Στο μοναδικό αρχαίο ελληνικό κόσμο ερείδεται  η ακτινοβολία του πολιτισμού της διεθνούς κοινότητας

Γράφει ο Μανόλης Ζουμπάς

Οι έννοιες Ελλάδα, Έλληνας, Ελληνισμός συνδέονται άρρηκτα, δηλώνουν πολιτιστικές αξίες ενός λαμπρού πολιτισμού, η μοναδικότητά του τον κατέστησε θεμελιώδη συνιστώσα του δυτικού, κυρίως, πολιτισμού που τείνει να γίνει παγκόσμιος.

Έδωσε τους χυμούς του στους χώρους της τέχνης, λογοτεχνίας, φιλοσοφίας, δημοκρατικών θεσμών. Ο ελληνισμός (ελληνίζειν = μιλώ ελληνικά) πάντοτε υπερέβαινε τα όρια της χώρας μας. Τον όρο Έλληνες στον Όμηρο υποκαθιστούν οι λέξεις Δαναοί, Αργείοι, Αχαιοί. Η λέξη Ελλάδα απαντά αρχικά στην Ιλιάδα, Οδύσσεια, με τις ωραίες γυναίκες. «Ελλάδα καλλιγύναικα».

Ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός, θησαυρός αιώνων, έφθασε στον κολοφώνα της ακμής του σε όλους τους τομείς, ως κλασικός αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο στην πρόοδο πολλών λαών για τους οποίους η Ελλάδα ως πνευματική τους μάννα είναι η βάση της υπόστασής τους. Τα κύρια χαρακτηριστικά του: Η αρμονική ανάπτυξη του ατόμου, αυτονομία της πόλης, πληρότητα της τέχνης, φορέας του επιστημονικού πνεύματος.

Οι προέλληνες οι οποίοι κατοικούσαν τον ελληνικό χώρο, είχαν αναπτύξει αξιόλογους πολιτισμούς: τον κυκλαδικό από την 4η χιλιετία ως το 1650 π.Χ. Το μινωικό που αναπτύχθηκε στην Κρήτη από τα μέσα της 3ης χιλιετίας ως το 1450 π.Χ. Ο πρώτος ελληνικός πολιτισμός ήταν ο μυκηναϊκός (1500-1100 π.Χ.). Χρονολογικά η αρχή της ελληνικής αρχαιότητας τοποθετείται νωρίτερα από το 2000 π.Χ., όταν τα πρώτα ινδοευρωπαϊκά φύλα άρχισαν να διεισδύσουν στον ελλαδικό χώρο˙ το τέλος της ορίζεται συμβατικά στο 330 μ.Χ., με την ίδρυση της Κων/πολης.

Την ιστορική περίοδο της ελληνικής αρχαιότητας χωρίζουν στις ακόλουθες εποχές: Ομηρική εποχή 8ος π.Χ. αι., εποχή της προετοιμασίας και των απαρχών της οικουμενικής, πολιτιστικής εξέλιξης του ελληνικού κόσμου. Αρχαϊκή εποχή 700-508 π.Χ., χρονιά που ο Κλεισθένης θεμελίωσε την αθηναϊκή δημοκρατία. Κλασική εποχή 508-323 π.Χ., θάνατος του Μεγαλέξανδρου. Κλασικός σημαίνει εξαιρετικός, χαρακτηρίζει οποιοδήποτε έργο, συγγραφέα, καλλιτέχνη, ξεπερνά με την ξεχωριστή του ποιότητα τα συνηθισμένα όρια κάθε εποχής. Ελληνιστική ή Αλεξανδρινή 321-31π.Χ., ναυμαχία του Ακτίου.

Οι Έλληνες κυριάρχησαν και από τους Ελληνίζοντες ξένους πήρε το όνομά της η Ελληνιστική εποχή που την ονομάζουμε και Αλεξανδρινή, όχι απ’ το Μεγαλέξανδρο, αλλά από την Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, που για αιώνες αποτέλεσε το σημαντικότερο πνευματικό κέντρο. Η ελληνιστική κοινωνία ήταν πολυεθνική, πολυπολιτισμική. Πολλές δημόσιες βιβλιοθήκες υπήρχαν στη Ρόδο, Κω. Ελληνορωμαϊκή 31π.Χ.-330μ.Χ. ίδρυση Κων/πολης.

