Η θεωρία παιγνίων στην  υπηρεσία των διεθνών σχέσεων

Γράφει ο αρχιτέκτονας
Αγαπητός Ξάνθης

Η διαπραγμάτευση αποτελεί σήμερα μια κοινωνικοπολιτική πράξη υψίστης σημασίας, σ’ ένα κόσμο συνεργατικό, πολυπολικό και κυρίως βασισμένο σε διεθνείς συνθήκες και συμφωνίες. Η επιδίωξη της ειρήνης και της ευημερίας με την μείωση της φτώχειας είναι από τις προτεραιότητες της διεθνούς κοινότητας.

Παρόλα αυτά υπάρχει ακόμη η γεωπολιτική ανησυχία χώρων που θέλουν να επιβάλλουν την δικής τους ισχύ και επικυριαρχία σε ένα σύστημα ανταγωνισμού και αντιπαραθέσεων, ακολουθώντας την ρεαλιστική σχολή.
Οι διεθνείς Οργανισμοί που σχηματίστηκαν μετά τον  Πόλεμο, προσπαθούν να επέμβουν για τη διατήρηση της ασφάλειας και της συνεργασίας χρησιμοποιώντας όλα τα ειρηνικά «όπλα» για να κατευνάσουν συγκρούσεις και περιφερικούς πολέμους, τη στιγμή που κάθε γεγονός σε μια περιοχή, αναταράσσει την παγκόσμια ισορροπία.    

Όμως η κατάληξη των διαπραγματεύσεων, άλλες φορές είναι επιτυχής με αποτέλεσμα του αμοιβαίου οφέλους, άλλες συγκλίνουν στο μηδενικό άθροισα. Ουσιαστικά εξελίσσεται ένα Παίγνιο, σ’ όλα τα θέματα, ακόμη περισσότερο στα διεθνή, χωρίς να απομακρύνεται η διαδικασία και από τοπικά φλέγοντα ζητήματα.    

---  Το νερό αποτελεί ένα από τα σπουδαιότερα αγαθά της ανθρωπότητας. Λένε ότι ο τρίτος παγκόσμιος πόλεμος θα διεξαχθεί για την απόκτηση του νερού. Ήδη η ερημοποίηση εκτάσεων στην Αφρική φαίνεται έντονα και αυτό προκαλεί δυσάρεστες συνθήκες διαβίωσης.
Μάλιστα «Η Διακήρυξη της Χιλιετίας» του ΟΗΕ, βάζει ένα από τους βασικούς στόχους την καταπολέμηση της ερημοποίησης στις χώρες που εμφανίζεται το πρόβλημα και την παράλληλη ορθή διαχείριση του νερού σε όλα τα χωρικά επίπεδα .

Πολλές φορές το νερό μέσα από τη  ξέφρενη πορεία της μεγέθυνσης και της κλιματικής αλλαγής γίνεται στοιχείο αντιπαλότητας και ισχύος σε ένα κόσμο όπου οι διεθνείς σχέσεις εξελίσσονται σε πολλά επίπεδα.
Στην Μεσοποταμία εξελίσσεται ένα Παίγνιο αρκετά σπουδαίο στη γλώσσα της διπλωματίας. Ο ποταμός Ευφράτης που πηγάζει κυρίως από την Τουρκία (88% της ετήσιας ροής) εισέρχεται στη Συρία και το Ιράκ, ενώνεται με τον Τίγρη ποταμό στο Ιράκ για να σχηματισθεί ο ποταμός Σατ αλ- Αραμπ, ο οποίος εκβάλλει στον περσικό Κόλπο.

Και οι τρείς χώρες προσπαθούν να εκμεταλλευτούν τις ροές για να δημιουργήσουν κεκτημένα και να λάβουν θέση ισχύος στο παίγνιο που διεξάγεται από τις αρχές του 20ου αιώνα. Σε αυτό το Παίγνιο η Τουρκία λόγω ισχυρότερης θέσεως, έβαλε στόχο τον έλεγχο της ροής δημιουργώντας ένα μεγάλο πρόγραμμα πολλών εκατομμυρίων δολαρίων αρδευτικών και υδρο-ηλεκτρικών φραγμάτων στους δύο ποταμούς. Το σχέδιο βασιζόταν στο επονομαζόμενο «Φράγμα Ατατούρκ», έργο που θα ξεκινούσε το 1983 και θα καθιστούσε την Τουρκία πανίσχυρη.

