Μισθός, εισόδημα και ανάπτυξη: μια ιδιόρρυθμη σχέση

Γράφει ο Ηλίας Καραβόλιας

Παραθέτω την τελευταία παράγραφο άρθρου στην εφημερίδα Πρώτο Θέμα (1/4) του επικεφαλής οικονομολόγου στον Σύνδεσμο Ελλήνων Βιομηχάνων (ΣΕΒ) : ''Σκέψεις να αυξηθεί με νομοθετική ρύθμιση ο κατώτατος μισθός-για να πάρουν μπρος η ζήτηση και η οικονομία-θα έχουν ως αποτέλεσμα την τόνωση των εισαγωγών- δηλαδή το εισόδημα των ξένων- και την εξασθένιση των εγχωρίως παραγόμενων προϊόντων.Ο πλούτος δεν δημιουργείται με νόμους αλλά κερδίζεται με σκληρή εργασία και αποταμίευση''.

Στο άρθρο εξηγείται - πολύ ορθά και τεκμηριωμένα- ότι βελτιώνεται η κατάσταση στην Οικονομία (πχ.  έστω και οριακά αυξάνονται οι επενδύσεις και ανακάμπτει η παραγωγή) Παρουσιάζει με στοιχεία την δομική ανισορροπία εισαγωγών-εξαγωγών και ορθώς θέτει ζήτημα τόνωσης εγχώριας παραγωγής (υποκατάσταση εισαγωγών δηλαδή) ώστε να αυξηθούν τα εισοδήματά μας. Δεν μπορώ να διαφωνήσω.

Όμως μπορώ να διαφωνήσω με το ''ανορθόδοξο'' συμπέρασμα του συντάκτη το οποίο και διαβάσατε : να μην αυξηθεί ο κατώτατος μισθός...

Δεν περιμένεις φυσικά να συμφωνεί με αύξηση του μισθού ένας άνθρωπος που δουλεύει στον ΣΕΒ.

Τέτοια εποχή άλλωστε οι αυξήσεις του μισθολογικού και εργατικού κόστους δεν αντέχονται απο τις επιχειρήσεις. Όμως μου προκαλεί εντύπωση η βαθιά ιδεολογική συσχέτιση που ο αρθρογράφος ανακαλύπτει μεταξύ νόμου και πλούτου. Ενώ μιλάει για τον κατώτατο μισθό, ξαφνικά αναφέρεται στον πλούτο, που δεν ''δημιουργείται'' -λέει -με νόμους.

Ουδείς διαφωνεί με την λογική του. Όμως απ’ ότι ξέρω και απ’ ότι διδάχθηκα στην οικονομική επιστήμη, είναι άλλο πράγμα ο πλούτος και άλλο ο μισθός, στον οποίο αναφέρεται στο συμπέρασμά  του. Ορθώς λέει ότι ο πλούτος ''κερδίζεται με σκληρή δουλειά και αποταμίευση''. Όμως πώς να αποταμιεύσει άραγε κανείς όταν δεν του περισσεύουν λεφτά; Και πώς να εργάζεται κανείς πιο ''σκληρά'' όταν δεν αμοίβεται καλά και αξιοπρεπώς; Πώς να συμβούν άραγε αυτά στην Ελλάδα του 2018 με 500,000 εργαζόμενους να παίρνουν καθαρά 485 ευρώ τον μήνα και ο μέσος μισθός να είναι κάτω των 800 ευρώ;

Νομίζω οτι ο συγγραφέας του άρθρου ξέρει πολύ καλά την συσχέτιση μακροοικονομίας/μικροοικονομίας (σημ: τον παρακολουθώ χρόνια, ήταν στην Alpha Bank οικονομολόγος). Ξέρει ότι τα πραγματικά ''δεδομένα'' της ελληνικής οικονομίας δεν απεικονίζονται πουθενά καλύτερα παρά στο ύψος του σημερινού μισθού. Και ξέρει ότι αυτός είναι ο κινητήριος μοχλός όλων των εισοδημάτων στην χώρα και κατ’ επέκταση του εγχώριου προϊόντος/εισοδήματος.

Tα αναφέρω αυτά διότι η ιδεολογική αυτή εμμονή με την '' βελτίωση της ανταγωνιστικότητας'' μέσω της μισθολογικής υποτίμησης αφαιρεί από τις αναλύσεις μας την ουσία: την συμβολή του μισθού στην τόνωση της ζήτησης και της οικονομίας. Ο συγγραφέας του άρθρου, με πρόσχημα την μη αύξηση του ξένου εισοδήματος(επειδή εισάγουμε περισσότερα απ οτι εξάγουμε) προτείνει την μη αύξηση του μισθού.

