Άνθρωπος και χρόνος

Γράφει ο Μανόλης Ζουμπάς

Η διπολικότητα του θέματος υποχρεώνει να εξετάσουμε τις δυο έννοιες άνθρωπος, χρόνος.

Χρειάστηκε χρονικό διάστημα πολλών χιλιετηρίδων ακατάπαυστης δραστηριοποίησης ο άνθρωπος, χάρη στην ευφυΐα του να κυριαρχήσει στο ζωικό βασίλειο, να επιβληθεί στη φύση.

Με τη λογική αποτελεί μια ανεπανάληπτη ατομικότητα, αγωνίζεται να ισχυροποιήσει τις ψυχικές αρετές.

Με το χρόνο διαμόρφωσε κοινωνικούς θεσμούς, μπορεί να στοχάζεται. Με την αναζωογονητική τάση του, προχωρά από κατάχτηση σε κατάχτηση, κάνει τα αδύνατα δυνατά, κατορθώνει τα ακατόρθωτα. Χρόνο χρειάζεται για να φανεί το έργο του και θα κρίνει την αξία ή απαξία του.

Επενδύει σε έργα παραγωγικά, αφού η ζωή είναι απελπιστικά μικρή, είναι μεγάλη, εάν τη χρησιμοποιεί σωστά. Σωστός είναι εκείνος που προσφέρει για χρόνια πολλά, πάνω στην προσφορά εδράζεται το οικοδόμημα του πολιτισμού. Άνθρωπος, πρόκειται για μια από τις αρχαιότερες ελληνικές λέξεις, μαρτυρείται ήδη στα Μυκηναϊκά (1600-1100 π.Χ.) με τη Γραμμική γραφή Β.

Ο χρόνος είναι μια συνεχής ροή, μια κίνηση στο χώρο. Τα διάφορα γεγονότα με τη συνεχή ροή βοηθούν να σχηματίσουμε αντίληψη του χρόνου. Ο Ηράκλειτος παρομοιάζει το χρόνο με το νερό του ποταμιού που τρέχει συνεχώς. Ο αντικειμενικός χρόνος μετριέται με χρονόμετρα, καλύπτει επιβαλλόμενες δράσεις, υποχρεώσεις.

Ο υποκειμενικός είναι εμπειρίες, βιώματα, μετριέται με την ένταση, παρά με τη διάρκεια. Ο χρόνος του παρελθόντος είναι θησαυρός, ο πλούτος της ζωής, συμπλέκεται αδιάκοπα με τον παρόντα, παράδειγμα οι Θερμοπύλες, στη ζωή των εθνών, αρχηγεύει το δικό μας Έθνος, γι’ αυτό ο καθένας οφείλει να ενωτιστεί μέσα του τη φωνή της ιστορίας του. Ο ελεύθερος χρόνος φέρνει τις διάφορες μορφές ψυχαγωγίας.

Ο χρόνος είναι ενιαίος, ταυτόσημος με το άπειρο. Οι άνθρωποι για πραχτικούς λόγους τον υποδιαιρούν. Στην ιστορική περίοδο πρώτοι οι Αιγύπτιοι εξαιτίας του Νείλου αναγκάζονται να κάνουν χωρισμό του χρόνου, να βρεθεί ο χρόνος κατά τον οποίο πλημμυρίζει ο ποταμός και να γίνει η συγκομιδή απ’ τα καλλιεργημένα χωράφια έγκαιρα. Πρώτο μέτρο χρονικής διάρκειας αποτέλεσαν τα φυσικά φαινόμενα.

