Η Τήλος της Ήριννας  του  Κώστα Ε. Σκανδαλίδη

Παρουσίαση: Μαρία Τουλαντά-Παρισίδου

Έχουμε τη χαρά να έχουμε κοντά μας τον εκλεκτό συμπατριώτη μας Κώστα Ευσταθίου Σκανδαλίδη και επίτιμο μέλος του Φιλητά  και να κρατάμε στα χέρια μας το νέο του Βιβλίο με τίτλο «Η Τήλος της Ήριννας». Η  παρούσα έκδοση είναι του Δήμου της Τήλου, αλλά λόγω της θεματολογίας του, θεωρούμε πως εμπλουτίζει όχι μόνο την ιστορία της Τήλου, τη Δωδεκανησιακή βιβλιογραφία αλλά και την Ελληνική γραμματεία. Ρίχνει φως στην ομιχλώδη πληροφόρηση που έχουμε για τη μικρότερη ποιήτρια και την αρχαιότερη.

Ο Κώστας Σκανδαλίδης, όπως και ο αλησμόνητος  αδελφός του Μιχάλης, μας έχουν συνηθίσει στις επίπονες και ενδιαφέρουσες εργασίες, στα σπουδαία βιβλία και γι αυτό οι επάξιοι έπαινοι και τα βραβεία. Τέτοιες εργασίες πλουτίζουν το πνευματικό ανθρώπινο δυναμικό της Δωδεκανήσου και ομορφαίνουν περισσότερο τον τόπο.

Είχα την τύχη να παρουσιάσω τα Λεξικά του Μιχάλη Σκανδαλίδη και τελευταία της Νισύρου στη Νίσυρο, Του Κώστα την «ΠΛΑΤΕΙΑ ΜΟΥ» στον πρώην Δήμο Ηρακλειδών  και το τεράστιο έργο του επίσης για τον «ΚΑΒΑΦΗ». Είναι μεγάλες οι ικανότητες, η δεξιοτεχνία και  το ερευνητικό και μεθοδολογικό ταλέντο  σε όλα του τα βιβλία.

 Εδώ, στην Τήλο της Ήριννας, ο συγγραφέας  αναλύει με ειλικρίνεια το πόσο δύσκολο είναι να προσεγγίσεις και να γράψεις ένα τέτοιο βιβλίο, όταν μάλιστα οι βιβλιογραφικές πηγές είναι περιορισμένες και αντιφατικές. Όταν μάλιστα προσπαθείς να προσεγγίσεις ένα ποιητή ή ποιήτρια αρχαιοτάτων χρόνων, τότε  η προσπάθεια  τεκμηρίωσης –λέει ο συγγραφέας- αγγίζει τη σφαίρα του μύθου.

Φαντάζεται τη νεαρή Τηλιακιά να ζει  και να αναπνέει στα πανέμορφα τοπία της Τήλου και να καταπιέζεται απ’ τα στερεότυπα της εποχής, τη μητέρα της στην προκειμένη περίπτωση, ενώ η ίδια συνομιλούσε με τις μούσες της ποίησης στην ολιγόχρονη ζωή της. Τιμά ιδιαίτερα το γενέθλιο τόπο της ποιήτριας και μας βοηθά να κινητοποιήσουμε τη φαντασία μας και να την τοποθετήσουμε στο χρόνο και τον τόπο που έζησε η τρυφερή αυτή ύπαρξη(Ροδούλα ή Αυγούλα= ηρι, ομηρ, επίρρημα=πολύ πρωί. Αυγινά  με κατάληξη –ννα}.

Μπορεί να σώθηκαν λίγοι μόλις στίχοι από το έργο της Ήριννας «ΗΛΑΚΑΤΗ», αλλά τα μηνύματα που δίνει είναι δηλωτικά της εποχής και της θέσης της γυναίκας. Φεύγει απ’ τη ζωή στα δεκαεννιά της χρόνια, ενώ πρώτα θρήνησε τη φίλη της Βαυκίδα, που εκείνη πέθανε στα δεκαοκτώ της χρόνια. Έφυγε νωρίς αλλά η φωνή  της ξανακούστηκε με το βιβλίο αυτό του αγαπητού  Κώστα.

Μια φωνή επαναστατική, κόντρα στις συνήθειες της εποχής που ήθελαν το κορίτσι με τη ρόκα(ηλακάτη). Για να μην παρεξηγούμαστε, και οι γυναίκες με τη ρόκα και τον αργαλειό άφησαν και δημιούργησαν το λαϊκό μας πολιτισμό, αλλά κάποιες δεν ήταν μόνο αυτό. Ξεχώριζαν και σε κάτι άλλο, αλλά οι συνήθειες της εποχής και τα στερεότυπα τις καταπίεζαν, κάτι που  δεν εξαλείφθηκε δυστυχώς, αλλά αμβλύνθηκε στην πάροδο αιώνων  με  πολλούς αγώνες  από την πλευρά της γυναίκας.

