Χαιρετισμός σε έναν βαρύτιμο Αδελφό: τον Μιχάλη Ε. Σκανδαλίδη

Γράφει ο Κώστας Ε. Σκανδαλίδης

Δεκέμβρης του 2014 ήταν. Είχες φτιάξει Αδελφέ τους δυο μας καφέδες και καθίσαμε στο γραφείο σου, όπως το συνηθίζαμε τα πρωινά του Σαββάτου. Πήρες τον λόγο τότε για να μου διαβάσεις τις σκέψεις που θα έκανες πρόλογο στο Λεξικό του Ιδιώματος της Νισύρου και που αφιέρωσες στη μνήμη της Νισυριάς μητέρας μας Καλλιόπης, το γένος Νικολάου Παπάτσου.

Πλημμύρισε τη ψυχή σου ο λόγος του Νίκου Καζαντζάκη για την ελληνική γλώσσα και άρχισες να μου διαβάζεις το απόσπασμα του προλόγου που είχες ήδη ετοιμάσει. Κι εγώ ως θαυμαστής και ζηλωτής του επιστημονικού σου λόγου άνοιξα τ΄ αυτιά και  τα σωθικά μου, μην τύχει και χαθεί στάλα από την χαμηλόφωνη και μελίρρυτη φωνή σου:

...Για να αντιληφθούμε τη σπουδαιότητα της διάσωσης από τη φθορά του χρόνου έστω και μιας λέξης από τον πνευματικό θησαυρό που κληρονομήσαμε, αρκεί να αφήσουμε τα μάτια της ψυχής να ανατρέξουν πίσω στο χρόνο και να μεταφερθούμε νοερά στον Μυστρά. Και ο λόγος για τον Καζαντζάκη που είχε πάει εκεί με τον Σικελιανό, όπου έξω από τη Σπάρτη είδαν ένα παράξενο λουλούδι και το έκοψαν. Ρώτησαν τα παιδιά που μαζεύτηκαν γύρω πώς το έλεγαν το λουλούδι, αλλά εκείνα δεν ήξεραν. Ένα αγόρι είπε να πάει να ρωτήσει τη θεία τη Λενιώ, γύρισε όμως και είπε ότι η θεία η Λενιώ πέθανε προχθές. Και ο Καζαντζάκης μονολογεί:

-Η καρδιά μας σφίχτηκε. Νιώσαμε πως είχε πεθάνει μια λέξη. Πέθανε και δεν μπορεί κανένας πια να την τοποθετήσει σ΄ ένα στίχο και να την κάμει αθάνατη. Τρομάξαμε. Ποτέ θάνατος δεν μας φάνηκε τόσο ανεπανόρθωτος. Κι αφήκαμε το λουλούδι απάνω στο φράχτη, απλωτά σαν πτώμα...

Τώρα λοιπόν με το βιολογικό σου θάνατο Αδελφέ, ανακαλώ στη σκέψη ό,τι είναι δικό σου. Κι είναι πολλά τα δικά σου πράματα. Ασήκωτα σε βάρος και ασύλληπτα σε όγκο. Φρόντισες, χρόνια τώρα, -από τότε που ευδόκιμα τερμάτισες ως θεράπων τη θητεία σου στην εκπαίδευση- να υπερασπιστείς την αγωνία του Νίκου Καζαντζάκη· να μην πεθαίνουν οι λέξεις. Έτσι λοιπόν με το οξυγόνο της γλωσσολογίας έδωσες πνοή σε λέξεις που αργοπέθαιναν και ξαναζωντάνεψες τα τοπωνύμια της πατρίδας. Τίμησες την Κω, την Κάλυμνο, τη Νίσυρο, τη Χάλκη, τα Δωδεκάνησα, τις Κυκλάδες, το Αρχιπέλαγος του Αιγαίου και τον νησιωτικό του μικρόκοσμο.

Μήγαρις είχες στο νου σου άλλη έγνοια, πάρεξ τη γλώσσα; Ναι! Μόνον η γλώσσα, σε εποχές αλλοτρίωσης, σε κατέτρωγε καθημερινά και σε ωθούσε να περισώζεις ιδιωματικές διαλεκτικές λέξεις και φράσεις που βρήκες στα χείλη των γερόντων των νησιών μας.

Για ένα και μόνο λόγο, όπως εσύ έλεγες στον πρόλογο του Λεξικού των Κωακών Ιδιωμάτων:

Είναι αυτές οι λέξεις που μας συνδέουν άμεσα με το μακρινό παρελθόν μας, που μαζί με τα αρχαιόθετα τοπωνύμια...προσμαρτυρούν τη συνεχή αδιάσπαστη ενότητα και παρουσία της ελληνικής γλώσσας.

Κι ακόμα θυμάμαι Αδελφέ, με πόση πίστη και επιμονή μου επαναλάμβανες κάθε τόσο τη φράση του πιστότερου ερμηνευτή του καθαρού στωικισμού, του Επίκτητου: “ Αρχή παιδεύσεως η των ονομάτων επίσκεψις".