Μέσα στα χρόνια η διένεξη έχει χαρακτηριστικά μιας αντιπαράθεσης μηδενικού αθροίσματος παρά τις όποιες προσπάθειες . Εμπλέκονται ιδεολογικές αντιπαραθέσεις μεταξύ Συρίας και Ιράκ και με την Τουρκία να θεωρείται ηγέτιδα δύναμη.  Και οι τρείς χώρες θεωρούν το νερό σύμβολο ισχύος, οικονομίας και εθνικής κυριαρχίας.  

Αυτό που απομένει είναι μια σφαιρική συμφωνία η οποία θα πηγάζει από τις διεθνείς συμφωνίες και δίκαιο περιορίζοντας θέματα γεωπολιτικής και καχυποψίας μεταξύ των τριών χωρών. Η προσέγγιση-πρόταση των διμερών συμφωνιών ανάμεσα στα δύο από τα τρία μέλη-χώρες μπορεί να είναι η βάση μιας συνολικής διευθέτησης της ποτάμιας λεκάνης. Η συνολική διαπραγμάτευση για το ζήτημα είναι αναγκαία, γιατί το νερό δεν μπορεί να αποτελεί «σφαίρα» στο στήθος της αντίπαλης χώρας.     

--- Οι ελληνοτουρκικές διαφορές αποτελούν ένα σύνθετο ζήτημα διεκδίκησης εθνικής κυριαρχίας που αφήνει και τις δύο χώρες σε μια διπλωματική περιδίνηση.
Από τις αρχές τις δεκαετίας του ’70 και κυρίως μετά την εισβολή της Τουρκίας στην Κύπρο το καλοκαίρι του ’74, οι δύο χώρες βρίσκονται σε ένα στάδιο συγκρουσιακό με τεράστιες αμυντικές δαπάνες (Βερέμης 2005: 159).

Η Ελλάδα αναπτύσσει μια  προσέγγιση του ήπιου ρεαλισμού, ενώ η Τουρκία επιμένει στην «αναθεωρητική πρόκληση» για την αλλαγή τους status quo των συνόρων στο Αιγαίο μεταξύ των δύο χωρών.
Οι διαφορές συμπεριλαμβάνουν 1. τα κυριαρχικά δικαιώματα της υφαλοκρηπίδας του Αιγαίου για να συμπληρωθούν κατά την άποψη των γειτόνων, 2. το θέμα των ορίων της αιγιαλίτιδας ζώνης (χωρικά ύδατα), τα όρια του εναέριου χώρου και την στρατικοποίηση των νήσων του Αιγαίου.

Στο πλέγμα αυτό των ζητημάτων προτίθεται το δυσεπίλυτο θέμα της Κύπρου και της χάραξης της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ), αλλά και του προσφυγικού προβλήματος ως αποκορύφωμα της συνθετότητας της διένεξης μεταξύ των δύο χωρών, που αποτελούν μέλη του ΝΑΤΟ.  
Η προσπάθεια του 1975, το θέμα της υφαλοκρηπίδας να παραπεμφθεί στο διεθνές δικαστήριο της Χάγης δεν στέφθηκε με επιτυχία, παρά τις κινήσεις της τότε ελληνικής κυβέρνησης.

Τα κύρια εμπόδια αναφύονται από τις ασύμβατες θέσεις των δυο γειτόνων. Πρόκειται για ένα κλασικό παράδειγμα «μηδενικού αθροίσματος», το οποίο εξελίσσεται χωρίς καμιά χώρα να υποχωρεί από συγκεκριμένες απόψεις. Οι προσπάθειες προσέγγισης με τους σεισμούς του ’99, η αποδοχή της ευρωπαϊκής πορείας της Τουρκίας από την Ελλάδα, τα δύο (2) Συμβούλια συνεργασίας, η συμπαράσταση στον Πρόεδρο Ερντογάν μετά το πραξικόπημα ενάντιο του τον  Ιουλίου το ΄15 εκ μέρους του Έλληνα Πρωθυπουργού «παγιδεύονται» στην αδιαλλαξία  της Τουρκίας που επέδειξε ως εγγυήτρια δύναμη στο θέμα της Κύπρου στην πρόσφατη διαδικασία διαπραγμάτευσης στο Κράν-Μοντάνα της Ελβετίας για την επίλυση του.  