Με τη  σεμνότητα που τον διακρίνει και σαν άνθρωπο  τον Κώστα, γράφει εισαγωγικά, πως δεν κάνει φιλολογική προσέγγιση, αλλά απλώς ένα σεμνό πλησίασμα στην ποίηση της πανέμορφης νέας, που όμως χάρηκε τη ζωή της μέχρι τα δεκαεννιά της χρόνια, στις πέτρες, στο φως και στα νερά του Αιγαίου, σε ένα αιώνα κι αυτόν αδιευκρίνιστο.

Βλέπει μακριά ο συγγραφέας και μας λέει με ειλικρίνεια, πως παραθέτει και τις αλληλοσυγκρουόμενες  και αντιφατικές απόψεις, πράγμα που θα βοηθήσει και τους μελλοντικούς μελετητές.
Δεκαεννιάχρονο κορίτσι κι οι στίχοι της  μόλις τριακόσιοι.
Μα όσο αξίζουν του Ομήρου οι στίχοι, άλλο τόσο και της Ήριννας. Κι αν τη φοβέριζε η μάνα της τ΄ αδράχτι και τον  αργαλειό να νοιάζεται και τίποτ΄  άλλο, εκείνη τις μούσες αγαπούσε.
Μπορεί τα μελικά τραγούδια της Σαπφούς να ‘ταν καλύτερα, μα στα εξάμετρα άσματα η Ήριννα την είχε ξεπεράσει…» 

Στο 1ο μέρος του βιβλίου γίνεται αναφορά στην πλούσια μυθολογία και ιστορία της Τήλου, στη μορφολογία, το περιβάλλον και τα μνημεία του τόπου.
Διαλέγει  να μεταφέρει το λόγια του Ηλία Κόλλια ,όπως τα είπε σε ένα συμπόσιο της Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών Δωδεκανήσου(1977) Ιχνογράφημα της Τήλου.
«Βορεινά της Ρόδου και Δυτικά της Κνίδου και της Σύμης, διαγράφεται η μακριά, ψηλή και στενή σιλουέτα της Τήλου, του νησιού της τρυφερής ποιήτριας Ήριννας. Πέτρα σχεδόν παντού, λίγο το χώμα, το νερό και η βλάστηση,  γι΄ αυτό  οι κάτοικοι της είναι  λίγο...».
 Παραθέτει όλες τις φιλολογικές μαρτυρίες για την Αγάθουσα που …πρότερον η Τήλος εκαλείτο. Κοντά στα τόσο ενδιαφέροντα και η ετυμολογία  που δίνει ο  έγκριτος μελετητής της ονοματολογίας των νησιών μας Μιχάλης Σκανδαλίδης(σ.23).

Στο κεφάλαιο με την ιστορία του νησιού αναδεικνύεται και η σημασία του νησιού από γεωλογική άποψη που προκαλεί το παγκόσμιο επιστημονικό ενδιαφέρον. Για τις σχέσεις με τα άλλα νησιά της Δωδεκανήσου και την Κω(σ.29) και θα σταθούμε σ’ αυτό,  γράφει ο συγγραφέας : « Όταν  το κράτος των Αθηναίων χάσει τη δύναμή του, η Τήλος θα συμμαχήσει με τη Σπάρτη, ενώ μετά τη ναυμαχία της Κνίδου(394 π.Χ), θα αποκτήσει την πλήρη ανεξαρτησία της. Όταν εκδιώχτηκαν οι Σπαρτιάτες, η Τήλος θα περάσει στην οικονομική άνθηση(4ος-3ος αι. π.Χ), με δημοκρατικό πολίτευμα και δικά της νομίσματα, ενώ η Ελληνική γραμματεία  και η λυρική ποίηση θα βγουν κερδισμένες από το έργο της νεαρής ποιήτριας που ακούει στο όνομα Ήριννα…»

Αυτά τα ενδιαφέροντα γράφει ο Κώστας Σκανδαλίδης, ενώ δεν παραλείπει και την αναφορά στην επιγραφή της Κω(αρχές 3ου αι π.Χ), όταν Κώοι διαμεσολαβητές  διευθέτησαν πολιτική κρίση στην Τήλο και είναι χαρακτηριστική η πίστη τους στο δημοκρατικό πολίτευμα με σχετικό όρκο.
Το βιβλίο αυτό εκτός από την ιστορική, φιλολογική και λογοτεχνική του αξία, πρέπει να γνωρίζουμε πως θ΄  αποτελέσει ένα πολύτιμο βοήθημα για την γνωριμία του τόπου απ΄ τον επισκέπτη.