Ανακαλώ στη μνήμη την απάντηση που έδωσε η Ακαδημία Αθηνών, τότε που σε τίμησε, το 2005, για το Λεξικό των Κωακών Ιδιωμάτων, όταν υπέβαλες προς βράβευση το Λεξικό του Ιδιώματος της Καλύμνου. Αφού ιστορούσε γιατί δεν μπορούσε να τιμηθείς για δεύτερη φορά (τυπικός και μόνον λόγος), η αρμόδια Τάξη των Γραμμάτων και Καλών Τεχνών έκανε προηγουμένως ομόφωνα δεκτή την πρόταση της εισηγητικής επιτροπής και την διαβίβασε προς τελική έγκριση στην Ολομέλεια, η οποία με τη σειρά της, κατά τη συνεδρία της 19.10.2012, ενέκρινε τη βράβευση της εργασίας σου.

Στην ουσία ήταν μια δεύτερη βράβευση της Ακαδημίας των Αθηνών.
Πέρα όμως από τα βραβεία σου και πέρα από τον βιολογικό σου θάνατο πολυαγαπημένε και βαρύτιμε Αδελφέ, έχω δυο πράματα σαν φυλακτό στο μυαλό και στην καρδιά μου, που θα με κρατούν σε ισορροπία και γαλήνη:

-Πνευματικά, με το τεράστιο έργο σου, θα είσαι εσαεί παρών, όχι μόνον για τους παρόντες και τους επερχόμενους, αλλά και για τους έτι αγέννητους.

-Η σεμνότητα του χαρακτήρα σου, το χαμηλόφωνο της εκφοράς του λόγου σου, η αγάπη σου για όλους τους ανθρώπους, η αφοσίωσή σου στον ακατάλυτο θεσμό της οικογένειας ως σύζυγος και ως πατέρας και ως παππούς, το διαρκές χαμογελαστό σου πρόσωπο, η εκπαιδευτική σου πορεία με τον μειλίχιο χαρακτήρα του πραγματικού Δασκάλου, η συνεχής και αδιάλειπτη ενασχόλησή σου με την τοπωνυμιολογία, τη γλωσσολογία, τη μελέτη της ιστορίας της γλώσσας μας, την τοπική ιστορία και τη λαογραφία, ας είναι οι παρακαταθήκες εκείνες που εσύ μας όρισες να φυλάσσουμε ως άλλες Θερμοπύλες, όλοι όσοι σε γνωρίσαμε, σε διαβάσαμε και σε μελετήσαμε, σε αγαπήσαμε και σε θαυμάσαμε.

Τέλος, η αγάπη σου προς την Ελλάδα Αδελφέ και τον νησιωτικό μικρόκοσμο και μεγάκοσμο του Αιγαιακού Αρχιπελάγους, σφραγίστηκε με την Ονοματολογική Ναυσιπλοΐα στο Ελληνικό Αιγαίο, έργο στο οποίο κατάφερες με τις επιστημονικά τεκμηριωμένες απόψεις σου να ταυτίσεις τις αρχαίες ελληνικές νησίδες με τις σημερινές, αλλά και να αναδείξεις έτσι τη διαχρονική εθνική και στρατηγική σημασία των νησιών και των βραχονησίδων, όπως επίσης και την αδιάσπαστη ενότητα της ελληνικής γλώσσας.

Ξέρω, τέλος, πως δεν θα μου αρνηθείς να ακούσεις το βιολί του πατέρα Αδελφέ, ένα βιολί που μας μεγάλωσε και μας έκανε περήφανους στη ζωή και συνάμα σεμνούς και ταπεινούς.

Άκου το βιολί του πατέρα αδερφέ
Άκου το βιολί του πατέρα αδερφέ
με το φεγγάρι του Γενάρη ολόγιομο.
Εκείνος είναι που παίζει τη σούστα
με το μελίρρυτο δοξάρι του
και συ τραγουδάς με λόγο δωρικό
σεμνό και ταπεινό τα τοπωνύμια
της πατρίδας, τις βραχονησίδες
και την ονοματολογική ναυσιπλοΐα
στα γαλήνια νερά του Αρχιπέλαγου.
Και τραγουδούν αντάμα σειρήνες
ντυμένες πολύχρωμα, κρατώντας
γαρύφαλλα και γιασεμιά και κρίνα·
και ψαράδες ξερακιανοί κι ωραίοι
τραβούν τις τράτες στους γιαλούς
για την επιβίωση των παιδιών·
κι εσύ ευθυτενής και ντροπαλός
θέλεις να σύρεις τον χορό της κούπας
όπως τότε στο πανηγύρι της Παναγιάς.
Τραγούδα αδερφέ, τραγούδα
τις ομορφιές της ζωής μας
κι ο πατέρας σε συνοδεύει
γλυκόλαλα με τις δοξαριές του.

Κώστας Ε. Σκανδαλίδης, "Χαιρετισμός σε έναν βαρύτιμο Αδελφό: τον Μιχάλη Ε. Σκανδαλίδη", στο Δωδεκανησιακόν Αρχείον, Σύγγραμμα Περιοδικόν, τόμος δέκατος, εν Αθήναις, 2017, σσ. 467-470.