρόδο. Διετέλεσε επί χρόνια τραπεζικός, σπούδασε Ελληνικό Πολιτισμό στο Ανοιχτό Πανεπιστήμιο και υπήρξε πρόεδρος του Διεθνούς Κέντρου Λογοτεχνών και Μεταφραστών της Ρόδου. Είναι μέλος της Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών Δωδεκανήσου, ενώ την τριετία 1985 - 87 υπήρξε ιδρυτικό μέλος και διεύθυνε την Δωδεκανησιακή εφημερίδα «Τα νέα της Δωδεκανήσου». Ανέπτυξε επίσης πλούσια κοινωνική δράση από την οποία αξίζει να σταθούμε νομίζω στο ότι υπήρξε,
- εκπρόσωπος των εργαζομένων στο Δ.Σ. της Εμπορικής Τράπεζας (1987 - 1989).
- Αντιδήμαρχος Οικονομικών του Δήμου Ροδίων (1992 - 1998)
- Αντιπρόεδρος της Επιτροπής Νησιών της Ευρώπης (1992 - 1994)
- Γενικός γραμματέας του Δήμου Ροδίων (2004 - 2006).

Το πνευματικό και συγγραφικό του έργο είναι πλουσιότατο και αφορά κυρίως τα Δωδεκάνησα. Άρθρα, μελέτες, παρουσιάσεις σε συνέδρια και 9 βιβλία με τελευταίο αλλά όχι και ύστατο ευχόμαστε αυτό που παρουσιάζουμε σήμερα...Και χαιρόμαστε που η ευχή μας ευοδώνεται, αφού μαθαίνουμε ότι μέσα στο 2017 θα κυκλοφορήσει και ένα ακόμη βιβλίο!
Αλλά ας επιστρέψουμε στον βασικό λόγο της ομιλίας μας.

Τολμούμε να πούμε ότι ακόμη και ο τίτλος του βιβλίου θα μπορούσε να είναι διαφορετικός:
- «Η Ήριννα και η Τήλος» ή «Η Τήλος και η Ήριννα», από τη στιγμή που ο όγκος του βιβλίου, λόγω των - αντικειμενικά - λιγοστών στοιχείων που υπάρχουν για την Ήριννα αφορά σε χώρο περισσότερο ίσως και από το μισό του το νησί και όχι την ποιήτρια.

Τα στοιχεία για την «παράξενη» αυτή ποιήτρια είναι λοιπόν εκ των πραγμάτων λίγα και ο αγαπητός φίλος Κώστας φαίνεται να κάνει μια πραγματικά φιλότιμη προσπάθεια (επιτρέψτε μου εδώ μιαν ακόμη αδόκιμη έκφραση:) να «γεμίσει» το βιβλίο του με ...όσο πιο «πολλή» Ήριννα ήταν δυνατόν...

Χαρακτήρισα την Ήριννα «παράξενη» ποιήτρια γιατί εγείρονται - πάντα κατά τη γνώμη μου - ερωτήματα (θα τα θέσουμε στο τέλος της ομιλίας μας...) που ίσως δεν ταιριάζουν με το μέγεθος που φαίνεται να καταλαμβάνει στην αρχαία γραμματολογία.
Γράφει ένας ανώνυμος επιγραμματοποιός:

Ένα κεράκι τόσο δα σαν της Σαπφούς είναι το έργο της,
μικρό, πολύ μικρό, φτιαγμένο
από το μέλι των Μουσών.
Δεκαεννιάχρονο κορίτσι,
κι οι στίχοι της μόλις τρακόσιοι
μα όσο αξίζουν του Ομήρου,
άλλο τόσο και της Ήριννας.

Κι αν τη φοβέριζε η μάνα της
τ’ αδράχτι και τον αργαλειό
να νοιάζεται και τίποτ' άλλο,
εκείνη τις Μούσες αγαπούσε.
Μπορεί τα μελικά τραγούδια
της Σαπφώς να 'ταν καλύτερα,
μα στα εξάμετρα άσματα
η Ήριννα την είχε ξεπεράσει.

Ας προσέξουμε κάτι πολύ σημαντικό: Από την «Ηλακάτη», το μόνο μεγάλο ποίημά της που γνωρίζουμε, από τους 300 του στίχους, έχουν διασωθεί 54 κι αυτοί σκόρπιοι και θρυμματισμένοι και μόνο οι 20 μπορούν να μας δώσουν κάποιο νόημα. Σώζονται επίσης και 3 επιγράμματα που υπάρχουν στην «Παλατινή Ανθολογία».

Ίσως να μην υπάρχει άλλος ποιητής ή ποιήτρια παγκοσμίως που να πέθανε σε τόσο νεαρή ηλικία, να σώθηκε τόσο λίγο από το - ούτως ή άλλως λίγο - έργο του και να απέκτησε τόση φήμη και αναγνώριση!
Χαρακτηριστικά, η Εγκυκλοπαίδεια «Πάπυρος Larusse Britannica» αναφέρει:

Είναι ένα σπάνιο φαινόμενο σ' όλη την αρχαία και νεότερη ποίηση, στον ελληνικό και ευρωπαϊκό χώρο, πως μια νεαρή ποιήτρια, που χάθηκε τόσο πρόωρα, μια καταπληκτική ποιήτρια από την Τήλο, [...] παρουσίαζε μοναδικά ποιητικά στοιχεία και κυριάρχησε σε όλους τους μεταγενέστερους ποιητές.

