Ο πανηγυρικός της 25ης Μαρτίου στη Ρόδο

Της Στέλλας Π. Βουτσά
Καθηγήτριας Φιλόλογου 4ου Λυκείου Ρόδου (Οργανική: Νικηφόρειο 1ο Γυμνάσιο Καλύμνου),  Διδάκτωρ Λογοτεχνίας 

ΑΛΗΘΗΣ ΠΟΛΙΤΗΣ ΕΙΝΑΙ ΟΠΟΙΟΣ ΖΕΙ ΜΕ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΝ Ή ΑΠΟΘΝΗΣΚΕΙ ΔΙΑ ΤΗΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΝ
«ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΝΟΜΑΡΧΙΑ, ήτοι λόγος περί ελευθερίας», Ανώνυμος ο Έλλην (1806) 

Σήμερα, από εδώ, από τη Ρόδο και τα Δωδεκάνησα, μερικές μέρες μετά τη μεγάλη επέτειο της Ενσωμάτωσης του τόπου μας στον εθνικό κορμό, τιμούμε την άλλη μεγάλη, εθνική –αυτή τη φορά- επέτειο: την έναρξη της Επανάστασης του 1821, το μεγαλύτερο ιστορικό γεγονός της νεότερης ιστορίας μας, αφού με αυτήν το έθνος μας κατόρθωσε να γίνει ανεξάρτητο κράτος (1830). 

Τη σημερινή ημέρα, όμως, γιορτάζουμε επίσης ένα χαρμόσυνο γεγονός, όχι μόνο για εμάς τους Έλληνες, αλλά και για την ανθρωπότητα ολόκληρη: η Εκκλησία μας τιμά το ελπιδοφόρο μήνυμα της Θείας Ενσάρκωσης, τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου (βρισκόμαστε, άλλωστε, στον πανηγυρίζοντα Ιερό Ναό). Την ημέρα αυτή, όπως μας παραθέτει ο Ευαγγελιστής Λουκάς, ο θεόσταλτος αρχάγγελος Γαβριήλ παρουσιάστηκε στην Παρθένο Μαρία, στη Ναζαρέτ και της ανήγγειλε ότι θα γεννήσει το Σωτήρα το κόσμου:
Χαῖρε, τοῦ πεσόντος, Ἀδὰμ ἡ ἀνάκλησις,
χαῖρε τῶν δακρύων τῆς Εὔας ἡ λύτρωσις. […]
Χαῖρε, ὅτι ὑπάρχεις Βασιλέως καθέδρα,
χαῖρε, ὅτι βαστάζεις τὸν βαστάζοντα πάντα.
Χαίρε δι΄ης νεουργείται η κτίσις. 
Χαίρε δι’ ης βρεφουργείται ο Κτίστης. 
Χαῖρε, Νύμφη ἀνύμφευτε.

 («Ακάθιστος Ύμνος», Ρωμανός ο Μελωδός)

Ελπίδα για όλο το ανθρώπινο γένος, ελπίδα και για το ελληνικό έθνος η 25η Μαρτίου. Πράγματι, οι Έλληνες, μετά από 400 χρόνια σκλαβιάς στον τουρκικό ζυγό, άρπαξαν τ’ άρματα ενάντια σε μια αυτοκρατορία, την οθωμανική, αποφασισμένοι να πολεμήσουν ως το θάνατο για να αποτινάξουν το ζυγό. «Ημείς, το ελληνικόν έθνος των χριστιανών, βλέποντας ότι το οθωμανικόν γένος σκοπεύει τον όλεθρον εναντίον μας, αποφασίσαμεν σταθερώς ή να αποθανώμεν όλοι ή να ελευθερωθώμεν». Κι απέδειξαν για μια ακόμη φορά πως κανένας λαός δεν παραμένει υπόδουλος, όταν πάρει την απόφαση να ζήσει ελεύθερος. «Είναι αδύνατον να υποταχθή λαός χωρίς να θέλη. Όστις εμπορεί ν’ αποθάνη, δεν εμπορεί να βιασθή», γράφει ο διδάσκαλος του Γένους μας, Κωνσταντίνος Κούμας. «Θέλει αρετήν και τόλμην η ελευθερία», θα διακηρύξει μια μεγάλη προσωπικότητα του λογοτεχνικού μας στερεώματος, ο Επτανήσιος ποιητής Ανδρέας Κάλβος.

