Η σκλήρυνση κατά πλάκας και ο ρόλος της φυσικοθεραπείας στην αντιμετώπιση της νόσου

Γράφει ο Αλέξανδρος Α. Ορφανός
Φυσικοθεραπευτής, Πτυχιούχος Α.Τ.Ε.Ι Στερεάς Ελλάδας

Εισαγωγή
Η Σκλήρυνση Κατά Πλάκας (ΣΚΠ) αποτελεί μία απομυελινωτική νόσο που προκαλεί γενικευμένη εκφύλιση του Κεντρικού Νευρικού Συστήματος (ΚΝΣ) και οδηγεί προοδευτικά σε σοβαρά νευρολογικά ελλείμματα. Λειτουργεί ως αυτοάνοση νόσος και ονομάζεται έτσι γιατί σχηματίζονται σκληρυντικές πλάκες ή εστίες διάχυτα στον εγκέφαλο και το νωτιαίο μυελό. Προσβάλλει συχνότερα νεαρούς ενήλικες ηλικίας 20-40 ετών ενώ η συχνότητα εμφάνισης είναι μεγαλύτερη στο γυναικείο πληθυσμό. Η ακριβής αιτιολογία και παθογένεση δεν είναι γνωστές, ωστόσο ενοχοποιούνται γενετικοί, περιβαλλοντικοί και λοιμώδεις παράγοντες. Για να γίνει αντιληπτή η σοβαρότητα της νόσου, μόνο στις ΗΠΑ, επηρεάζονται περισσότερα από 250.000 άτομα ετησίως.

Παθοφυσιολογία
Όσον αφορά τη παθοφυσιολογία της νόσου, είναι σημαντικό να εξηγήσουμε τι σημαίνει ο όρος που προαναφέρθηκε, « απομυελινωτική νόσος ». Τις νευρικές ίνες (νευράξονες) του ΚΝΣ περιβάλλει μια ουσία, η μυελίνη, που επιτρέπει τη διέλευση των ηλεκτρικών ερεθισμάτων ανάμεσα στα νεύρα μας. Η ΣΚΠ χαρακτηρίζεται λοιπόν, από απομυελίνωση που ουσιαστικά είναι η εκφύλιση της θήκης της μυελίνης, η οποία οφείλεται σε μια φλεγμονώδη επεξεργασία, στην οποία καταστρέφεται το περίβλημα της μυελίνης του νευράξονα. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα να διαταράσσεται η φυσιολογική μετάδοση των νευρικών ώσεων, γεγονός που οδηγεί στην εκδήλωση των νευρολογικών συμπτωμάτων. 
 
Η εξέλιξη της νόσου
Η πορεία της νόσου είναι απρόβλεπτη καθώς στη κλινική εικόνα έχουμε μεγάλη ποικιλομορφία. Η νόσος έχει εξάρσεις και υφέσεις και επίσης η έναρξη και διάρκεια των συμπτωμάτων είναι ακανόνιστη. Οι μορφές της ΣΚΠ που συναντάμε είναι οι εξής : 
• Υποτροπιάζουσα- διαλείπουσα (πλειονότητα των περιπτώσεων) κατά την οποία έχουμε καθορισμένες περιόδους εξάρσεων και υφέσεων των συμπτωμάτων.
• Πρωτοπαθής- προϊούσα, στην οποία υπάρχει συνεχής εξέλιξη χωρίς όμως τη παρουσία υποτροπών.
• Δευτεροπαθής προϊούσα, η οποία ξεκινά με υποτροπές και υφέσεις αλλά στη συνέχεια γίνεται προϊούσα με περιστασιακές μόνο υποτροπές. 
• Προϊούσα- υποτροπιάζουσα, η οποία είναι προϊούσα στην εγκατάσταση της αλλά χαρακτηρίζεται από ξεκάθαρες οξείες εξάρσεις με ή χωρίς πλήρη αποκατάσταση. 