Η απέραντη, πολυμερής, πολύπλευρη παράδοσή μας, περιλαμβάνει ό,τι κληροδότησαν οι προγενέστεροι στους μεταγενέστερους. Στην αρχαία Αθήνα βασικό θέλημα ήταν η πίστη στη δημοκρατία, οι κάτοικοί της δεν μπορούσαν να ανεχθούν άλλο τρόπο διοίκησης, οι πολιτικές μεταβολές ήταν άγνωστες. Το παρόν διαμορφώνεται σε συνεργασία με το παρελθόν, παρέχει πρότυπα, ενθαρρύνει, προτρέπει, ομορφαίνει τη ζωή, απομακρύνει από μια πνευματική, ηθική ναυτία.

Η πίστη στις λαμπρές ελληνικές παραδόσεις, μνήμη του λαού, είναι το νάμα, νήμα της Αριάδνης, στο οποίο αναβαπτίζεται η εθνική ψυχή, ξεφεύγει απ’ την αρπάγη της επικαιρότητας. Η ηγετική πνευματική παρουσία της αρχαίας Ελλάδας έφερε το βήμα της ανθρωπότητας, από το σκοτάδι της βαρβαρότητας στο φως του πολιτισμού, φωτίζει την όδευση των λαών.

Εμπειρία σημαίνει γνώση που αποκτά ο άνθρωπος με την πείρα (= δοκιμασία), πράξη, είναι η βιοτική γνώση που αποκομίζει κάποιος απ’ τα σκληρά χτυπήματα της ζωής, είναι καλό να γίνει μάθημα το κάθε πάθημα. «Τα δε μοι παθήματα μαθήματα γέγονεν», αρχαίο ρητό. Οι αποτυχίες διδάσκουν πολλά σημαντικά, μελετώντας τους λόγους της αποτυχίας, ενεργεί και πραγματώνει αυτό το οποίο επιθυμεί. Χωρίς κινδύνους η ζωή χάνει το ενδιαφέρον της, γίνεται στατική.

Ο καχεκτικός εσωτερικά εξασφαλίζει την καθίζηση. Τα πάθη γίνονται σε οποιαδήποτε εποχή, σε οποιαδήποτε ήπειρο. Η συμπύκνωση εμπειρίας δηλώνει μεμονωμένα βιώματα τα οποία έχει ζήσει ο καθένας. Ενώ πείρα είναι αποτέλεσμα πολλών εμπειριών. Έχοντας ζήσει πολλές αλλαγές, εξελίξεις σε διάφορα θέματα, τρόπους συμπεριφοράς, συνοδεύει, ιδίως, τους ηλικιωμένους. Ο χρόνος προσφέρει πείρα, που οδηγεί σταθερά στη φρόνηση, νιώθει το χρόνο ως τον πιο κύριο σύμβουλο.

Χρησιμοποιώντας τη δύναμη του λογικού δε φοβάται «Λαιστρυγόνες και Κύκλωπες». Λάθη σίγουρα θα έρθουν, είναι μέρος της ζωής, η εξέρευση λύσεων είναι βάλσαμο. Πολλοί με τα μάτια της πείρας ξεφεύγουν από παγίδες, η απόχτησή της προϋποθέτει πολλά παθήματα. Απρόβλεπτα γεγονότα κάνουν τη γνώση από «Πανάκεια», «Πανδώρα», η μυθική σύντροφος του Επιμηθέα, μας αφήνει να ζούμε με την ελπίδα. Το αόρατο κουτί της «Πανδώρας» προκαλεί ευχάριστα αλλά και δεινά.

Οι εμπειρίες δημιουργούν, όταν κοινωνικοποιούνται σε άλλους, έναν πολύ συναισθηματικό δεσμό, ακόμη και οι αρνητικές έχουν την ίδια ισχύ, παρότι φαινομενικά εγωκεντρικές. Οι νέοι θεράποντες του Ασκληπιού μαθητεύουν κοντά σε έμπειρους γιατρούς, για την απόχτηση πρακτικής πείρας.

