Η χρηστική κεραμική της Ρόδου

Τα ροδίτικα εργαστήρια αγγειοπλαστικής κατά τον 19ο και 20ό αιώνα λειτουργούσαν στην Αρχάγγελο και κυρίως στην περιοχή από τον Πετρώνα έως κάτω στη θάλασσα, στα Στεγνά, που ήταν διάσπαρτη από εργαστήρια κεραμικής και καμίνια. Συνώνυμο του Ροδίτη αγγειοπλάστη ήταν το «Πετρωνιάτης».

 

Μπρίκι (από τακίμι γάμου), πρώτο μισό 20ου αι. Συλλογή Γιάννου Ιωαννίδη
Μπρίκι (από τακίμι γάμου), πρώτο μισό 20ου αι. Συλλογή Γιάννου Ιωαννίδη


Τα αγγειοπλαστεία λειτουργούσαν από τον Μάρτιο μέχρι τον Οκτώβριο και οι τεχνίτες έφτιαχναν χρηστικά αντικείμενα για την καθημερινότητα του νοικοκυριού, όπως στάμνες, βυτίνες, βυτινάρια, σουράδες, λαήνια, λεκάνες, ριφικές, ξύστες, πιθάρια κ.ά. Στις βοηθητικές εργασίες (επεξεργασία πηλού, συλλογή καύσιμης ύλης, πλούμισμα κ.λπ.) απασχολούνταν τα μέλη της οικογένειας του αγγειοπλάστη.

Στην κατασκευή των μεγάλων πιθαριών, η γυναίκα του μάστορα γύριζε με το χέρι τον τροχό. Ο συνηθέστερος τύπος καμινιού στην περιοχή ήταν ορθογώνιου τύπου και για καύσιμη ύλη χρησιμοποιούσαν σκίνα και πουρνάρια. Σε επιτόπια έρευνα στην Αρχάγγελο το 1960, οι Γερμανοί αρχαιολόγοι Roland Hampe και Adam Winter κατέγραψαν πέντε εργαστήρια αγγειοπλαστικής.
 

Μπρικάκι, δεύτερο μισό 20ου αι.  Συλλογή Ντίνου Κόγια
Μπρικάκι, δεύτερο μισό 20ου αι. Συλλογή Ντίνου Κόγια


Μοναδική στον ελλαδικό χώρο ήταν μια σειρά κεραμικών που έφτιαχναν οι Πετρωνιάτες αγγειοπλάστες, το λεγόμενο «τακίμι» του γάμου. Το τακίμι ήταν ένα σύνολο χρηστικών αγγείων, προίκα για το νέο σπιτικό της νύφης. Το πλήρες τακίμι, που κατά το τοπικό έθιμο το έπαιρνε η πρωτότοκη κόρη, αποτελούνταν από 19 αγγεία.

Λεκάνη (λουστικό), ειδικό κανάτι (μπρίκι) για το πλύσιμο του γαμπρού, στάμνος για το νερό, ένα βυτινάρι, 6 λαήνια και 6 ξύστες (μικρότερα λαήνια) για τη φύλαξη των τροφίμων, αλατικό, κουταλοθήκη (για τα κουτάλια και όλα τα μικρά αντικείμενα του σπιτιού) και τέλος θυμιατό.
 

Σουράδα,  δεύτερο  μισό 20ου αι.  Συλλογή Ντίνου Κόγια.
Σουράδα, δεύτερο μισό 20ου αι. Συλλογή Ντίνου Κόγια.


Όλα τους ήταν ζωγραφισμένα με έντονα χρώματα από γυναίκες του χωριού ειδικευμένες στην εργασία αυτή (πλουμίστρες). Το πλούμισμα γινόταν με φτερό μικρής «πούλας» (όρνιθας).

Επειδή τα αποθηκευτικά αγγεία του τακιμιού ήταν πανομοιότυπα, για να γνωρίζουν τι περιείχε το καθένα, αντί για καπάκι τα σκέπαζαν με μια μικρή κούπα (το «κατσί»), μέσα στην οποία τοποθετούσαν μικρό δείγμα από το περιεχόμενο (φακές, κουκιά, φασόλια κ.λπ.).
 

Πλακοτύρια, πρώτο μισό 20ου αι. Ιδιωτική συλλογή
Πλακοτύρια, πρώτο μισό 20ου αι. Ιδιωτική συλλογή


Έτσι το «κατσί» εκτός από πώμα ήταν και ένδειξη, ώστε η νοικοκυρά να βλέπει το περιεχόμενο του αγγείου χωρίς να χρειάζεται να το κατεβάσει από το ράφι. Εκτός από χρηστικό, το τακίμι αποτελούσε και διακοσμητικό στοιχείο, καθώς το στόλιζαν με συγκεκριμένο τρόπο στο τζάκι και στα ράφια του σπιτιού.
 

Βυτινάρι, πρώτο μισό 20ου  αι. Συλλογή Ντίνου Κόγια.
Βυτινάρι, πρώτο μισό 20ου αι. Συλλογή Ντίνου Κόγια.


(Το κείμενο προέρχεται από το βιβλίο του Γιάννου Ιωαννίδη ICARO-ΙΚΑΡΟΣ, Το εργοστάσιο κεραμικών της Ρόδου 1928-1988, με αφορμή την ομότιτλη έκθεση στο The Benaki Museum).
 

Βυτινάρι (από τακίμι γάμου),  πρώτο μισό 20ου αι. Συλλογή  Ντίνου Κόγια.
Βυτινάρι (από τακίμι γάμου), πρώτο μισό 20ου αι. Συλλογή Ντίνου Κόγια.  

 

Βυτινάρι (από τακίμι γάμου), πρώτο μισό 20ου αι. Συλλογή Γιάννου Ιωαννίδη.
Βυτινάρι (από τακίμι γάμου), πρώτο μισό 20ου αι. Συλλογή Γιάννου Ιωαννίδη. 

 

Κουταλοθήκη από τακίμι γάμου, πρώτο μισό 20ου αι. Συλλογή Ντίνου Κόγια.
Κουταλοθήκη από τακίμι γάμου, πρώτο μισό 20ου αι. Συλλογή Ντίνου Κόγια.