Συμπτώματα της ΣΚΠ
Πάρα πολύ σημαντικό να τονίσουμε ότι κάθε άτομο με ΣΚΠ παρουσιάζει σε διαφορετική  συχνότητα ή ένταση τα παρακάτω συμπτώματα: 
➢ Μυική αδυναμία
➢ Έλλειψη συντονισμού/ διαταραχή ισορροπίας
➢ Αισθητηριακές διαταραχές (παράπονα για μουδιάσματα, τσιμπήματα στο δέρμα)
➢ Πόνος
➢ Οπτικές διαταραχές (θολή όραση, φωτεινές λάμψεις)
➢ Κόπωση
➢ Δυσλειτουργίες όρασης/ αφόδευσης
➢ Προβλήματα στη μετακίνηση και στις καθημερινές δραστηριότητες
➢ Κατακλίσεις
➢ Δυσκαμψίες
➢ Αναπνευστικά προβλήματα
➢ Προβλήματα μνήμης
➢ Διαταραχές στην ομιλία
➢ Δυσφαγία
➢ Διαταραχές στη σεξουαλική λειτουργία
➢ Προβλήματα στο έντερο και στην ουροδόχο κύστη

Φυσικοθεραπευτική παρέμβαση
Η ΣΚΠ  μπορεί να επηρεάσει όλα τα μέρη του νευρικού μας συστήματος. Το γεγονός αυτό σε συνδυασμό με τη μικρή ηλικία έναρξης καθώς και τη τάση για σταδιακή αναπηρία καθιστά καθοριστικό το ρόλο της φυσικοθεραπείας. Έχουμε σημαντικά οφέλη όταν τα προγράμματα είναι προσανατολισμένα σε συγκεκριμένους στόχους. Ως φυσικοθεραπευτές είναι πάρα πολύ σημαντικό να δίνουμε στους ασθενείς ρεαλιστικά κίνητρα. Απώτερος σκοπός του φυσικοθεραπευτικού πλάνου αποτελεί η διατήρηση της λειτουργικότητας και η βελτίωση της ποιότητας της ζωής των πασχόντων.

Στόχοι και φυσικοθεραπευτικό πλάνο
1. Περιορισμός της εξέλιξης της νόσου.
2. Βελτιστοποίηση των επιδόσεων σε καθημερινές δραστηριότητες και δεξιότητες.
3. Πρόληψη ή ελάττωση των δευτερογενών επιπλοκών.
4. Διατήρηση της μυοσκελετικής αρτιότητας (Σημαντικό κομμάτι της αποκατάστασης αποτελεί η βελτίωση της μυϊκής δύναμης. Ο φυσικοθεραπευτής καθοδηγεί τον ασθενή με την εκτέλεση συγκεκριμένων ασκήσεων με μικρή αντίσταση και συχνές επαναλήψεις. Επιπλέον χρειάζονται συχνά ολιγόλεπτα διαλείμματα τα οποία αποτρέπουν τη μυική κόπωση κάτι το οποίο είναι χαρακτηριστικό γνώρισμα σε αυτά τα άτομα. Σημαντικό: Ο ασθενής να προχωράει στο πρόγραμμα ενδυνάμωσης πολύ σταδιακά).
5. Αντιμετώπιση της σπαστικότητας (Ο φυσικοθεραπευτής εφαρμόζει ασκήσεις διατάσεων, κινήσεις και θέσεις αναχαίτισης των αντανακλαστικών ενώ σημαντική θεωρείται η καθημερινή ενεργητική και παθητική κινητοποίηση σε όλο το εύρος των κινήσεων για να διατηρήσουμε το εύρος τροχιάς των αρθρώσεων και να αποφευχθούν παραμορφώσεις).

