«Η αρετή της ευθύνης»

Γράφει ο Μανόλης Ζουμπάς

Αρετή, η σταθερή διάθεση, καλοσύνη, δεξιότητα, προτέρημα, γενναιότητα, εξαιρετική ικανότητα του ανθρώπου να κάνει το αγαθό, σύμφωνα με τις απαιτήσεις του ηθικού νόμου, δικαιώνει, καταξιώνει την ανθρώπινη ύπαρξη, έχει πολλές ιδιότητες.

«Της αρετής ιδρώτα οι θεοί προπάρηθεν (από παλιά) έθηκαν». Ησιόδου. «Όνομα αθάνατον τίκτει (γεννά) η αρετή». Σιμωνίδη του Κείου. «Μη τιμωμένης της αρετής, η κακία παρρησιάζεται». (αποθρασύνεται)». Προκοπίου. Ο Σωκράτης στηρίζει την αρετή στη γνώση, ο δε Αριστοτέλης ως θεμέλιο κάθε αρετής θέτει τη φρόνηση και το μέτρο. Κατά την ελληνική αρχαιότητα η αρετή είναι προϋπόθεση ευδαιμονίας.

 Η αρετή στη μυθολογία μας, η προσωποποίηση της αντρείας. Στο σύγγραμμα «Ωραι» του Πρόδικου, σοφιστής, σύγχρονος, περίπου, του Σωκράτη, αναφέρεται ο μύθος της Αρετής και της Κακίας, δυο γυναικών που ενσαρκώνουν το αγαθό και το κακό, οι οποίες εμφανίζονται στον Ηρακλή και επιχειρούν η καθεμία να τον πείσουν να τις ακολουθήσει. Τον ωραίο μύθο του Ηρακλή μπροστά στους δυο δρόμους, το διέσωσε στα απομνημονεύματά του ο Ξενοφώντας.

Η Αρετή εξελίχτηκε σε θεότητα με ιδιαίτερη λατρεία. Ευθύνη, η εκπλήρωση και λογοδοσία κάποιου στον εαυτό του και στους άλλους, για την εκτέλεση των καθηκόντων και των αποτελεσμάτων τους. Ευθύνη υπάρχει σε όλες τις κατηγορίες παίδων, εφήβων, γυναικών, αντρών, που έχουν προσωπική αξιοπρέπεια, προϋποθέτει χαραχτήρα ολοκληρωμένο, συναίστημα, δύναμη. Η συγκρότηση της κοινωνίας βασίστηκε στην ευθύνη, χώρα υπεύθυνων πολιτών η Ελλάδα. Παράδειγμα ο κλασικός αιώνας του Περικλή. «Ανεπαχθώς δε τα ίδια προσομιλούντες τα δημόσια δια δέος μάλιστα ου παρανομούμεν». Επιτάφιος, Περικλή. (Ανενόχλητα στην ιδιωτική ζωή συναναστρεφόμενοι, στη δημόσια από σεβασμό δεν παρανομούμε).

Η ατομική ευθύνη επιβάλλει στον Πυθαγόρα να ελέγχει τον εαυτό του, λέγοντας: «Ποι παρέβην, τι δ’ έρρεξα, (έπραξα) τι δε μοι δέον (πρέπον) ουκ ετελέσθη)». Στην ελευθερία των πράξεών μας στηρίζεται η ευθύνη. Κατά τον Αριστοτέλη: «των πράξεων απ’ αρχής μέχρι του τέλους κύριοί εσμεν».
Ευθύνη είναι να αφοσιώνεται ο άριστος άνθρωπος στα υψηλά ιδανικά, στων οποίων την πραγμάτωση αφιερώνει τη ζωή του με τη σταθερή, συνεχή δράση του.

«Ο φθονερός Γέρων», όπως αποκαλεί το χρόνο ο Κάλβος, δεν τον καλύπτει με λήθη. Η ευθύνη προέρχεται από το ενδιαφέρον προς το συνάνθρωπο, τη συνειδητοποίηση των υποχρεώσεων προς τις αξίες, οι οποίες κάνουν τη ζωή καλύτερη, αποτέλεσμα της σωστής αγωγής, ανατροφής, καθοδήγησης, του κατάλληλου παραδειγματισμού. Η ευθύνη αποτελεί χρέος που έχει ο καθένας να δίνει λόγο για τις πράξεις του στον εαυτό του και στους άλλους, κατανοεί το σκοπό της ζωής, είναι εσωτερικά ελεύθερος. Ευθύνη, οι υποχρεώσεις που απορρέουν από μια θέση, για την εκπλήρωση των καθηκόντων.

