Τα φαρμακευτικά φυτά της Δωδεκανήσου.


Εκτιμάται, ότι σε ολόκληρο τον πλανήτη μας ζουν περί τις τριακόσιες εξήντα χιλιάδες (360.000) φυτά.

Από αυτά υπολογίζεται, ότι περίπου δέκα χιλιάδες (10.000) απαντούν στην Ευρώπη και εξ αυτών περί τις έξι χιλιάδες (6.000) ζουν στην Ελλάδα, αριθμός αρκετά μεγάλος, εάν ληφθεί υπόψη το σχετικά μικρό μέγεθος της χώρας.

Ορισμένα από τα φυτά της Ελλάδος είναι ή θεωρούνται αυτοφυή και άλλα έχουν εισαχθεί από διάφορες ηπείρους: Ασία, Αφρική, Αμερική και Αυστραλία.

Η γεωγραφική θέση της Ελλάδος και οι επικρατούσες σε αυτήν κλιματολογικές συνθήκες επιτρέπουν την καλλιέργεια φυτών, τα οποία προέρχονται από διάφορα μέρη της γης.

Μικρός αριθμός φυτών, τα οποία απαντούν ως αυτοφυή σε ορισμένες μόνον περιοχές και πουθενά αλλού, ονομάζονται ενδημικά φυτά ή «ενδημίτες».

Ενδεικτικά αναφέρεται, ότι σε συγκεκριμένες ορεινές περιοχές της Κρήτης φύεται το σπουδαίο φαρμακευτικό και αρωματικό φυτό «Αμάρακος ο δίκταμνος» (Amaracus dictamnus).

Ένα σπουδαίο ενδημικό φυτό, το οποίο ζει σε ορισμένες περιοχές της νήσου Ρόδου και πουθενά αλλού, είναι η «Παιωνία η ροδία (Paeonia rhodia)ή Λευκή παιωνία.

Ως προς την ονομασία «Παιωνία», σημειωτέον ότι αυτή προέρχεται από το όνομα «Παιήων», το οποίον απαντά σε πινακίδα του ανακτόρου της Κνωσού (Γραμμική γραμμή Β, μέσα 2ας χιλιετηρίδας π.Χ.).

Στην Ιλιάδα του Ομήρου αναφέρεται ως θεραπευτής θεός ο «Παιήων» ή «Παιών» ή «Παινίων», ο οποίος εθεράπευσε τα τραύματα του ʼδου. » Τω δ’ επί Παιήων οδυνήφατα φάρμακα πάσσων ηκέσατ’ ού μέν γάρ τι καταθνητός γε τέτυκτο».

(Ομήρου Ιλιάς, Ε 401-402), ήτοι: «Τότε ο Παιήωνας απιθώνοντας πάνω στην πληγή βοτάνια, μαλακτικά, με μιας τον έγιανε· θνητός μαθές δεν ήταν». (Ομήρου Ιλιάδα, μετάφραση Ν. Καζατζάκη-Ι. Κακριδή, Αθήνα 1976. σ. 79).

Επειδή ο Παιήων εθεράπευε με βότανα, εκαλείτο και «Πολυφάρμακος». Οι λέξεις «παιήων» και «παιών» στα μεταομηρικά χρόνια έγιναν συνώνυμες με το «σωτήρ».

Υπό αυτήν την έννοιαν αποδίδονται ως επίθετα στην Θεά Αθηνά, τον Διόνυσο, τον Πάνα, τον Ήλιο και ιδιαίτερα στον Ασκληπιό, του θεόν της Ιατρικής.

Ο μεγάλος Ιατρός, φαρμακολόγος και Βοτανολόγος της αρχαιότητας Διοσκουρίδης Πεδάνιος Αναζαρβεύς (9-79 μ.Χ.) γράφει σχετικά:

«Παιωνία άρην ή γλυκυσίδη... παιωνία θήλεια· και ταύτην αγλαοφώτιδα καλούσιν... Δίδοται δε ή ρίζα γυναιξίν εκ τοκετού μη καθαιρομέναις και καταμήνια άγει μέγεθος αμυγδάλου πινομένη και ταις κατά γαστέρα οδύναις βοηθει ποθεύσα εν οίνω και ικτερικοίς και νεφριτικοίς και κύστιν αλγούσι.

Του δε καρπού δέκα ή δώδεκα κόκκοι πυρροί ποθέντες εν οίνω μέλανι αυστηρώ ‘ρουν τον ερυθρόν ίστασι, στομαχικοίς τε και δακνομένοις εσθιόμενοι βοηθούσι, και υπό των παιδίων πιώμενοι και εσθεόμενοι αρχάς λιθιάσεως παραιτούνται.