6. Συντήρηση ενέργειας και αντιμετώπιση της κόπωσης ( Το φυσικοθεραπευτικό  πρόγραμμα περιλαμβάνει συμμετοχή σε αερόβιες ασκήσεις πχ. Κολύμβηση, περπάτημα, τρέξιμο, στατικό ποδήλατο που βελτιώνουν την αντοχή, την ευεξία, τη γενικότερη υγεία του ατόμου ενώ καταπολεμούν επίσης το άγχος και τη κατάθλιψη. Επιπλέον στο πρόγραμμα περιλαμβάνονται στρατηγικές για χαλάρωση, απλοποίηση της δουλειάς, ορθή διαχείριση του χρόνου καθώς και επανεκπαίδευση ώστε ο ασθενής να ελαχιστοποιήσει τη κατανάλωση ενέργειας κατά τη μετακίνηση). 
7. Αντιμετώπιση των ισορροπιστικών προβλημάτων (με ασκήσεις ισορροπίας στα οποία έχουμε σταδιακή αύξηση της δυσκολίας πχ. Ελάττωση της βάσης στήριξης και μετατόπιση του βάρους από χαμηλά- ψηλά).
8. Διατήρηση αναπνευστικής λειτουργίας (ο φυσικοθεραπευτής εφαρμόζει αναπνευστικές ασκήσεις καθώς και ασκήσεις βελτίωσης της στάσης του ασθενή).

Όπως μπορούμε να κατανοήσουμε, οι φυσικοθεραπευτικοί στόχοι που προαναφέρθηκαν, αλληλοσυνδέονται και καθένας από αυτούς αποτελεί βήμα για τη βελτίωση της λειτουργικής ανεξαρτησίας του ασθενούς. Είναι σημαντικό να γίνει αντιληπτό ότι η άσκηση αποτελεί σημαντικό μέρος της φυσικοθεραπείας σε ένα άτομο με ΣΚΠ. Αυτή η ισορροπία μεταξύ της άσκησης και της ανάπαυσης θα βελτιώσει σημαντικά τη ποιότητα ζωής ενός τέτοιου ασθενή. Αντιθέτως η ακινητοποίηση χειροτερεύει τη κατάσταση και οδηγεί γρήγορα στην έκπτωση της φυσικής κατάστασης και στην επιδείνωση της εικόνας του ασθενή . Επομένως η τακτική άσκηση και ο ενεργητικός τρόπος ζωής είναι απαραίτητα για τη διατήρηση της λειτουργικότητας.

Συμπερασματικά, η ΣΚΠ είναι μια πολύπλευρη με πολλές ιδιαιτερότητες νόσος. Επηρεάζει τόσο την οικογένεια όσο και τις επαγγελματικές και κοινωνικές δραστηριότητες του ατόμου. Κάθε ασθενής πρέπει να αντιμετωπίζεται εξατομικευμένα. Η αντιμετώπιση της, απαιτεί τη στενή συνεργασία του ιατρού, του φυσικοθεραπευτή, του λογοθεραπευτή καθώς και άλλων επαγγελματιών υγείας. Στο πλαίσιο αυτού του άρθρου είναι σημαντικό να ενημερωνόμαστε όλοι για τις συνέπειες και τα συμπτώματα της ΣΚΠ έτσι ώστε η δράση να είναι γρηγορότερη και αποτελεσματικότερη. Ο ρόλος της φυσικοθεραπείας είναι μεγάλος και αποτελεί πολύτιμο εργαλείο των ασθενών. Τέλος είναι σημαντικό να τονιστεί ότι τα φυσικοθεραπευτικά μέσα δεν μπορούν να αλλάξουν τη παθολογία της νόσου, μπορούν ωστόσο να μεγιστοποιήσουν τη λειτουργική ανεξαρτησία, να μειώσουν τις επιπλοκές, να συνεισφέρουν στην εύρεση τρόπων αντιστάθμισης της απώλειας λειτουργιών και τελικά να βελτιώσουν τη ποιότητα ζωής των ασθενών.