Οι ηγέτες κοινωνιών, λαών, οι οποίοι έχουν την τιμή και την επιτυχή καθοδήγησή τους, θέτουν σκοπούς, χαράσσουν δρόμους, γίνονται φωτεινά, ζωντανά πρότυπα μίμησης από τους άλλους, που καθένας τους είναι άρχοντας, ηγεμόνας, σωτήρας του εαυτού τους. Η ποιοτική στάθμη του εσωτερικού τους κόσμου αντέχει στις δελεαστικές πιέσεις, δε δηλώνουν υποταγή στους απαράδεκτους συμβιβασμούς, φτάνουν στις σχέσεις συναλληλίας, καλλιεργώντας τις σχέσεις εμπιστοσύνης μεταξύ τους, αποβάλλεται ο «εξώλης και προώλης» (εντελώς διεφθαρμένος).

Η ευθύνη αποτελεί βαθιά συναίσθηση του καθήκοντος ή υποχρέωσης προς τους άλλους, εκπηγάζει από τον έμφυτο ηθικό νόμο, το θετό ανθρώπινο νόμο. Αυτός που εκπληρώνει το καθήκον – υποχρέωση, γεμίζει την ψυχή (ζωοποιός δύναμη) μ’ ένα ευφρόσυνο συναίσθημα ηρεμίας, μπορεί να διεκδικήσει δικαιώματα. Το καθήκον αποτελεί πληθυντική ενότητα, το εμείς απαρτίζεται απ’ τα πολλά εγώ. Ο Σωκράτης σεβάστηκε με ευλάβεια τα καθήκοντά του απέναντι στους νόμους. Ο όρος καθήκον εισήχθηκε από τους Στωικούς.

 Ιδιαίτερα οι Έλληνες συνειδητοποιούν, σηκώνουν το βάρος της ευθύνης μιας απαράμιλλης προγονικής παράδοσης, ισχυροποιούν τους ώμους τους και επαναλαμβάνουν το λόγο των θαυμάσιων Λακεδαιμόνιων  εφήβων: «Άμμες δε γ’ εσόμεθα πολλώ κάρρονες». Πάντα ισχύει ο νόμος του Σόλωνα: «Ευθύνας ετέρους διδόναι κι αυτός ύπεχε». (Όταν αξιώνεις να έχουν οι άλλοι ευθύνες, πρέπει κι εσύ να αναλαμβάνεις τις δικές σου).

Ολοκληρωμένη προσωπικότητα είναι εκείνος που έχει συναίσθηση των ευθυνών του, προς τον εαυτό του, την πατρίδα, θέτει τον εαυτό του σε διαρκή κίνηση. Ειδικές ευθύνες απορρέουν από το αξίωμα του καθενός. Όσο υψηλότερη θέση κατέχει κάποιος, τόσο μεγαλύτερες οι ευθύνες, μπορεί να ελέγχει τη βαρύτητα των ενεργειών του. Καθήκον σημαίνει και ανταπόδοση του καλού. Η αγωγή, η πείρα, η συνείδηση, βοηθούν στις σχέσεις του ατόμου προς τον εαυτό του, τον πλησίον, δεν προσπαθεί να αποσείσει τις ευθύνες του.

Η κοινωνική ευθύνη άριστη αρετή, ηθική τελειότητα, βελτιώνει το βίο. Μορφές ευθύνης: ατομικές, κοινωνικές, οικογενειακές, επαγγελματικές, προφύλαξη υγείας, απέναντι στην πατρίδα, στους νόμους, θεωρείται ο άνθρωπος αυτοαξία. Αρετής: σωματικές, πνευματικές, ηθικές, ψυχικές. Η αρετή στην ομηρική εποχή: Η ανδρεία, κλασική: γνώση. Κάτω από την κοινωνική στέγη στις ευνομούμενες, ευημερούσες κοινωνίες, ο άνθρωπος βρίσκει βοήθεια, ασφάλεια, δίκαιο, ένθερμη συμπαράσταση προς τον έχοντα ανάγκη, εξασφαλίζει τη συνεργασία, αλληλεγγύη, ομόνοια, ευγενική άμιλλα.