Η άρνηση της αναγνώρισης «του Άλλου»  φορτώνει το διπλωματικό περιβάλλον, παρά τις διερευνητικές προσπάθειες μεταξύ των δύο χώρων, ακόμη και  σε ανώτερο επίπεδο μεταξύ πρωθυπουργών.  Όμως και η διαφορική κουλτούρα  κα παιδεία των δύο χωρών, δεν υποστηρίζουν τον διάλογο και την διαδικασία διαπραγματεύσεων.  

Έως το 2008 έχουν πραγματοποιηθεί (37) κύκλοι διερευνητικών συνομιλιών για την επίλυση θεαμάτων υψηλής πολιτικής και συνεχίζονται χωρίς όμως επίτευξης ουσιαστικής λύσης έστω και σ΄ ένα θέμα «υψηλής έντασης» .

Η επίλυση διάφορων περνάει μέσα από την αναγνώριση της δικαιοδοσίας του Δ.Δ. Χάγης από την πλευρά της Τουρκίας και η Τουρκία να συμβάλει στην επίλυση του Κυπριακού και να αναγνωρίσει το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας, για την επίλυση θεμάτων της ΑΟΖ και άλλων παραγόμενων.

Σήμερα παρά ποτέ χρειάζεται η ειρήνευση στο Αιγαίο, σε μια περιοχή που γίνεται το «νεκροταφείο» πολλών προσφύγων, που μετακινούνται από εμπόλεμες περιοχές για μια καλύτερη ζωή στην Ευρώπη. Οι πολιτικές χαμηλής ισχύος ανοίγουν τον δρόμο, η επανάληψη των διαπραγματεύσεων με ωριμότερη προσέγγιση του «Κυπριακού» και η εγκατάλειψη απειλών από μέρος της Τουρκίας και τις διερευνητικές εξορύξεις για την ανεύρεση φυσικού αερίου στα «οικόπεδα» της ΑΟΖ της Κυπριακής Δημοκρατίας μπορεί να αποτελέσουν ένα πλέγμα προτάσεων για την ειρήνη στην περιοχή, για επέλθει μια «ηρεμία» προς όφελος και των δύο χωρών.   

Το νήμα της επίλυσης των διαφορών είναι στο χέρι και των δύο. Οι άνθρωποι κτίζουν τις τύχες τους, με τις στάσεις τους και την συμπεριφορά τους. Εχέγγυα για την επιτυχία μιας ορθολογιστικής διαπραγμάτευσης με αμοιβαίο όφελος (win/win).

Είναι βέβαιο ότι τα πάντα κινούνται πάνω στις ράγες της Θεωρίας των Παιγνίων, πάνω στα συμφέροντα, πάνω στις στάσεις, πάνω στις συμπεριφορές, πάνω στην κουλτούρα των παικτών. Ανάλογα την επιδίωξη  της πολιτικής υπάρχει και το αποτέλεσμα. Γιατί η Πόλης είναι  εικόνα πολιτικών.           
    
ΣΥΝΕΠΩΣ:
Από τα ενδεικτικά παραδείγματα του παρουσιαστήκανε από τη διεθνή βιβλιογραφία διαπιστώνεται ότι η Θ.Π μπορεί να αναπτυχθεί σε κάθε κοινωνική πτυχή, εκτός της οικονομίας που είθισται να εφαρμόζεται ευρέως.  
Το πρώτο παράδειγμα παρουσιάζει την ιδιαιτερότητα της αξίας του νερού που μπορεί να αποτελέσει κύριο αίτιο διαπραγμάτευσης μεταξύ χωρών που τους διατρέχει ό ίδιος πόταμος. Αυτό το Παίγνιο εξελίσσεται χρόνια τώρα μεταξύ της Τουρκίας, Συρίας και Ιράκ, με επίκεντρο τον Ευφράτη Ποταμό.