Στην Ελευθερία, προσωποποιημένη σε γυναικεία μορφή, αφιέρωσε μετά από χειμαρρώδη έμπνευση τις 158 στροφές του «‘Υμνου» του ο εθνικός μας ποιητής, Διονύσιος Σολωμός.
Εκεί μέσα εκατοικούσες
Πικραμένη, εντροπαλή,
Κι ένα στόμα ακαρτερούσες,
Έλα πάλι, να σου πη.

Άργειε νά 'λθη εκείνη η μέρα,
Και ήταν όλα σιωπηλά,
Γιατί τά 'σκιαζε η φοβέρα
Και τα πλάκωνε η σκλαβιά.

Δυστυχής! Παρηγορία
Μόνη σου έμενε να λες
Περασμένα μεγαλεία
Και διηγώντας τα να κλαις.

Τότε εσήκωνες το βλέμμα
Μες στα κλάιματα θολό,
Και εις το ρούχο σου έσταζ’ αίμα,
Πλήθος αίμα Ελληνικό.    

Με τα ρούχα αιματωμένα
Ξέρω ότι έβγαινες κρυφά
Να γυρεύης εις τα ξένα
Άλλα χέρια δυνατά.

Μοναχή το δρόμο επήρες,
Εξανάλθες μοναχή
Δεν είν’ εύκολες οι θύρες,
Εάν η χρεία τες κουρταλή.

Άλλος σου έκλαψε εις τα στήθια,
Αλλ’ ανάσασιν καμιά
Άλλος σου έταξε βοήθεια
Και σε γέλασε φρικτά.

Ναι, αλλά τώρα αντιπαλεύει
Κάθε τέκνο σου με ορμή,
Που ακατάπαυστα γυρεύει 
Ή τη νίκη ή τη θανή.

Απ’ τα κόκαλα βγαλμένη
Των Ελλήνων τα  ιερά,
 Και σαν πρώτα ανδρειωμένη,
 Χαίρε, ω χαίρε, Ελευθεριά!


Ένας παράγοντας που επέδρασε καταλυτικά στην ωρίμανση της Επανάστασης ήταν ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός, ο οποίος επηρεάστηκε από τις φιλελεύθερες ιδέες του Γαλλικού Διαφωτισμού. Και όπως ο Γαλλικός Διαφωτισμός, το πνευματικό κίνημα που διακήρυξε τα ανθρώπινα δικαιώματα, προετοίμασε το 18ο αιώνα τη Γαλλική Επανάσταση, έτσι κι ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός προετοίμασε το 19ο αιώνα το έδαφος για την Ελληνική Επανάσταση. Κύριο μέλημα των Ελλήνων Διαφωτιστών ήταν η παιδεία του σκλαβωμένου Γένους, δηλαδή η μόρφωση των υπόδουλων Ελλήνων.

Οι διαφωτιστές πίστευαν ακράδαντα ότι ελευθερία χωρίς παιδεία δεν γίνεται να υπάρξει. Γι’ αυτό και ένα απαίδευτο έθνος είναι αδύνατο να πιστέψει στον εαυτό του και να διεκδικήσει την ελευθερία του. Για το λόγο αυτό, έδωσαν προτεραιότητα στην ίδρυση σχολείων και εκπαιδευτηρίων (ο Κοσμάς ο Αιτωλός περιέτρεξε τα χωριά της Ελλάδας και ίδρυσε πάνω από 100 σχολεία), καθώς και  στην έκδοση βιβλίων (ο Αδαμάντιος Κοραής εξέδωσε τους αρχαίους συγγραφείς), αλλά και ελληνόφωνων εφημερίδων και περιοδικών στις παροικίες. Γενικά, οι Διαφωτιστές προσπάθησαν με κάθε τρόπο να αφυπνίσουν το Γένος, για να μην ξεχάσει τη γλώσσα του, την ιστορία, την παράδοσή του και τις ρίζες του. Κορυφαίος Νεοέλληνας Διαφωτιστής ο Βάρδος της Ελευθερίας, Ρήγας Φεραίος, φλογερός πατριώτης, λόγιος, οραματιστής κι εθνομάρτυρας. Στο Ρήγα ανήκει η περίφημη φράση: «Όποιος ελεύθερα συλλογάται, συλλογάται καλά.»