Η αυτοθυσία για την εκπλήρωση του κοινωνικού χρέους, αναδεικνύει τους αθάνατους, που είναι πάντα όρθιοι, ποτέ γονατιστοί. Η εθελούσια αποδοχή της κοινωνικής ευθύνης μαρτυρεί την ύπαρξη ηθικής ποιότητας. Ο φωτισμένος άνθρωπος ξεχνά τον εαυτό του, μεριμνά για τα προβλήματα των άλλων. Αισθάνεται υποχρεωμένος να λειτουργήσει πρώτιστα ως ον κοινωνικό, αγωνίζεται για να περιοριστούν οι δυνάμεις της διαφθοράς ή δολιοφθοράς, αιτίες, γενικά, παρακμής. Οπλίζεται με φλογερή παρουσία, μαστιγώνει οτιδήποτε βλάπτει.

Όχι λαλίστατοι, πάρα πολύ εύγλωττοι, απλά κήρυκες της αρετής, αλλά ευσυνείδητοι στρατιώτες του καλού στη ζωή. Η σκέψη, η πράξη, ο λόγος είναι αδιαχώριστα. Οι λόγοι χωρίς έργα μοιάζουν με συναλλαγή χωρίς αντίκρισμα. Αλλά και ο λόγος, φυσικό χάρισμα, δεν επιτρέπεται να ξεπέφτει σε φανταχτερό πομφόλυγα. (σαπουνόφουσκα).

Ο άνθρωπος σαν μια ηθική αυθύπαρκτη οντότητα, αιστάνεται την ευθύνη να θέσει απαράβατο νόμο της ψυχής του, τον αυτοσεβασμό. Με το αίσθημα της αιδούς συμμορφώνεται ευσυνείδητα στις υποχρεώσεις προς το σύνολο. Έτσι ο αυτοσεβασμός είναι κόσμημα ατομικό και συλλογικό, φύλακας της τιμής, αμείλικτος τιμωρός της ηθικής παρεκτροπής. Δεν αφήνει τον άνθρωπο να κηλιδώσει την υπόληψή του, τον υποχρεώνει να κάνει το καλό. Στολίδι, προωθεί τις σχέσεις όλων και η εργασία παίρνει το χαρακτήρα της συνεργασίας.

Η υψηλή συνείδηση άγρυπνος φύλακας της αξιοπρέπειας, αμείλικτος τιμωρός κάθε παρεκτροπής. Δύσκολο έργο η διαμόρφωση του εσωτερικού κόσμου, η καλλιέργεια του χαρακτήρα. Ο πραγματικός Άνθρωπος χρήσιμος στους άλλους, ακούραστος αγωνιστής, παλεύει πάντα προς το καλύτερο, βαδίζει όρθιος, χωρίς να τρεκλίζει. Η αυτοπαρατήρηση, ενδοσκόπηση, δυσχερής, αποτελεί σπουδαίο μέσο αυτογνωσίας.

Η αυτογνωσία, γνώση όλων των δυνάμεων, δυσκολοπλησίαστη, έχει αποφασιστική σημασία για τον ατομικό ευδαιμονισμό, και το κοινωνικό σύνολο, αποτρέπει τους δονκιχωτισμούς. Διατηρεί την αυτοπεποίθηση και στις πιο πικρές ώρες, προφυλάσσει από τη χλεύη, συντελεί στην κατανόηση των συνανθρώπων. Το Δελφικό ιερό είχε το «γνώθι σαυτόν» ως την υψηλότερη εντολή προς τον άνθρωπο.
Η συναίσθηση της ευθύνης είναι φορτίο βαρύ, τα ώριμα άτομα, από διανοητική και ψυχική άποψη, μπορούν να σηκώσουν, όπως οι επιστήμονες, συνειδητοί κοινωνικοί λειτουργοί, στρατεύονται εθελοντικά στην υπηρεσία της ανθρωπότητας.