Η ανάγκη, αρχαιότατο φαινόμενο έχει τις αρχές του στην ίδρυση των κοινωνιών που την εγκολπώθηκαν. Οι ανάγκες δεν είναι ίδιες για όλους και ο αριθμός τους δεν είναι σταθερός, οφείλεται στην πρόοδο του πολιτισμού. Οι αρχαίοι τη θεοποίησαν, είχε ακαταμάχητη δύναμη. Ο Όμηρος, Δημοσθένης, Ορφικοί την προσωποποίησαν, οι τραγικοί κάνουν λόγο γι’ αυτή συχνά, ο Πλάτωνας στο «Συμπόσιο» την αποκάλεσε «μητέρα των Μοιρών».

Οι νεότεροι φιλόσοφοι ταυτίζουν την ανάγκη με την αιτιοκρατία. Χιλιετίες ο άνθρωπος προσπαθεί να ικανοποιήσει τις πολυποίκιλες ανάγκες, ανακαλύπτει πράγματα, τονώνεται η αισιοδοξία για συνέχιση του αγώνα, η ζωή παίρνει άλλες διαστάσεις, περιεχόμενο.

 Για την επίτευξη κάθε ανάγκης κάνει λάβαρο, σημαία του την αισιοδοξία, καθοριστικό στοιχείο για τη ζωή. Ο Αινείας αισιόδοξος έφερε τους Τρώες στην Ιταλία, ο Οδυσσέας να φτάσει στην πατρίδα του. Πολύς κόσμος αισθάνεται την ανάγκη να πραγματοποιεί μεγάλους σκοπούς για τους οποίους προσπαθεί επίπονα, αδιάκοπα, τα ευεργετικά αποτελέσματα ευοδώνονται, φέρνουν το ποθητό κέρδος, χρειάζεται ασφαλώς χρόνος αρκετός. Η δύναμη της αναγκαιότητας οδηγεί στην ομορφιά, μαγεία, πιστεύοντας στην εγγενώς καλή φύση του ανθρώπου. Οι ανάγκες συνδέονται και με την ανθρωπιστική επιταγή.

Με την πάροδο του χρόνου η ακατάπαυστη έρευνα γίνεται πιο αντικειμενική, νέα άγνωστα στοιχεία έρχονται στην επιφάνεια, συστηματικότερη επιστημονική προσέγγιση στα διάφορα θέματα.

Η επιστήμη είναι υπόθεση όλου του πληθυσμού της γης και άνοιξε καινούργια περίοδο, τα εργοστάσια λειτουργούν με αυτόματα συστήματα, στην ηλεκτρονική εποχή μας μπήκαν χιλιάδες λέξεις στο λεξιλόγιό μας. Σκοπός της επιστήμης, προμηθεïκή φλόγα, χαλύβδινος θωρακισμός του έθνους, είναι η εξυπηρέτηση του ανθρώπου, η επιθυμία της γνώσης γύρω απ’ τα φαινόμενα ή πράγματα, αποτελεί πνευματικό οπλοστάσιο, καταπολεμιέται ο σκοταδισμός, αποφεύγονται σφάλματα, φωτίζει όλο περισσότερα, ορθότερα, αρτιότερα. «Η γνώση είναι δύναμη».

Η επισήμανση της αλήθειας χρειάζεται χρονική άνεση για να αποδώσει ώριμους καρπούς.
 Είδη, μορφές αλήθειας δε δημοσιοποιούνται εύκολα, για ευνόητους λόγους. Η απεραντοσύνη γνώσεων, γενικών, εξειδικευμένων, γίνεται με την ορθή εκμετάλλευση του χρόνου. Η γνώση είναι πιο σκληρή απ’ την άγνοια. Άνθρωπος χωρίς γνώση είναι σώμα χωρίς ψυχή. Η επιστήμη ολοκληρώνεται, ελέγχεται απ’ τη δημιουργία και αυτή οδηγεί πάλι σε τελειότερη επιστήμη, την πλουτισμένη από τα δεδομένα της δημιουργίας, τα αποτελέσματά της έγκυρα, αποδέχτες όλοι εμείς.