Μέσα σ’ αυτό το κλίμα, τρεις φωτισμένοι άνδρες, οι Εμμανουήλ Ξάνθος (γεννηθείς στην Πάτμο το 1772), Νικόλαος Σκουφάς και Αθανάσιος Τσακάλωφ ιδρύουν τη Φιλική Εταιρεία, τη μυστική Εθνεγερτική Οργάνωση η οποία θα συσπειρώσει το Γένος και θα προετοιμάσει το μεγάλο ξεσηκωμό (πρόσφατα, το 2014, τιμήσαμε τα 200 χρόνια από την ίδρυσή της). Ο όρκος των Φιλικών προς την Πατρίδα είναι ιερός: 
Ορκίζομαι εις Σε, ω ιερά πλην τρισάθλια Πατρίς!  Ορκίζομαι εις τας πολυχρονίους βασάνους Σου. Ορκίζομαι εις τα πικρά δάκρυα τα οποία τόσους αιώνας έχυσαν και χύνουν τα ταλαίπωρα τέκνα Σου, εις τα ίδια μου δάκρυα […] ότι αφιερώνομαι όλως εις Σε. Εις το εξής συ θέλεις είσαι η αιτία και ο σκοπός των διαλογισμών μου. 

22 Φεβρουαρίου 1821: οι πρώτοι νεκροί στη μάχη στο Δραγατσάνι στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες με επικεφαλής τον Αλέξανδρο Υψηλάντη.΄Ηταν τα παλικάρια του Ιερού Λόχου, «τα γνήσια της Ελλάδος τέκνα», όπως τα ύμνησε ο Ανδρέας Κάλβος στην ομώνυμη ωδή του. Ένα μήνα αργότερα, στις 25 Μαρτίου 1821, στο μοναστήρι της Αγίας Λαύρας στην Πελοπόννησο, ο Παλαιών Πατρών Γερμανός ευλογεί το Λάβαρο της Επανάστασης.  «ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ Ή ΘΑΝΑΤΟΣ», θ’ αντηχήσει απ’ άκρη σ’ άκρη. Ή, όπως θα έλεγε ένας Καζαντζάκης στον «Καπετάν Μιχάλη» του, «ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΚΑΙ ΘΑΝΑΤΟΣ». 23 Μαρτίου 1821: ο επαναστάτες εισέρχονται πανηγυρικά στην Καλαμάτα και την απελευθερώνουν.  

Έτσι, ο ταπεινός ραγιάς που χρόνια ζούσε «με το σουγιά στο κόκαλο, με το λουρί στο σβέρκο, να σου πετιέται απ’ εξαρχής κι αντριεύει και θεριεύει». Το αλύγιστο αγωνιστικό φρόνημα των υπόδουλων θα υμνήσει στο πρόσωπο των Μεσολογγιτών ο εθνικός μας ποιητής, Διονύσιος Σολωμός, σε στίχους απαράμιλλης ομορφιάς και τεχνικής δεξιότητας:
Δεν τους βαραίνει ο πόλεμος, άλλ’ έγινε πνοή τους. […]
Με χίλιες βρύσες χύνεται, με χίλιες γλώσσες κραίνει:
Όποιος πεθάνει σήμερα χίλιες φορές πεθαίνει. 

(«Ελεύθεροι Πολιορκημένοι»)