Οί δε μελάνες και προς τους υπό των εφιαλτών πνιγομένους και προς τάς υστερικάς πνίγας και οδύνας μήτρας εν μελικράτω ή οίνω, όσον δέκα πέντε κόκκοι πινόμενοι, πιούσιν» (Διοσκουρίδης, Περί ύλης ιατρικής, III, 140, 9-14 M. Wellmann, Vol. II, Hildesheim 1999, σ. 149-150).


Η παιωνία γενικώς είναι φυτό της οικογενείας των Ρανουγκουλιδών (δικοτυλήδονα) και απαντά ως αυτοφυές σε πολλές υγρές και δασώδεις περιοχές της Ελλάδος, ανθίζει δε κατά τους μήνες Απρίλιον έως Ιούνιον.

Η παιωνία είναι ένα πάρα πολύ ωραίο φυτό, ποώδες, ριζωματώδες, του οποίου οι πολλές διογκωμένες ρίζες, ως όρθιοι, επιμήκεις κόνδυλοι, ενώνονται στην κορυφή και σχηματίζουν μίαν δέσμην.

Ο βλαστός του φυτού είναι όρθιος (ύψους 0,40-0,60 μ. περίπου) και κυρίως χονδρός και λείος. Τα φύλλα είναι μεγάλα, μακρόμισχα, πτεροειδή, σύνθετα, κατάτμητα, λοβώδη, με χείλη ακέραια. Τα μεγάλα άνθη του, προτούν ανοίξουν, σχηματίζουν σφαιρικά μπουμπούκια, τα οποία έχουν την μορφή μικρής μπάλας, κλεισμένης από πέντε πράσινα σέπαλα.

Γι’ αυτό και σε ορισμένα χωριά της νήσου Ρόδου (π.Χ. στα Λάερμα), το φυτό αυτό φέρει την λαϊκή ονομασία «φουσκίτσα» ή «μπαλίτσα». Κατά την άνθηση εμφανίζουν μίαν πενταπέταλη στεφάνη, με χρώμα ρόδινο, λαμπερό καρμίνιο και πολυάριθμους υπέρους και στήμονες.

Ο καρπός αποτελείται από 2-3 θύλακες, χωρισμένους μεταξύ των και περιέχει μικρού μεγέθους, σφαιρικού σχήματος και μέλανος χρώματος στίλβοντα σπέρματα. Ειδικότερα η Παιωνία η ροδία (Peonia rhodia) απαντά ως αυτοφυής σε περιορισμένες περιοχές της νήσου Ρόδου, με συγκεκριμένο υψόμετρο, υγρασία, σύσπαση του εδάφους κα θερμοκρασία. Ενδεικτικά αναφέρονται: Σάλακος/Προφήτης Ηλίας, Αρχάγγελος/ Γαιμαχί, Λάερμα /Θάρρι κ.α.

Τα στελέχη των βλαστών της Παιωνίας της ροδίας έχουν χρώμα ερυθρωπό, ενώ τα φύλλα έχουν βαθυπράσινο χρώμα και είναι στίλβοντα. Ανθίζει κατά το β’ μισό του Μαρτίου- αρχές Απριλίου.

Τα άνθη είναι μεγάλα, λευκά, με κίτρινους στήμονες και ελαφρύ άρωμα. Είναι φυτό μελισσογόνο. Πρόκειται για σπάνιο ενδημικό φυτό, το οποίο σχηματίζει μικρές αποικίες και ανήκει στα προστατευόμενα, γι’ αυτό και δεν πρέπει να συλλέγεται ή να καταστρέφεται.

Πολλαπλασιάζεται με σπέρματα, τα οποία όμως για να βλαστώσουν απαιτούνται ορισμένες προϋποθέσεις: κατάλληλο υψόμετρο, υγρασία, πετρώδης σύσταση του εδάφους κλπ.

Από τις άγριες Παιωνίες έχουν δημιουργηθεί με διασταυρώσεις και επιλογές πλήθος καλλωπιστικές ποικιλίες οι οποίες καλλιεργούνται συχνά σε γλάστρες και στους κήπους.

Πρόκειται για φυτά ανθεκτικά, θαμνόμορφα, με άνθη διπλά ή ημίδιπλα, καθώς μέρος από τους στήμονες μετασχηματίζονται σε πέταλα.

Η Παιωνία η ροδία (Paeonia rhodia) ή Παιώνια η λευκή αποτελεί πραγματικό θησαυρό, που θα πρέπει να αγαπήσουμε και να προστατεύσουμε με κάθε τρόπο.

* Γράφει ο Δρ. Ιωάννης Ηλ. Βολανάκης
Έφορος Αρχαιοτήτων ε.τ.