Η πάροδος του χρόνου φέρνει στο φως πολλά ανεξιχνίαστα γεγονότα και δίνει τη δυνατότητα να οργανωθεί καλύτερα ο άνθρωπος. Χρόνος πολύς πέρασε για τις καταχτήσεις του: φωτιά, κτηνοτροφία, καλλιέργεια τη γης, μεταλλουργία, τροχός, πλοίο, τυπογραφία, ναυτική πυξίδα, ατμός, ηλεκτρισμός, ατομική ενέργεια.

Ο χρόνος λέει ότι στην ελληνική γλώσσα εκφράστηκε η προφορική παράδοση περισσότερα από 4000 χρόνια, η γραπτή τουλάχιστον 3500, μετά τον Όμηρο αρχίζει η καθαρή ιστορική εποχή των Ελλήνων με επίκεντρο τον 5ο και 4ο π.Χ. αι. Προνομιακή η θέση της ελληνικής γλώσσας, ανάμεσα στις γλώσσες του κόσμου. Απ’ το χρόνο μαθαίνουμε ότι στην αρχή της ανθρώπινης ιστορίας, η γυναίκα υπήρξε η αρχηγός της οικογένειας, έχουμε τη μητριαρχία, αργότερα απώλεσε την πρωτοκαθεδρία και πήγαμε στην πατριαρχία. Κατάλοιπα μητριαρχίας διασώζονται ως τα σήμερα σε μερικούς πρωτόγονους λαούς.

Το 1893-1894 εμφανίστηκαν οι πρώτες φοιτήτριες στο πανεπιστήμιο και πολυτεχνείο, το 1912 διορίζονται για πρώτη φορά υπάλληλοι στο δημόσιο, μετά το 1920 οργανώσεις προβάλλουν το αίτημα της πολιτικής εξίσωσης, το 1952 δίδονται στην Ελληνίδα, και πολύ σωστά, πλήρη πολιτικά δικαιώματα.

Τα πνευματικά έργα νικούν την έννοια του χρόνου, ο άνθρωπος νοσταλγός της αιωνιότητας. Στην αρχή έγραφαν σε σκληρά φύλλα, αργότερα υπάρχει το δέρμα, η κέραμος, το ξύλο, ο πάπυρος. Στην αρχαιότητα  μαρτυρούνται σπουδαίες βιβλιοθήκες, ενδεικτικό της αγάπης προς τα βιβλία, έτσι διατηρούνται και σήμερα.

Ο Γερμανός τυπογράφος Ιωάννης Γουτεμβέργιος θεωρείται εφευρέτης της τυπογραφίας. Το πρώτο τυπογραφικό έργο της Ευρώπης είδε το φως το 1455. Από της εφεύρεσης της τυπογραφίας, το βιβλίο αποτελεί το σταθερότερο μνημείο πληροφορίας του παρελθόντος, το ασφαλέστερο κειμήλιο για την κληρονομιά του μέλλοντος. Σε σύγκριση με τις παλαιότερες εποχές το βιβλίο κάνει το γύρο του κόσμου, προβληματίζει, γίνεται αντικείμενο κριτικής. Η ιστορία της φυλής, άσβηστος φανός, βρίσκεται καταχωρισμένη σ’ αυτό.

Η λογοτεχνία, ποίηση, επιστήμες, έχουν συνέχεια, γίνονται κτήμα όλων. Μέσα στο χρόνο το βιβλίο καθοδηγεί, βοηθά στο υψηλό εκπολιτιστικό στάδιο, το εγώ μας επικοινωνεί με τα άλλα εγώ, πλουτίζει το συναισθηματικό κόσμο, ανυψώνει, βελτιώνει ακόμη τη θετική σκέψη, χαραχτηριστικό «το βιβλίο ανοιχτό παράθυρο στον κόσμο». Υπάρχουν βιβλία που αδυνατεί κάποιος να αφήσει απ’ τα χέρια του.