Ονόματα όπως: ο «Γέρος του Μοριά» Θεόδωρος Κολοκοτρώνης,  ο Αθανάσιος Διάκος, ο Οδυσσέας Ανδρούτσος, ο Γρηγόριος Παπαφλέσσας, ο Γεώργιος Καραϊσκάκης, ο ναύαρχος Ανδρέας Μιαούλης, οι μπουρλοτιέρηδες Κωνσταντίνος Κανάρης και Δημήτριος Παπανικολής, ο μεγάλος -τόσο σε παράστημα όσο και σε ήθος- στρατηγός Μακρυγιάννης έχουν μείνει στην Ιστορία ως παραδείγματα ηρωισμού κι αυτοθυσίας. Ο «μπαρμπα Γιάννης» Μακρυγιάννης μας κάνει μαθήματα αγνού πατριωτισμού μέσα από τα Απομνημονεύματά του, στα οποία αποτύπωσε την πολυτάραχη ζωή του: 
Γράφουν σοφοὶ ἄντρες πολλοί, γράφουν τυπογράφοι ντόπιοι καὶ ξένοι διαβασμένοι γιὰ τὴν Ἑλλάδα – ἕνα πράμα μόνον μὲ παρακίνησε κ᾿ ἐμένα νὰ γράψω, ὅτι τούτην τὴν πατρίδα τὴν ἔχομεν ὅλοι μαζί, καὶ σοφοὶ καὶ ἀμαθεῖς καὶ πλούσιοι καὶ φτωχοὶ καὶ πολιτικοὶ καὶ στρατιωτικοὶ καὶ οἱ πλέον μικρότεροι ἄνθρωποι·. [..] Τὸ λοιπὸν δουλέψαμεν ὅλοι μαζί, νὰ τὴν φυλάμεν κι᾿ ὅλοι μαζὶ καὶ νὰ μὴν λέγη οὔτε ὁ δυνατὸς «ἐγώ», οὔτε ὁ ἀδύνατος. Ξέρετε πότε νὰ λέγη ὁ καθεὶς «ἐγώ»; Ὅταν ἀγωνιστῆ μόνος του καὶ φκειάση, ἢ χαλάση, νὰ λέγη ἐγὼ· ὅταν ὅμως ἀγωνίζονται πολλοὶ καὶ φκειάνουν, τότε νὰ λένε «ἐμεῖς». Εἴμαστε εἰς τὸ «ἐμεῖς» κι᾿ ὄχι εἰς τὸ «ἐγώ». (Μακρυγιάννης) 

Αξίζει, εδώ, να σημειωθεί ότι ο στρατηγός Μακρυγιάννης, αυτή η «μεγάλη ελληνική καρδιά», όπως τον χαρακτήρισε ο Κακριδής, σταμάτησε να χτυπά στις 27 Απριλίου 1864, «εξ υπερβαλλούσης σωματικής εξαντλήσεως». Κάτι που ήταν φυσικό, αφού το σώμα του είχε γεμίσει πληγές από τις μάχες, τους τραυματισμούς και τις κακουχίες που πέρασε. Όλα τα τραύματά του ήταν συγχρόνως και τα «παράσημά του», όπως πολύ συγκινητικά το διατύπωσε ο γιατρός Αναστάσιος Γούδας όταν εκφώνησε τον επικήδειό του:
Αναφέρουμε, επίσης, και κάποιους τόπους καθαγιασμένους, όπου επώνυμοι κι ανώνυμοι αγωνιστές μεγαλούργησαν: Αλαμάνα, Γραβιά, Βαλτέτσι, Σούλι, Δερβενάκια, Μανιάκι, Ζάλογγο. Η άλωση της Τριπολιτσάς, η σφαγή της Χίου, η καταστροφή των Ψαρών και της Κάσου, η έξοδος του Μεσολογγίου αποτελούν κορυφαίες στιγμές του αγώνα, που συγκίνησαν όλον τον κόσμο και δημιούργησαν ισχυρό ρεύμα Φιλελληνισμού στην Ευρώπη.

Ο Νίκος Γκάτσος θα αφιερώσει σ’ αυτά τα μέρη ένα από τα ωραιότερα ποιήματά του που μελοποιήθηκε σε μουσική Μάνου Χατζηδάκι:

ΤΣΑΜΙΚΟΣ
Στα κακοτράχαλα τα βουνά
με το σουραύλι και το ζουρνά
πάνω στην πέτρα την αγιασμένη
χορεύουν τώρα τρεις αντρειωμένοι.
Ο Νικηφόρος κι ο Διγενής
κι ο γιος της Άννας της Κομνηνής. 
Δες πώς χορεύει ο Νικηταράς
κι αηδόνι γίνεται ο ταμπουράς.[…]    

Από την Ήπειρο στο Μοριά
κι απ’ το σκοτάδι στη λευτεριά
το πανηγύρι κρατάει χρόνια
στα μαρμαρένια του χάρου αλώνια.
Κριτής κι αφέντης είν’ ο Θεός
και δραγουμάνος του ο λαός.