Είναι ακριβώς αυτή η διαφορά που χωρίζει έναν νεοκλασσικό συστημικό οικονομολόγο απο έναν μη συστημικό. Και εξηγούμαι: η αντίληψη οτι ο αυξημένος μισθός θα οδηγήσει σε αυξημένη κατανάλωση εισαγωγών ενώ η ανάγκη είναι να παράγουμε εγχώρια προϊόντα είναι μια στρεβλή και ανορθολογική αντίληψη κατά την ταπεινή μου γνώμη. Πρέπει επιτέλους να αντιληφθούμε ότι η οικονομία μας δεν ανταποκρίνεται σε τέτοιες ''ορθόδοξες συσχετίσεις''.

Ο αρθρογράφος αναφέρει πολύ σωστά στην αρχή της παράθεσης στοιχείων ότι η κατανάλωση και οι εξαγωγές είχαν οριακή αρνητική συμβολή στην ανάπτυξη. Αμέσως μετά όμως αναφέρει ότι ''τα εισοδήματα μισθωτής εργασίας παρουσιάζουν αύξηση λόγω αύξησης του μέσου μισθού κατά 0,2% με αυξηση αριθμού απασχολούμενων 2,2%''. Ιδού λοιπόν η εξήγηση: πώς να συμβάλλει ο μισθός στην ανάπτυξη όταν σαν εισόδημα αυξάνεται μόλις 0,2% και μόλις από 2,2% περισσότερο αριθμό εργαζομένων;  Μήπως το να παράγουμε περισσότερα εγχώρια προιόντα, όπως σωστά αναφέρεται, συνεπάγεται περισσότερη απασχόληση; Και μήπως η περισσότερη απασχόληση σημαίνει περισσότερες επενδύσεις (απο τα μέλη του ΣΕΒ πχ.);

Κατανοείτε ότι δεν θα ήταν αδόκιμο, για τους ορθόδοξους αναλυτές της Οικονομίας, το να έπεφταν και άλλο οι μισθοί ώστε να γίνουν περισσότερες επενδύσεις σε θέσεις εργασίας. Οπότε θα μειώνονταν η ανεργία περαιτέρω και θα ''έμπαιναν'' περισσότερα εισοδήματα στο σύστημα, στην ''αλυσίδα'' αποταμίευση-κατανάλωση-επένδυση. Εδώ βρίσκεται το κλειδί για την κατανόηση της αναιμικής ανάπτυξης στην χώρα: χωρίς τόνωση του εγχώριου εισοδήματος (που η μεγάλη του βάση είναι πλέον από  μισθωτές υπηρεσίες) δεν μπορεί να λειτουργήσει η αλυσίδα αυτή.

Πέρασε η εποχή που ένα μέρος του εθνικού μας εισοδήματος ήταν μη  κατεγεγραμμένο σε μεγάλο βαθμό (παραοικονομία απο ελεύθερους επαγγελματίες και αδήλωτη εργασία). Πλέον οι περισσότεροι κάτοικοι της χώρας είναι μισθωτοί εργαζόμενοι με χαμηλές αποδοχές. Και σήμερα, η τόνωση της ζήτησης δεν μπορεί να προέλθει από ένα ΑΕΠ που έχασε το 25% μέσα σε 8 χρόνια και οδήγησε σε πολλαπλάσιες απώλειες εισοδήματος :

Απο 74 δις το 2009 οι μισθωτοί έπεσαν σε εισοδήματα 58 δις το 2017 ενώ οι λοιποί φορολογούμενοι έπεσαν απο τα 98 στα 73 δις (στοιχεία Θ.Τσίρος, Καθημερινή, 23/10/17).  Ουδείς αμφιβάλλει ότι ταυτόχρονα ''έπεσαν'' οι τζίροι και τα κέρδη εταιρειών στην ίδια περίοδο(σημ: μια μελέτη συγκριτικής ανάλυσης μπορεί κάλλιστα να φτιάξει κανείς απο την ιστοσελίδα της Ελληνικής Στατιστικής Υπηρεσίας). Και ουδείς αμφιβάλλει ότι αυτό μεταξύ άλλων συνέβαλε στην πτώση των εισοδημάτων για μισθωτούς και αυτο-απασχολούμενους. 