Ο αληθινός επιστήμονας με τη συναίσθηση των ευθυνών του, κινείται μέσα στα πλαίσια της ηθικότητας, ο συνεχής συνειδησιακός έλεγχος, τον καθιστά έγκυρη, σοβαρή προσωπικότητα, τον ανεβάζουν στο υψηλό βάθρο, στο οποίο τον έχει τοποθετήσει η προαιώνια υπόληψη των ανθρώπων. Πρωτόγνωρη η χαρά του, οι επιστημονικές γνώσεις του να χρησιμοποιηθούν με επιτυχία στην εκπλήρωση της αποστολής του. Η έμφυτη τάση για τη μεγάλη δύναμη της γνώσης, θεραπεύεται με την επιστήμη. Η γνώση η πιο μεγάλη δύναμη, κατευθύνει, φωταγωγεί, συστηματοποιεί όλες τις εργασίες.
Πνευματικό άθλημα, γοητεύει, εξιχνιάζει το άγνωστο.

Η αρετή διακηρύσσει ο αιώνιος δάσκαλος Σωκράτης είναι ζήτημα γνώσης. «Ουδείς εκών κακός». Η τεχνική πρόσφερε άφθονα υλικά αγαθά, βελτίωσε τους όρους της ζωής, η εξέλιξη αυτή προέκυψε χάρη στην αξιοποίηση της επιστήμης. Η, ανθρωπλαστικό ιδανικό, άσκηση γνήσιας αρετής, μεταπλάσσει τον άνθρωπο σε Άνθρωπο, η μόρφωση δημιουργεί μεταμόρφωση. Ο προικισμένος με το ζωηφόρο πνεύμα, μπορεί να προλάβει το κακό ή ευκολότερα να το αντιμετωπίσει. Όσοι δεν κοσμούνται με ανθρωπιστικό υπόβαθρο, γίνονται φορείς αποσύνθεσης. Οι θρίαμβοι της επιστήμης, εάν χρησιμοποιηθούν ορθά, αλλάζουν προς το καλύτερο τη ζωή. Η επιστήμη ελληνικό δημιούργημα, γεννήθηκε τον 6ο π.Χ. αιώνα στη Μίλητο και στις άλλες παράκτιες πόλεις της Ιωνίας.

Όταν η ερευνητική ευθύνη δε συνοδεύεται από κοινωνική συνείδηση, τότε γίνονται καταιγιστικά, ανελέητα συμβάντα. Θλιβερό προνόμιο των δυο παγκόσμιων πολέμων. (1914-1918, 1940-1944). Από το 1945 μέχρι το 1969, έγιναν 55 πόλεμοι, 320 εμφύλιοι. Ο λεγόμενος ψυχρός πόλεμος έχει φοβερές επιπτώσεις. Με τους φοβερούς εξοπλισμούς των μεγάλων κρατών, που ο τρόμος του υποσκελισμού, εντείνει την παραγωγή μέσων άμυνας και επίθεσης. Διαλύονται οι σχέσεις εμπιστοσύνης και αμοιβαιότητας, ύστερα έρχεται η καθιέρωση του ληστρικού αισθήματος στη ζωή.

Οι εξαθλιωμένοι φτάνουν σ’ έναν εμφύλιο πόλεμο, ο οποίος έχει απρόβλεπτες συνέπειες. Η κούραση να βλέπουν τους αγώνες τους να καταλήγουν σε αδιέξοδο, φέρνει την απογοήτευση, και τούτη την αναπόδραστη παράδοση σε δυνάμεις οι οποίες λεηλατούν την ανθρώπινη ύπαρξη. Οι τιτάνες του πνεύματος και αθλητές της αρετής, αγωνίζονται να μη ξανασυμβούν τέτοια αποτρόπαια, ειδεχθή, κοσμοϊστορικά γεγονότα. Μεταβάλλουν το στοχασμό τους σε λυτρωτικές πράξεις ζωής.  Οι υπεύθυνοι αποτελούν νησίδες κι όχι Ηπείρους, είναι το αλάτι της γης, που συγκρατεί τον κόσμο απ’ ένα σάπισμα.