Στο 2ο μέρος αναφέρεται στη ζωή και το έργο της μεγάλης λυρικής ποιήτριας Ήριννας, εφάμιλλης του Ομήρου  σύμφωνα με τον   Ευστάθιο Θεσσαλονίκης.
Το βιβλίο έχει 170 σελίδες και περιέχει πλούσιο φωτογραφικό υλικό και έγχρωμο χάρτη επίσης με τα τοπωνύμια του νησιού. Το εξώφυλλο κοσμεί πίνακας του Βάλια Σεμερτζίδη  με την Τήλο  απ΄ τη συλλογή του ΕΒΕΔ.
Η Δήμαρχος της Τήλου Μαρία Καμμά, τονίζει τη σπουδαιότητα αυτού του βιβλίου και το θεωρεί χρήσιμο όχι μόνο για τους ντόπιους, αλλά και για τους επισκέπτες του νησιού.

Μπορούμε ν’ αναφερθούμε χαρακτηριστικά στην ποίηση του Βασίλη Μοσκόβη από τη Σύμη που αναφέρεται στην Τήλο και την ποιήτριά της  Ήρρινα.
Γρήγορα ν΄αρματώσουμε   απ΄τη Σύμη τρεχαντήρι, στης Τήλος για ν΄αράξουμε το μέγα μοναστήρι.
Στον  Άι –Παντελεήμονα, στο βήμαν από πίσω, έχει κιτριά και λεμονιά και πάω να την ποτίσω.
Λυγερές Τηλιακοπούλες, πλουμιστές περδικοπούλες.
Εφτάζυμο, άρτο και ρακί, σαν φλόγα να γευτούμε και στο μεγάλο το κελί να διπλοφιλευτούμε…..
Με μούλα γαλαζόχαντρη μες΄στα χωριά θα μπούμε, και Τηλιακές στον αργαλειό, στο κέντημα θα δούμε.
Και μια χλωμή εικοσάχρονη της Ήριννας πώς μοιάζει
Που τη Βαυκίδα της θρηνεί και στίχους της ταιριάζει……
Τους παλιούς θρύλους θα μας πουν λευκόμαλλες  κυράδες, τα χέρια θα μας σφίξουνε της γης οι δουλευτάδες.
Βασιλομάνα ήσουν τρανή, του Ομήρου αγαπημένη, μα σήμερα από θεούς κι ανθρώπους ξεχασμένη.
Τήλος, έχω κάνει τάμα, μήπως  γίνει κάποιο θάμα.

Αποδίδει ένα φόρο τιμής μ΄ αυτό το βιβλίο σε έναν άνθρωπο που λάτρεψε την Τήλο από το 1983 ως  γιατρός και από το 1995 ως δήμαρχος . Στις σελίδες 71-73 δεν παραλείπει να γράψει για το γιατρό, τον άνθρωπο, τον αυτοδιοικητικό, που έδωσε νέα πνοή στο νησί της Τήλου με τις διεκδικήσεις του προς όφελος του νησιού και των κατοίκων.

Το βιβλίο το αφιερώνει ο συγγραφέας στους γονείς του Ευστάθιο Μ. Σκανδαλίδη και Καλλιόπη Ν. Παπάτσου . Επιγραμματικά και πάνω απ΄ την αφιέρωση δίνει εκεί το στίγμα του βιβλίου του και γίνεται αναφορά στην κεντρική του ηρωϊδα που είναι η Ήριννα.  Γράφει: « Ένα κεράκι τόσο δα είναι το έργο της, μικρό, πολύ μικρό είναι  φτιαγμένο, απ΄ το μέλι των μουσών…».

Αποσπάσματα απ’ το βιβλίο διάβασαν: 1) Η κ. Αργυρώ Κατσίλλη, πρόεδρος του Λυκείου Ελληνίδων Κω,2)η κ. Ειρήνη Χατζηχριστοφή, Αντιπρόεδρος του ΔΟΠΑΒΣ, 3)η κ. Νίλουφερ Τλε, μέλος του Δ.Σ  του Ομίλου Φιλητά, η κ.Ξ .Αγρέλλη μέλος του Δ.Σ Φιλητά  και ο Πρόεδρος του Ομίλου κ. Κ. Ιωάννου, ο οποίος άνοιξε την εκδήλωση και διάβασε τους χαιρετισμούς του Υπουργού Κ. Σκανδαλίδη και της Δημάρχου της Τήλου, καθώς ενδιαφέρουσα ήταν η αναφορά του στο πλούσιο έργο του Τάσου Αλιφέρη. Σημαντική ήταν η παρέμβαση του κ. Θεοδόση Διακογιάννη  καθώς και του Υπουργού κ. Αριστοτέλη Παυλίδη.