Η Προγραμματική Σύμβαση  της Μεσαιωνικής Πόλης της Ρόδου, μέσα από τη ματιά  της Θεωρίας των Παιγνίων

Γράφει ο αρχιτέκτονας
Αγαπητός Ξάνθης

Διαβάζω με συνέπεια τις προτάσεις για την υπό διαμόρφωση  Προγραμματική Σύμβαση (ΠΣ) για το μνημειακό σύνολο της Μεσαιωνικής Πόλης της Ρόδου διατυπώνοντας τα επτά σημαντικά προβλήματα και τις άμεσες προβλεπόμενες ενέργειες (στόχοι) της νέας Π.Σ, χωρίς όμως να διαφαίνεται το κοινωνικό έρεισμα.

Τα ζητήματα γνωστά για όσους έχουν δουλέψει πάνω σε αυτά, εκατοντάδες διαλέξεις και ομιλίες σχετικές έχουν παρουσιαστεί, όμως η κατάσταση δεν πληρεί τις διαπολιτιστικές επιλογές του Μνημείου παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς, παρά τις όποιες προσπάθειες.

Η αισθητική στο ελάχιστο, η κοινωνική συνοχή στο ναδίρ (είναι η ίδια περιοχή του διαθέτει δυο συλλόγους, κατοίκων και καταστηματαρχών), οι όροι και οι κανόνες λειτουργίας σε αποδυνάμωση, η προσβασιμότητα σε δυσκολία, οι ευγενείς υπηρεσίες σε απομάκρυνση, οι κάτοικοι υπό διωγμό,  η Μ.Π σε «κατήφεια».

Η Προγραμματική Σύμβαση που λειτούργησε για 20 χρόνια (‘84-2004), ήταν μια πρωτοπορία συνενώνοντας διαφορετικούς παίκτες, δρώντες, φορείς με κεντρικό σκοπό της αναβίωσης της Μ.Π σε πρότυπα βιωσιμότητας και διαχρονικότητας. Έγιναν σημαντικά έργα με βάση τις παρεμβάσεις υποδομών και υπογείων δικτύων τα οποία οφείλουν να ολοκληρωθούν. Όμως η Μ.Π, ξανάνιωσε…για λίγο. Όμως τα προβλήματα υπάρχουν.

Δυστυχώς η κοινωνική «αφυδάτωση» συνεχίζει να εξαπλώνεται στο ιστό της Μ.Π, με την εμπορευματοποίηση να έχει καταλάβει τα πάντα.

Παρά τις γενναίες παρεμβάσεις ξενοδόχων-boutique και κάποιων επιλεγμένων καταστημάτων να προσδώσουν ένα ποιοτικό χρώμα στην Μ.Π, η ίδια παραμένει ανήμπορη να αντισταθεί στις προκλήσεις της μαζικοποίησης, της ρέπλικας, της παγκοσμιοποιημένης  ισοπεδωτικής αγοράς, της κερδοφορίας και του τραχύ ανταγωνισμού.   
Από μελέτη-έρευνα του Πανεπιστήμιου Αιγαίου – Τμήμα ΤΕΠΑΕΣ, Ρόδος η οποία  διεξάγεται από τον υπογράφοντα, η Μ.Π αντιμετωπίζεται σαν ένα «Urban Game» στην πρόκληση για μια αειφόρο ανάπτυξη, εξάγονται αρκετά συμπεράσματα τα οποία ενέχουν κοινωνική υφή και την απαιτητή αλλαγή νοοτροπίας από όλους μας.

Οι εμπλεκόμενοι παίκτες, οι όποιοι προέρχονται από τέσσερις (4) κοινωνικές κατηγορίες, ήτοι: κάτοικοι, επιχειρηματίες, άτομα του πολιτισμού και της Τ.Α διασταυρώνουν τα «ξίφη» τους  προβάλλοντας ο καθένας τα συμφέροντα τους, τις δικές τους ανάγκες, σε αντιπαράθεση με τις άλλες ομάδες. Το «αστικό πραν- ντε φερ»  που διεξάγεται είναι ενδιαφέρον, προκλητικό και δεν συσσωρεύεται μόνο στη λίστα έργων, πολεοδομικών παρεμβάσεων, χρηματοδοτήσεων και  κανονιστικών οδηγιών, οι οποίες είθισται να αποσβήνονται γιατί  λαμβάνονται από τα πάνω προς τα κάτω, αλλά στην αγωνία του αύριο της Μ.Π μέσα από κοινωνικά εγερτήρια, οικονομικές προσγειώσεις, αλλαγή στάσης του εμπορικού-ψυχαγωγικού συνόλου προς το κοινό όφελος.  Η Μ.Π δεν είναι η «κότα με τα χρυσά αυγά», όπως διατύπωσε κάποιος ερωτώμενος της έρευνας, αλλά ένα ανοιχτό εργαστήρι πολιτισμού και τέχνης, το όποιο μπορεί και πρέπει να συμβαδίσει με την οικονομία. Δεν θα εσωκλείσουμε την Μ.Π σε ένα «γυάλινο κουτί» της μνήμης και της ιστορίας αλλά  και δεν θα την παραδώσουμε στην μέγγενη της κερδοσκοπίας και της παγίδευσης της ευκολίας και της απομίμησης. Διερευνάται το ΜΕΤΡΟ.