Το υψηλό αίσθημα της ευθύνης η μέριμνα για το παιδί είναι τόσο παλιά, όσο και ο άνθρωπος. Στην Ελλάδα για το παιδί ξεκινά από αρχαιοτάτων χρόνων, στην Αθήνα, Σπάρτη, λαμβάνουν σοβαρά μέτρα για την ανατροφή του. Παιδί το άτομο μικρής ηλικίας, που βρίσκεται μεταξύ βρεφικής και εφηβικής ηλικίας. Από τη γέννηση μέχρι του 3ου έτους, χαρακτηρίζεται ως ηλικία του νεοσσού. (Νεογέννητο βρέφος). Πρώτη ηλικία η βρεφική και νηπιακή, βρέφος το παιδί κατά τους πρώτους μήνες από τη γέννησή του, νήπιο από 1 έτους μέχρι 6 ετών.

Από του 6ου έτους αρχίζει η τρίτη παιδική ηλικία, το παιδί εισέρχεται στην πολιτιστική κοινότητα του σχολείου. Την παιδική ηλικία από 7 ετών, ακολουθεί η εφηβική ή εφηβεία, (έφηβος) για τα κορίτσια από το 12ο ως το 18ο έτος της ηλικίας τους, για τα αγόρια από το 14ο ως το 20ο έτος. Η σωματική αύξηση των θηλέων, προηγείται των αρρένων κατά 1-2 έτη. Νέος, νεαρός, συνήθως, πριν από την ηλικία των 30 ετών.

Η Παγκόσμια Ημέρα του Παιδιού γιορτάζεται στις 11 Δεκέμβρη. Η Διακήρυξη των δικαιωμάτων του παιδιού, επικυρώθηκε το 1948, όπου οι περιλαμβανόμενοι στον ΟΗΕ προηγμένοι λαοί, αναγνωρίζουν τη φροντίδα για την ειδική προστασία του. Μεγάλοι ευεργέτες, δημιούργησαν έξοχα ιδρύματα παιδικής προστασίας. «Πλούτος ανευ αρετάς ουκ ασινής πάροικος». Σαπφώ. (Πλούτος δίχως αρετή επιζήμιος γείτονας). Μετά την απελευθέρωση ο Καποδίστριας, ιδρύει ορφανοτροφείο στον Πόρο, Ναύπλιο, Αίγινα. Αμέριστο το ενδιαφέρον για το παιδί. Γονείς, εκπαιδευτικοί, πολιτεία, κοινωνικό σύνολο, αποτελούν αρραγές μέτωπο, αποδύονται σε μια ευγενή σταυροφορία για την ευτυχία του, απ’ όπου εξαρτάται ένα καλύτερο μέλλον για την πατρίδα.

Η ευθύνη, επίγνωση του χρέους, μοχλός πανίσχυρος, δεν απολείπει τη νεολαία, τη χρυσή ελπίδα, για έναν κόσμο με πολιτιστική ανθοφόρηση. Ο νέος τα καλά απ’ τους καλούς μαθαίνει, απ’ την επίδραση του κοινωνικού περιβάλλοντος, μέσα στο οποίο ζει, διαμορφώνεται το ήθος, δεν μπορεί να ζήσει εκτός της κοινωνίας, του οικογενειακού, συγγενικού, ευχάριστου κύκλου, έχει ανάγκη συμπαράστασης, ηθικής ενδυνάμωσης. Η ζωή είναι ένα ληξιπρόθεσμο δάνειο, με την επιτέλεση του χρέους, εγγράφονται υποθήκες πάνω στην αιωνιότητα.

Το μέλλον για την αυριανή του ύπαρξη το έθνος, την αναμένει από το νέο, επιτακτικό καθήκον του θεωρεί την εργασία για την πρόοδό του. Έχει επίγνωση του βάρους της ευθύνης του, η ζωντάνια, θέληση, συντροφικότητα, αισιοδοξία, προτερήματα που τον οπλίζουν, και στοχεύουν για καλύτερη ποιότητα ζωής. Με τη ζωτικότητα, τη δύναμη που ενυπάρχει στον καθένα, γίνεται πρωταγωνιστής της ζωής, η ομορφιά της βρίσκεται στην αιώνια πορεία προς κάποια μακρινή Ιθάκη. «Ο κάματος θησαυρός εστι τοις ανθρώποις». Αισώπου.