Όμως δεν μπορούμε αυτή την ''μή αμφισβήτηση'' να την ''κανονικοποιούμε'' και να αγκυρωνόμαστε (anchoring) πάνω σε αυτή. Πρέπει επιτέλους να κατανοήσουμε ότι τα κέρδη των επιχειρήσεων, ειδικά στην Ελλάδα των μικρομεσαίων ''μαγαζιών'', είναι συγκοινωνούντα δοχεία με τον μισθό- δηλαδή με το εισόδημα των εργαζομένων. Και πρέπει να ανιχνεύσουμε τις εστίες συσχέτισης αυτού του εισοδήματος με εκείνο που γεννιέται από τις μη μισθωτές υπηρεσίες. Πρέπει επιτέλους να αντιληφθούμε ότι η ''οργανική σύνθεση'' του εισοδήματος στην χώρα έχει μεταλλαχθεί και αυτό μεταβάλλει όλη την εικόνα της όποιας ανάπτυξης.

Το χρήμα είναι αξία εν κινήσει. Το ίδιο και το παραγωγικό κεφάλαιο. Οι τάξεις όμως δεν είναι απλά αθροίσματα ατόμων. Και η τάξη των μισθωτών αυξήθηκε απότομα στην Ελλάδα, όχι γιατί αυξήθηκαν οι μισθοί, αλλά επειδή έπεσαν οι μισθοί αλλά και τα εισοδήματα απο άλλες υπηρεσίες! Ας μην αναλωνόμαστε στο ''νοητικό συγκεκριμένο'' που με στόμφο προστάζει η ξύλινη οικονομική γλώσσα. Ας κοιτάξουμε γύρω μας, στις δουλειές και στις συναλλαγές μας. Άλλωστε ενίοτε η στατιστική σκοτώνει την πραγματικότητα. Και η πραγματικότητα έχει θεωρητική βάση, απλά πάντα την αναζητούμε με τα ορθόδοξα νεοκλασσικά εργαλεία σκέψης.

Η επίθεση στον μισθό των Ελλήνων δεν είναι ελληνική εφεύρεση ή επινόηση των τροϊκανών. Είναι γενική διαταγή της κρυμμένης όψης μιας αργοπορημένης ένταξης της χώρας στον ιστό της παγκοσμιοποιημένης εργασιακής πραγματικότητας. Η γενικευμένη συμπίεση των μισθών είναι αναγκαία προυπόθεση της νέας συνθήκης απασχόλησης: της ''απασχολησιμότητας'' και της part-time εργασίας. Το εισόδημα από τον μισθό φθίνει ως ''αξία'', ως περιουσιακό παράγωγο του μόχθου.

Η επίθεση στον μισθό αποτελεί γενική διαρθρωτική αναγκαιότητα του συστήματος ειδικά σε χώρες που είχαν κρατικοδίαιτη οικονομία και υψηλά εισοδήματα απο παραοικονομία. Πρέπει να αντιληφθούμε ότι η ρευστότητα στην Ελλάδα εξαφανίστηκε και το χαμηλό εισόδημα των πολλών, που έγιναν πλέον μισθωτοί, βοηθάει στο να  αποφευχθεί η διάδοση πληθωριστικών πιέσεων, σε ένα σύστημα συσσώρευσης που βασίζεται στην συνεχή τροφοδοσία σε ρευστότητα (χρηματιστικοποίηση και υπερπιστώσεις).

Αλλά δεν χρειάζεται τόσο θεωρητική συνεπαγωγή στην σκέψη μας. Ας το δούμε απλά με τις όποιες διαφωνίες έχει ο καθένας: χωρίς να αυξηθεί το εισόδημα των εργαζομένων δεν θα αυξηθεί η κατανάλωση. Και χωρίς να αυξηθεί η κατανάλωση δεν θα υπάρχει ''αγορά'' για νέες επενδύσεις και δεν θα σηκωθούν τα κέρδη των υφιστάμενων επιχειρήσεων - οπότε και δεν θα επανεπενδύθουν σε νέες θέσεις εργασίας.

Σε αυτό τον φαύλο κύκλο της ανορθολογικής ανισορροπίας πέρασε επικίνδυνα η οικονομία μας. Η αύξηση του κατώτατου μισθού είναι επιβεβλημένη, άσχετα αν ισχύει το ότι ο πλούτος δεν φτιάχνεται με νόμους, όπως λεει ο σεβαστός επικεφαλής οικονομολόγος του ΣΕΒ. Ενίοτε όμως είναι ο  νόμος που οφείλει να προστατεύει τους πολλούς, αλλά και την οικονομία, από τον αδρανή πλούτο. Γιατί ζούμε την απεργία του χρήματος, την αδράνεια του Κεφαλαίου. Αυτό δεν ακούγεται και δεν διαβάζεται πουθενά σχεδόν, δυστυχώς...