Αυτό που θα δικαιολογήσει απόλυτα νομίζουμε τον χαρακτηρισμό μας «παράξενη ποιήτρια» είναι ότι ο επιγραμματοποιός Ασκληπιάδης ο Σάμιος που ζει τον 3° π.Χ. αιώνα στην Αλεξάνδρεια και είναι δηλαδή περίπου σύγχρονός της όχι μόνο γνωρίζει αυτήν και το έργο της αλλά την εξυμνεί αφιερώνοντάς της ένα επίγραμμα!

Είναι επίσης χαρακτηριστικό ότι ποιητές από όλο τον ευρύτερο χώρο την γνωρίζουν καλά και αναφέρονται σ' αυτήν. Γράφει για την Ήριννα στίχους ο Χριστόδωρος ο Κοπτίτης (τέλη 5ου - αρχές 6ουμ.Χ. αιώνα) από τη Θήβα της Αιγύπτου!
Αναφέρεται σ' αυτήν με τα πιο επαινετικά λόγια ένας από τους σημαντικότερους μελετητές τους είδους, ο 'Αλμπιν Λέσκι στο μνημειώδες έργο του «Ιστορία της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας».

Μελέτες που αναφέρονται στην Ήριννα τυπώνονται στο Λονδίνο, στο Καίμπριτζ, στη Μασαχουσέτη, στο Χάρβαντ!
Και βέβαια, ένα πλήθος σύγχρονων ποιητών και όχι μόνο Δωδεκανησίων την εξυμνεί και στις μέρες μας.

Αλλά θα ήταν άδικο για το βιβλίο του Κώστα Σκανδαλίδη να μην αναφέρουμε τουλάχιστον τις υπόλοιπες ενότητες που περιέχει δίνοντας στον αναγνώστη μια σχεδόν πλήρη εικόνα για την Τήλο:
-Τη μυθολογία και την ιστορία της
-Τη μορφολογία και τη γεωγραφία της
-Τη χλωρίδα και την πανίδα της
-Τους ανθρώπους που τη σημάδεψαν μέσα στο χρόνο
 -Το μουσείο και τον χώρο εύρεσης των σκελετών των νάνων-
    ελεφάντων.

Επανερχόμαστε, κλείνοντας, στην Ήριννα, ίσως από συγγραφική διαστροφή, ίσως από αφελή ειλικρίνεια:
Είναι δυνατόν μια δεκαεννιάχρονη ποιήτρια του 3ου π.χ. αιώνα με 54 σπαραγμένους και 20 μόνο συνεχείς στίχους της από ένα ποίημα 300 στίχων και 3 επιγράμματα να συγκρίνεται με τον Όμηρο και να ξεπερνά τη Σαπφώ στα εξάμετρα άσματα;
Φαίνεται να είναι...

Είναι δυνατόν να ζει απομονωμένη σ' ένα πολύ μικρό νησί τον 3°π.Χ. αιώνα, και ενώ πεισματικά την προσηλώνουν στον αργαλειό αυτή ως τα δεκαεννιά της που πεθαίνει όχι μόνο γράφει και φυσικά διαβάζει ποίηση αλλά να την γνωρίζουν οι σύγχρονοί της ποιητές;
Δεν είμαστε εμείς αυτοί που θα αμφισβητήσουμε την αξία της όταν έχει ήδη αναγνωρισθεί διαχρονικά από τους πλέον έγκυρους και ειδικούς. Απλώς μας γεννήθηκαν αυτά τα ερωτήματα και σκεφτήκαμε να τα μοιραστούμε μαζί σας.

Άλλωστε, ακόμη μια φορά, η αξία και η φήμη της Ήριννας μας αποδεικνύουν ότι το «καλό» δεν βρίσκεται στο «πολύ»...
Η Τήλος λοιπόν δίνει στην ανθρωπότητα ολόκληρη όχι μια αλλά δυο παγκόσμιες πρωτοτυπίες:
-Τους μοναδικούς, παγκοσμίως, νάνους - ελέφαντες,
-Και μια δεκαεννιάχρονη ποιήτρια που με ελάχιστο έργο έμεινε στο βάθρο των ποιητών ως τα σήμερα δίπλα στον Όμηρο και τη Σαπφώ.

Τα δυο αυτά στοιχεία είναι όχι μόνο μοναδικά αλλά και υπεραρκετά για να σκύψει κανείς πάνω στην Τήλο και τη συμπατριώτισσά μας την Ήριννα και να φροντίσει να δοθεί σ' αυτά η προβολή που η ίδια η αξία και μοναδικότητά τους φωνάζουν και απαιτούν. Μου ’ρχεται στο μυαλό πως μια ταινία μικρού ή μεσαίου μήκους θα 'ταν μια καλή ιδέα. Αυτό που δεν είναι καθόλου καλή ιδέα όμως είναι να λες, μόνο να λες, ιδέες που δεν είσαι σε θέση να πραγματώσεις...

i  Ομιλία-παρουσίαση του συγγραφέα Μανόλη Μαυρολέων κατά την τελετή βράβευσης του βιβλίου του Κώστα Ε. Σκανδαλίδη "Η Τήλος της Ήριννας" με το βραβείο 2016 Δημοσθένους Χαβιαρά από τον Κοινωνικό Σύλλογο Συμαίων "Ο Πανορμίτης" στις 29.5.2017 στον Πειραιά.