Ο νέος έρχεται σε επαφή με τους θησαυρούς της γνώσης στα σχολεία, Πανεπιστήμια, σφυρηλατείται η ατομικότητά του, με τις λαμπρές προσπάθειές του, σπουδάζει για επιστημονικά ενδιαφέροντα, επαγγελματικούς λόγους. Στέκεται πάντοτε στις προφυλακές κάθε ωραίου αγώνα, και το διάστημα ο καινούργιος στίβος, στον οποίο θα διοχετεύσουν την ενεργητικότητά τους, οι γενιές του μέλλοντος. Παρόν και παρελθόν οι μεγάλοι, μέλλον οι νέοι. Λαέρτης, Οδυσσέας, Τηλέμαχος. Ο νέος χρειάζεται κάποια «Ιθάκη», κάποιο όραμα χρυσόμαλλου δέρατος σε κάποια γη Κολχίδα.

Η ευθύνη συνδέεται με το σεβασμό των ανθρώπινων δικαιωμάτων, η υποχρέωση να δίνουμε λόγο γι’ αυτά τα οποία λέμε, παραλείψεις, η τήρηση υποχρεώσεων, δικαιωμάτων. Υποχρέωση προσδιορίζεται σαν το καθήκον. Δικαιώματα παρέχονται απ’ το νόμο στα άτομα για να εξασφαλίζουν την υλική τους ύπαρξη να αναπτύσσουν τα πνευματικά, ηθικά τους προσόντα. Διακρίνονται: Ατομικά ή προσωπικά, ελευθερία λόγου, ασφάλειας, ιδιοκτησίας.

Πολιτικά, δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι, διορισμού σε δημόσια θέση. Αστικά, οικογενειακά, κληρονομικά. Το δικαίωμα περιλαμβάνει την πλήρη κυριαρχία στους φυσικούς πόρους, την αυτοδιάθεση, τη λαϊκή συμμετοχή στη διαδικασία της ανάπτυξης και την ισότητα ευκαιριών. Ισότητα, κάποιος είναι ίσος με τους άλλους ως προς τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις, απαντιούνται, σχεδόν σε κάθε σύγχρονη κουλτούρα (πολιτισμός). Το 1815 το συνέδριο της Βιέννης είχε καταδικάσει το θεσμό της δουλείας, θέσπισε νόμους που αφορούσαν τη διεξαγωγή πολέμου.

Η ίδρυση της Διεθνούς Επιτροπής του Ερυθρού Σταυρού το 1864 βοήθησε σημαντικά σ’ αυτές τις εξελίξεις. Η Διεθνής σύμβαση περί Δουλείας που υπογράφτηκε στη Γενεύη στις 25 Σεπτέμβρη 1862 στόχευε στην κατάργηση της δουλείας. Η σημασία των δικαιωμάτων ενισχύθηκε από το Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών που υπογράφτηκε στις 26 Ιούνη 1945. Το κείμενο της Παγκόσμιας Συνόδου Κορυφής του 2005 υπογράμμισε την ευθύνη όλων των κρατών να σέβονται τα δικαιώματα. Η παγκοσμιοποίηση διεύρυνε την παραδοσιακή προσέγγιση των δικαιωμάτων με πολλούς τρόπους. Αυτά τα πρώτα βήματα για την προστασία των δικαιωμάτων.     

«Χαλεπόν […] άνθρωπον όντα μη διαμαρτάνειν εν πολλοίς, τα μεν όλως αγνοήσαντα, τα δε κακώς κρίναντα, τα δε αμελέστερον γράψαντα». Γαληνού. (129-199 μ.Χ.). (Δύσκολο ένας άνθρωπος να μη λαθέψει σε πολλά: σε μερικά, γιατί τα αγνόησε τελείως, σε άλλα, γιατί δεν τα έκρινε σωστά, σε άλλα, γιατί τα έγραψε ανέμελα).