Το βασικότερο όργανο μάθησης στο σχολείο, καταπολεμά την αμάθεια, διαμορφώνει χαραχτήρα που κατευθύνει τη ζωή, συμβάλλει στην ολόπλευρη ανάπτυξη.

Μέσα στο πέρασμα των αιώνων υπήρξαν και εκείνοι που έθεσαν τον υλικό πλούτο τους στην υπηρεσία των συνανθρώπων, αυτοί είναι οι τέλειοι πολίτες, πολλοί μέσα στο κύλισμα του χρόνου απόχτησαν πλούτη, λίγοι απόσπασαν τον τίτλο του ευεργέτη.

Τον πνευματικό τον έκαναν καθολικό κτήμα για να μεταβληθεί σε χείμαρρο φωτός που θα φωτίσει την ανθρωπότητα. Μέσα στην εναλλαγή του χρόνου πήραν αξιώματα και έκαναν χρήση των κοινωνικών αγαθών.

Οι άνθρωποι γίνονται καλύτεροι, όταν την ψυχή τους διαποτίζει ένα ηθικό μήνυμα, ξεπερνούν, καταπολεμούν τις δεσμεύσεις του χώρου, χρόνου, και εντοπίζουν την πορεία τους.

Η ζωή συνυφασμένη με το χρόνο, νοείται μέσα στο πεδίο της δράσης. Ο άνθρωπος διακατέχεται από την αγωνία για τη θέση, στάση του στην κοινωνία. Η πολυσύνθετη ύπαρξή του διαδραματίζει παντού τον πρώτο ρόλο. Τα γεγονότα διαδραματίζονται μέσα στο χρόνο και δίνουν ένα ιδιαίτερο τόνο στις εποχές τους, αυτά συνδέονται μ’ ένα λαό και του δίνουν πνευματική τροφή.

Η λαϊκή στάση θεμέλιο για την ανατροπή απαξιωτικών νοοτροπιών, γίνεται η αναγνώριση τη δικαιούνται και αξιοποίησή τους. Το άτομο είναι μεγαλοδύναμο, όχι παντοδύναμο, μόνο του δεν μπορεί να αλλάξει τη ροή της ιστορίας. Από την πρωτόγονη εποχή, που η ομάδα ήταν καθυστερημένη, ως τα σήμερα, η κοινωνία εκφράζεται μ’ ένα συλλογικό όργανο, ή από μια εξέχουσα προσωπικότητα.

Όσο ο λαός αναπτύσσεται η σημασία της εμφανίζεται αισθητά μειωμένη, οι κοινωνίες αμφισβητούν τις διάφορες ηγεσίες τους.

Ο χρόνος καταξιώνει το άτομο, εύγλωττη περίπτωση του Αλκιβιάδη, είχε τη μεγαλοφυΐα του μεγάλου ανδρός, δεν είχε τη μεγαλοφυΐα να γίνει μεγάλος άνδρας. Ο χρόνος για τον καθένα έχει ένα τέλος, που είναι ο μέγας ζωοδότης.

 Ο χρόνος ρυθμίζει ολοκληρωτικά το βιολογικό κύκλο, φέρνει τα γηρατειά, το μαρασμό. Το τέλος είναι μια στιγμή, κι όμως απασχολεί σ’ όλη τη διάρκεια της ζωής. Τα θαυμαστά δημιουργήματα, επιστήμη, τεχνική, τεχνολογία, παρέχουν αγαθά, ανακαλύπτουν φάρμακα για τη μακροβιότητα, αμυντικά όπλα στον πόλεμο με τον «πανδαμάτορα χρόνον».