Και μια και μιλούμε για τόπους καθαγιασμένους και ηρωικούς και βρισκόμαστε στα Δωδεκάνησα, δεν μπορούμε να μην αναφερθούμε στο ολοκαύτωμα της Κάσου, 7 Ιουνίου 1824. Η Κάσος ήταν από τα νησιά που προσέφεραν πολλά πλοία στην Επανάσταση, η οποία χωρίς το ναυτικό δαιμόνιο των Ελλήνων, οπωσδήποτε θα αποτύγχανε. Η Κάσος αποτέλεσε συγκεκριμένα ένα είδος «ραντάρ» -μιλώντας με σύγχρονους όρους-, αφού εντόπιζε κάθε εχθρικό πλοίο που εισερχόταν στο νότιο Αιγαίο. Τον ίδιο ρόλο στο Βόρειο Αιγαίο διαδραμάτισαν τα Ψαρά, γι’ αυτό και τα δυο νησιά στοχοποιήθηκαν από τους Οθωμανούς. 

Το 1821, όταν ξεσπά η Ελληνική Επανάσταση, η συμμετοχή των Δωδεκανησίων είναι πάνδημη και ολόψυχη. Πρώτη επαναστατεί η Κάσος, ακολουθεί η Κάρπαθος, η Χάλκη, η Νίσυρος, η Κάλυμνος, η Πάτμος (ο Πατριάρχης Αλεξανδρείας Θεόφιλος σηκώνει τη σημαία της Επανάστασης στην πλατεία της Πάτμου), η Αστυπάλαια. Όλα τα νησιά προσφέρουν ανεκτίμητη βοήθεια στον ελληνικό στόλο, ιδιαίτερα όμως η Κάσος, την οποία οι Τούρκοι τιμωρούν σκληρά, ισοπεδώνοντας και καταστρέφοντάς την ολοσχερώς στα 1824.  

Γενικά, το ελληνικό ναυτικό έπαιξε καθοριστικό ρόλο για την ευόδωση του Επαναστατικού Αγώνα. Κι αυτό αποκτά μεγαλύτερη αξία, αν σκεφτεί κανείς ότι το ναυτικό του 21 υπήρξε κατ’ ουσία ένα εμπορικό ναυτικό που δεν διέθετε αρκετά από τα απολύτως αναγκαία στοιχεία που χαρακτηρίζουν έναν πολεμικό στόλο στις μέρες μας. Όμως, χάρη στο υψηλό ηθικό των Ελλήνων ναυμάχων του, τη ναυτική τους παράτολμη δεινότητα και την μεγάλη ταχύτητα και ελικτική ικανότητα των ελληνικών πλοίων, η ελληνική ναυτική ισχύς κατόρθωσε να αντιμετωπίσει επιτυχώς πολύ ισχυρότερες ναυτικές δυνάμεις αντιπάλου, όπως αυτές του αιγυπτιακού στόλου. Θα αναφέρουμε δύο κορυφαίες επιτυχίες του επαναστατικού ελληνικού στόλου: την ανατίναξη της τουρκικής ναυαρχίδας στη Χίο το 1822 από τον Κωνσταντίνο Κανάρη και τη ναυμαχία του Γέροντα, μία από τις σημαντικότερες ναυτικές επιχειρήσεις της Επανάστασης του ’21, που τελείωσε νικηφόρα για τα ελληνικά όπλα.