Το δεύτερο παράδειγμα το οποίο παρουσιάζεται είναι οι γνωστές Ελληνοτουρκικές διαφορές που άρχισαν πολλαπλασιαζόμενες μετά την εισβολή της γείτονας στην Κύπρο. Αυτό το Παίγνιο έχει γεωπολιτικές παραμέτρους, όπου εμπλέκεται η ιστορία των δύο χωρών, η καχυποψία, η αμφισβήτηση αλλά κυρίως η αδυναμία της αναγνώρισης του «άλλου».

Αυτό γεννάει μια συνεχή αντιπαλότητα που βρίσκει τις δύο χώρες σε μια αντιπαλότητα, που μερικές φορές παρουσιάζει ένα μικρό μέρισμα ειρήνης και άλλοτε μια σκληρή διαμάχη συνόρων και κυριαρχίας. Αυτό το Παίγνιο είναι χαρακτηρισμό των σκληρών ρεαλιστικών προσεγγίσεων (άκαμπτος ρεαλισμός) αλλά και του ήπιου ανάλογα της χρονικής περιόδου, και των πρόσωπων που διεξάγουν τις συνομιλίες μεταξύ των δύο.
Καταλήγοντας  διαπιστώνουμε την ουσιαστική εφαρμογή της Θεωρίας των Παιγνίων στις Διεθνείς Σχέσεις μέσα από την κομβική διαδικασία της διαπραγμάτευσης, θέμα που συναντάμε σήμερα και στο «Σκοπιανό»… 

1 Βλ σχετικά για τις διαφορές Ε/Τα στο Ηρακλείδης, Α., (2001). Η Ελλάδα και «εξ Ανατολών Κίνδυνος». Αθήνα: Πόλις, σ.202.

2 Βλ σχετικά Έλλις, Α. (2017, Ιούλιος 16). Η Τουρκία δεν είναι έτοιμη για λύση. Η Καθημερινή, σ.4.  

3 Βλ. σχετ. Μηλλάς, Η., (2002). Τι πρέπει και τι δεν πρέπει. Οδηγό για τις καλύτερες ελληνοτουρκικές σχέσεις. Αθήνα: Παπαζήτη, σ. 137.

4 Η πρώτη συνάντηση ρου Ανωτάτου Συμβούλιου Συνεργασίας Ε-Τ, πραγματοποιήθηκε μεταξύ Ερντογάν και Γ. Παπανδρέου το Μάιο του 2015, και επισφραγίστηκε με 21 συμφωνίες χαμηλής πολιτικής μεταξύ των δύο. Η δεύτερη πραγματοποιήθηκε στην Κωνσταντινούπολη μεταξύ του κ.Ερνογάν και κ.Σαμαρά τον Μάρτιο του 2013 με στόχο «την οικοδόμηση καλής γειτονίας και της προσπάθειας επίλυσης των διάφορων στο πλαίσιο της αρχής της αμοιβαίας επωφελούς λύσης -win/win», όπως τόνισε ο Τούρκος πρωθυπουργός. Η δεύτερη συνάντηση έκλεισε με την υπογραφή 25 πρωτοκόλλων συνεργασίας σε διάφορους τομείς low politics.      

5 Βλ. σχετικά στο Πεπονής, Α., (2008). Για το Ζήτημα του Αιγαίου. Αθήνα: Λιβάνης, σ. 146.

6 βλ σχετικά Γκορέζης Γιώργος, Το Δίκαιο της Θάλασσας,  «Το δίκαιο της θαλάσσης αποτελεί ένα από τα βασικότερα και πιο ζωντανά τµήµατα του διεθνούς δικαίου. Από την άλλη πλευρά, οι όψιµες διεκδικήσεις που προβάλλει η Τουρκία στο ζωτικό Ελληνικό Χώρο του Αιγαίου καθιστούν το θέµα αυτό, ειδικά για τους Έλληνες, ιδιαίτερης σπουδαιότητας. Επιπλέον, το δίκαιο της θαλάσσης έχει για τη χώρα µας ιδιαίτερη βαρύτητα λόγω της γεωγραφικής της θέσεως και της ισχυρής της ναυτιλίας»,
http://eaas.gr/images/pdfs/dikaio%20thal.pdf, τελευταία επίσκεψη: 18/8/2017.

7 Βλέπε σχετικά στο Frudenbeg, D., & Tirole. J., (1991),GAME THEORY. Massachusetts: The MIT Press, p.xxi.