Ο χρόνος φέρνει τη διάσταση των γενεών. Γενεά η χρονική περίοδος τριάντα περίπου χρόνων.
Το θέμα διαφοράς νοοτροπίας μεταξύ διαφορετικών γενεών είναι παλιό, συναντιέται σ’ όλες τις εποχές, σ’ όλους τους λαούς. Στην εποχή μας με τις αλλεπάλληλες μεταβολές των πολυποίκιλων βιωμάτων, την πολιτισμένη βαρβαρότητα, απανθρωπισμένη συνείδηση, κοινωνική ανωριμότητα σε πλησμονή, ανακολουθία ανάμεσα στο λόγο και πράξη, εξαπλώνονται με ρυθμούς επιδημίας.

Η νεότητα αδυνατεί να προσαρμοστεί μ’ αυτό τον κοινωνικό βίο, εκδηλώνεται ο βαθύτατος αντιρρητικός παροξυσμός. Δεν μπορεί να ερμηνευθεί με στενό, αφελή, επικίνδυνο τρόπο, ότι πρόκειται δήθεν για σύγκρουση ανάμεσα στους νέους και τους μεγάλους.

Οι νέοι γνωρίζουν ότι υπάρχουν αξίες σχετικές, όπως η μορφή της οικονομίας, μπορούν να ανανεώνονται, να τις αλλάξουν, οι απόλυτες υπεριστορικές αξίες, θέλουν να αναγεννηθούν. Η νέα γενιά έχει φτερωτές ελπίδες, μεγάλους οραματισμούς, προσβλέπει σ’ έναν κόσμο ωραιότερο, καλύτερο. Μεθυσμένη από τον ενθουσιασμό, την ειλικρίνεια, θα φέρει το αμοιβαίο πλησίασμα των γενεών με το άνοιγμα διαλόγου.

Συντηρητικοί υπάρχουν και απ’ τις δυο πλευρές. Κάθε στάδιο της ζωής μας αντιπροσωπεύει μιαν αξία, η εφηβεία είναι αξία. Ο Αριστοτέλης επισήμανε την ηλιακή διαστρωμάτωση. «Ηλικίαι δε εισί νεότης και ακμή και γήρας».

Ο χρόνος αποκαλύπτει την αλήθεια πολλών θεωριών, άλλες ανατρέπονται, συμπληρώνονται, επιβεβαιώνονται. Η ατομική θεωρία του Δημόκριτου (460 π.Χ.) εφαρμόστηκε, αφού πέρασαν εικοσιπέντε αιώνες. Ο χρόνος αποκατάστησε την ξεχωριστή, διάσημη προσωπικότητα, φυσιογνωμία σχετικά με το Σωκράτη, φανέρωσε το μέταλλο της ψυχής του, την ηθική του ευγένεια, τη σταθερότητα στις πεποιθήσεις του, ήπιε το κώνειο και έγινε ακατάλυτο σύμβολο συνέπειας.

Προσφέρει την υστεροφημία. Απροσδόκητα γεγονότα αποκαλύπτουν πολλά. «Ουδέν κρυπτόν υπό τον ήλιον».

Στον τομέα της τέχνης τον 5ο π.Χ. αι. παρατηρείται καλλιτεχνική άνθηση. Ο Παρθενώνας, αιώνιο κάλλος, χτίστηκε στο διάστημα 447-438 π.Χ. διαχρονικό πανανθρώπινο σύμβολο δημοκρατίας και ανθρωπισμού. Το εθνικό αρχαιολογικό μουσείο της Αθήνας, είναι απ’ τα πιο σπουδαία σε παγκόσμιο επίπεδο.

Τα μουσεία αναδεικνύουν την πολιτιστική κληρονομιά, δημιουργούν ζωντανούς πυρήνες πολιτισμού, ενισχύουν τη συλλογική μνήμη.  Ο χρόνος ανάδειξε τη διαχρονική μεγαλοπρέπεια πολλών αρχαίων λαμπρών πόλεων με τα αριστουργηματικά μνημεία, έχουν περάσει για πάντα στο πάνθεο της ιστορίας. Ο άνθρωπος θα κυλάει αδιάκοπα, αιώνια «τον λίθον του Σισύφου».