Η ναυμαχία του Γέροντα διεξήχθη στις 29 Αυγούστου 1824 στ' ανοιχτά του ακρωτηρίου Ποσείδιο ή Γέροντας της Μικράς Ασίας (νυν Didim Τουρκίας), απέναντι από τα νησιά Λειψοί και Λέρος της Δωδεκανήσου. Αντιμέτωποι τέθηκαν ο ελληνικός στόλος υπό τον Ανδρέα Μιαούλη, που αριθμούσε γύρω στα 70 πλοία και ο τουρκοαιγυπτιακός στόλος υπό τους πασάδες Χοσρέφ και Ιμπραήμ, με πάνω από 250 πλοία. Οι αντίπαλες δυνάμεις ήταν τόσο πολύ άνισες, που η θετική έκβαση της ναυμαχίας για τους Έλληνες προκάλεσε τον θαυμασμό των ξένων. Η επιτυχία αυτή του ελληνικού ναυτικού αναπτέρωσε το ηθικό των ανδρών του, διέσωσε τη Σάμο και καθυστέρησε την απόβαση του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο. Στις μέρες μας η επέτειος της ναυμαχίας του Γέροντα τιμάται με λαμπρότητα και μεγαλοπρέπεια στο νησί της Καλύμνου. 

Επίσης, όντας στη Ρόδο, δεν μπορούμε να παραλείψουμε έστω μία σύντομη μνεία στη μεγάλη προσωπικότητα του Παναγιώτη Ροδίου. Ο Παναγιώτης Ρόδιος γεννήθηκε στη Ρόδο το 1789 και ο πατέρας του ήταν εμποροπλοίαρχος και ιδιοκτήτης πλοίου.  Τα πρώτα του γράμματα τα έμαθε στη Ρόδο. Δεν θέλησε, όμως, να ακολουθήσει το επάγγελμα του καραβοκύρη και πήγε για σπουδές στο Φιλολογικόν Γυμνάσιον Σμύρνης όπου και διακρίθηκε, ύστερα στην Πάδουα και στη συνέχεια στο Παρίσι για να σπουδάσει ιατρική. Εκεί προσχώρησε στις ιδέες του Διαφωτισμού και στον κύκλο του εκφραστή τους, Αδαμάντιο Κοραή, ο οποίος αποτέλεσε το πνευματικό του πρότυπο. 

Όταν ξεκίνησε η Ελληνική Επανάσταση το 1821, εγκατέλειψε το Παρίσι κι επέστρεψε στην Ελλάδα. Ο Ρόδιος ενταγμένος στο επιτελείο του Δημητρίου Υψηλάντη συμμετείχε στην πολιορκία της Τριπολιτσάς μέχρι την πτώση της. Επίσης, έλαβε μέρος στη μάχη του Πέτα, με το βαθμό του λοχαγού, όπου διακρίθηκε για την ανδρεία του και ήταν από τους ελάχιστους επιβιώσαντες. Τέλος, ο αξιόλογος αυτός Ρόδιος άνδρας διετέλεσε στενός συνεργάτης του πρώτου Έλληνα Κυβερνήτη Ιωάννη Καποδίστρια και Γραμματέας επί των Στρατιωτικών. Επί υπουργίας του ο Παναγιώτης  Ρόδιος συνέβαλε στην ίδρυση του Κεντρικού  Πολεμικού Σχολείου.

Τη σημερινή μεγάλη ημέρα τιμούμε ξεχωριστά και μια άλλη μορφή του Αγώνα, την Ελληνίδα γυναίκα του ’21: Μπουμπουλίνα, Μαντώ Μαυρογένους, Λένω Μπότσαρη, Δέσπω Τζαβέλλα, τη γνωστή Γιώργαινα. Ο εθνικός μας ποιητής θα εκφράσει στους «Ελεύθερους Πολιορκημένους» τον απεριόριστο θαυμασμό του γι’ αυτές τις ατσαλένιες γυναίκες, τις «αντρογυναίκες», όπως τις αποκαλεί με αγάπη: 
Ψυχή μεγάλη και γλυκειά, μετά χαράς σ’ το λέω:
Θαυμάζω τες γυναίκες μας και στ’ όνομά τους μνέω. 