Η Μ.Π οφείλει να αντιμετωπισθεί ως ένα μοναδικό case study, εγώ τα εκτιμώ μέσα από την Θεωρία των Παιγνίων (Θ.Π), η οποία βρίσκει γόνιμο έδαφος εκτός των οικονομικών δράσεων και στο πεδίο της κοινωνικοπολιτικής.
Γιατί η πόλη παράγει πολιτική και η πολιτική εκφράζεται μέσα από την πόλη (Henri Lefebvre).

Οι Προγραμματικές Συμβάσεις (Π.Σ) δεν μπορούν πλέον  να περιορίζονται σε κάθετα μέτρα και μόνο, αλλά οφείλουν να περιλαμβάνουν και το κοινωνικό αποτύπωμα σε μια οριζόντια δυναμική. Έτσι μόνο μπορεί και να γίνει αντιληφτεί η ουσία των στόχων της Π.Σ. Η Μ.Π είναι η ξεχωριστή περιοχή όπου το τοπικό γίνεται παγκόσμιο και το παγκόσμιο μεταφράζεται σε τοπικό (είναι το λεγόμενο global+local=glocal).   
Οι κάτοικοι σήμερα της Μ.Π βρίσκονται υπό φυγή (δυστυχώς) κάτω από την πίεση της εμπορικής ζώνης, η οποία έχει καταπνίξει την οικιστική. Και αυτό είναι το πρώτο ΘΕΜΑ.

Γι΄ αυτό επειγόντως ΖΗΤΕΙΤΑΙ ΙΣΟΡΡΟΠΙΑ1, μεταξύ των εμπλεκομένων και των χρηστών, σ΄ ένα Οργανισμό ζώντα με αντιθέσεις, με συμφέροντα, με ανειλικρίνειες αλλά και με πλούσιο πολιτισμό και αυθεντικότητα. Αυτή η «ισορροπία» μπορεί να εξευρεθεί μόνο μέσα από Ευθυγραμμισμένες με Συνέπεια Πεποιθήσεις (ΕΠΣ), ορθολογιστικά σκεπτόμενων παικτών-δρώντων, τροφοδοτούμενοι με τις ίδιες ορθές πληροφορίες2.   

Αυτό είναι και το μέγιστο για την επιτυχία του όποιου προγράμματος. Δεν είναι μόνο τα έργα υποδομών και αναδομών, οι πόροι, δεν είναι οι μακροχρόνιοι σχεδιασμοί αλλά η καλλιέργεια παιδείας των χρηστών-παικτών στην πρόκληση των ανεξέλεγκτων κανόνων της αγοράς και της κερδοφορίας. Αυτή η κουλτούρα των παικτών διαμορφώνεται μέσα από συνεχή επιμόρφωση των κλάδων, ανάπτυξη της ευαισθητοποίησης και της αποδοχής της σημασίας του μνημειακού συνόλου  με ενεργή συμμετοχή των πολιτών.

Η αφύπνιση έρχεται από τα κάτω προς τα πάνω.

Η αποτελεσματική συνεργασία των εμπλεκόμενων παικτών για μια βέλτιστη λύση του προβλήματος είναι προϊόν μιας αξιόπιστης διαπραγμάτευσης, στην οποία εκ των πραγμάτων και της υπάρχουσας ηθικής τάξης, οι παίκτες είναι δέσμιοι της παιδείας τους, η οποία τελικά ωθεί την κοινωνική ανάλογη δράση στην όποια κατεύθυνση επιλογής3.

Το «Σημείο Σέλλας» (win/win) στη Θ.Π είναι η αποδοχή ωφελειών σε κατάσταση ισορροπίας στο εξελισσόμενο παίγνιο  από όλους τους παίκτες, χωρίς κανείς να αισθάνεται ηττημένος (zero sum).
Αυτό είναι το μεγάλο στοίχημα για την νέα Π.Σ. Η επιδίωξη του στόχου win/win σε μια διαδικασία με εμπλοκές, αντιπαραθέσεις και συμφέροντα. Η ηγεσία διοίκησης δεν μπορεί να στρουθοκαμηλίζει μέσα από το επιφώνημα των έργων και των πόρων, αλλά οφείλει να προετοιμάσει την κοινωνία σ΄ ένα διαρκή αγώνα για το αύριο,  στην πρόκληση της ιστορίας και του χρόνου, στην επαναφορά του Μνημείου στην αίγλη του παγκόσμιου πολιτιστικού ενδιαφέροντος. Μπορεί και πρέπει.  

Οι καιροί ου μενετοί…   

Υ.Γ. Ευχαριστώ το Πανεπιστήμιο Αιγαίου, το οποίο μου πρόσφερε τη χαρά να επεξεργαστώ ένα εξειδικευμένο θέμα με τις σύγχρονες αντιλήψεις και προκλήσεις.

1. βλ. σχετικά περί χωροταξικής ισορροπίας:  Μαρμαράς, Εμμανουήλ. (2002). Σχεδιασμός και οικιστικός χώρος. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, σ.102.
2. βλ. σχετικά: Βαρουφάκης, Γιάνης.(2007). Θεωρία Παιγνίων. Αθήνα: Gutenberg, σσ.74,75.    
3. βλ. σχετικά: Γκυ Ολιβερ Φορ & Τζέφρευ Ρούμπιν. (επιμέλεια), (2003). Παιδεία και Διαπραγμάτευση. Αθήνα: Καστανιώτη, σ.28.