(Διονύσιος Σολωμός)

Τέλος, αξίζει να κάνουμε μια μνεία στη σύνδεση του έπους του ’21 με την αρχαία Ελλάδα. Το υπόδουλο γένος, για ν’ αντλήσει κουράγιο και δύναμη, θ’ ανατρέξει στη δόξα των προγόνων του. 
Η πολεμική αντρεία των Ελλήνων στους Μηδικούς Πολέμους και την Τροία  μαγεύει τον ταπεινωμένο ραγιά. Ο Κολοκοτρώνης περηφανεύεται πως με την περικεφαλαία του ανασταίνει τον Αγαμέμνονα. Ο στρατηγός Μακρυγιάννης παραβάλλει το Λεωνίδα και τους τριακόσιους με το Θανάση Διάκο και τους συντρόφους του. Τη σχέση αυτή με την αρχαία Ελλάδα επιβεβαιώνει κι ο ποιητής μας Λορέντζος Μαβίλης: 
Μόνο οι Μαραθωνομάχοι δεν σ’ εδόξασαν, Πατρίδα.
Δεν σ’ εδόξασαν μονάχοι οι τριακόσιοι του Λεωνίδα.


Ο άλλος στυλοβάτης του Έθνους κατά τα χρόνια της Τουρκοκρατίας, τότε που όλα «τα ’σκιαζε η φοβέρα και τα πλάκωνε η σκλαβιά», υπήρξε η Ορθοδοξία, η ορθόδοξη πίστη του Γένους. «Μάχου υπέρ Πίστεως και Πατρίδος», ήταν η πρώτη επαναστατική προκήρυξη. «Χριστέ, βλόγα μας τα σπαθιά, βλόγα μας και τα χέρια», παρακαλούσαν οι πολεμιστές («Των Κολοκοτρωναίων»). Ενώ ο Γέρος του Μοριά επιμένει πως «ο Θεός έβαλε την υπογραφή Του για να λευτερωθεί η Ελλάδα και δεν την παίρνει πίσω». Τέλος, ανεκτίμητης αξίας υπήρξε η συμβολή του απλού κλήρου στη διατήρηση της πίστης και της παιδείας του σκλαβωμένου γένους. 

Κάνοντας μια συνολική αποτίμηση, θα λέγαμε ότι χωρίς αμφιβολία ο εθνικοαπελευθερωτικός ελληνικός αγώνας του 21 είχε τις διαστάσεις ενός θαύματος. «Γιατί στο θαύμα κι όχι στη λογική, χρωστάει την ανάστασή του το Γένος», έγραψε ο στρατηγός Μακρυγιάννης. Η λογική έλεγε ότι οποιαδήποτε προσπάθεια εξέγερσης απέναντι στην Οθωμανική αυτοκρατορία ήταν, εκ των προτέρων, καταδικασμένη σε αποτυχία. Ο Κολοκοτρώνης, όμως, γράφει στα απομνημονεύματά του: «Ο κόσμος μάς έλεγε τρελούς. Ημείς, αν δεν είμεθα τρελοί δεν εκάναμε την Ε̟πανάσταση, διότι ηθέλαμε συλλογισθεί δια ̟πολεμοφόδια, καβαλαρία και  ̟πυροβολικό».

Στο πνεύμα του 21 θα ανατρέξουμε και σήμερα, εμείς, οι κατοπινές γενιές, γιατί μας εμπνέει και μας γεμίζει εθνική υπερηφάνεια. Νιώθουμε ότι «είμαστε από καλή γενιά», όπως θα έλεγε κι ο ποιητής μας Οδυσσέας Ελύτης. Η σκέψη μας, όμως, σήμερα  -δεν μπορούμε να προσπεράσουμε την επικαιρότητα- πετάει και στους δύο Έλληνες στρατιωτικούς που κρατούνται στις φυλακές της Αδριανούπολης κι ευχόμαστε ολόψυχα να επιστρέψουν το συντομότερο δυνατό στην πατρίδα μας και στα σπίτια τους. 
Κλείνοντας, μια τελευταία διαπίστωση: ο ηρωικός εννιάχρονος επαναστατικός αγώνας των Ελλήνων (1821-1830) επιβεβαίωσε πανηγυρικά αυτό που κάποιες δεκαετίες μετά διατύπωσε επιγραμματικά ο μεγάλος Έλληνας πολιτικός εκσυγχρονιστής, Χαρίλαος Τρικούπης: «Η Ελλάς προώρισθαι να ζήση και θα ζήση».

ΖΗΤΩ Η 25η ΜΑΡΤΙΟΥ 1821!  
ΧΡΟΝΙΑ ΠΟΛΛΑ!