Πολύ δύσκολος ο χωρισμός της ελληνικής αρχαιότητας σε περιόδους, τα όρια είναι ρευστά. Κάθε εποχή διατηρεί πολλά απ’ τα προηγούμενα. Έτσι χωρίζουν τις ιστορικές περιόδους της αρχαίας ιστορικής ελληνικής γραμματολογίας. Ιστορία (οίδα = γνωρίζω) σημαίνει έρευνα, γνώση, αργότερα η λέξη εξειδικεύτηκε στην επιστήμη που μελετά και εκθέτει τα περασμένα.

Τα ομηρικά ποιήματα θα σημάνουν το τέλος της προϊστορίας και την αρχή της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας, μοναδικής στον πολιτισμένο κόσμο, τροφό, μητέρα των ευρωπαϊκών και μη ευρωπαϊκών λογοτεχνιών και διδάσκεται σήμερα σε πάρα πολλά πανεπιστήμια της υδρογείου. Η λογοτεχνία έχει αντικείμενο τον έντεχνο λόγο. Τα αξεπέραστα κείμενα της ελληνικής αρχαιότητας, τα περισσότερα είναι φροντισμένα και λογοτεχνικά.

Στα μνημεία του λόγου προηγούνται τα ποιητικά και έπονται τα πεζολογικά. Στα ποιητικά ανήκουν: η επική ποίηση, λυρική, δραματική. Στα πεζολογικά: η ιστοριογραφία, ρητορεία, φιλοσοφία, επιστήμες, αφηγήσεις. Το έπος (σημαίνει λόγος) διακρίνεται σε ηρωικό, με μέγιστο εκπρόσωπο τον Όμηρο, η αφηγηματική τεχνική, η ηθογράφηση των προσώπων καθιέρωσαν τον ποιητή, ως τον πρώτο, άφθαστο δημιουργό, ανάμεσα στους επικούς όλων των εποχών και των γλωσσών, σε διδακτικό τον Ησίοδο.

Η λυρική ποίηση με εκπροσώπους τη Σαπφώ και Αλκαίο. Η ελεγειακή τον Αρχίλοχο τον Πάριο, Καλλίνο, Τυρταίο, Σόλωνα. Η γνωμική το Θέογνι. Η χορική τον Αλκμάνα, Στησίχορο, Σιμωνίδη τον Κείο, Βακχυλίδη, Πίνδαρο. Η δραματική τον Αισχύλο, Σοφοκλή, Ευριπίδη. Ο Αισχύλος πατέρας της νεογέννητης αθηναϊκής τραγωδίας και τέκνο της νεογέννητης αθηναϊκής δημοκρατίας, σύλληψης ελληνικής. Η ιστοριογραφία «πατέρας της ιστορίας» Ηρόδοτο, Θουκυδίδη, Ξενοφώντα, Πολύβιο. Ρητορεία, Δημοσθένη, Αισχίνη, Ισοκράτη. Η φιλοσοφία, Πλάτωνα, Αριστοτέλη. Μακρύς ο κατάλογος.   

Στις πρωταρχές της μουσικής, η μουσομήτορα αρχαία Ελλάδα. Στον Όμηρο μαθαίνει κανείς για μουσικές εκτελέσεις με συνοδεία οργάνου, που ονομάζεται φόρμιγξ, σάλπιγξ, αυλός. Ο τραγουδιστής παίζει ταυτόχρονα και κάποιο έγχορδο όργανο, όπως ο Δημόδοκος στην Αυλή των Φαιάκων και ο Φήμιος στην Ιθάκη. Στη μουσική κατά την προϊστορική περίοδο, προσδίδουν και υπερφυσικές δυνάμεις, όπως θεραπεία ασθενών. Προστάτιδες της μουσικής τέχνης οι Μούσες, θιασώτης των Μουσών θεωρείται ο άνθρωπος των γραμμάτων, γνώσης, ο λόγιος.

Οι νεαροί Αθηναίοι διδάσκονταν γράμματα, γυμναστική, μουσική, για την οποίαν πίστευαν ότι ήταν πολύ σπουδαίο μέσο μόρφωσης, έκφρασης συναισθημάτων, σκέψεων κατά αισθητικό τρόπο. Στο ηρωικό έπος ο αοιδός τραγουδούσε κλέα ανδρών μιας περασμένης εποχής. Οι μούσες έδιναν την έμπνευση, αυτές υπαγόρευαν το τραγούδι, αυτές ουσιαστικά τραγουδούσαν. Ιλιάδα: «Μήνιν άειδε, θεά, Πηληïάδεω Αχιλλήος» (Τραγούδησε, θεά, το θυμό του Αχιλλέα γιου του Πηλέα).

Οδύσσεια: «Άνδρα μοι έννεπε, Μούσα πολύτροπον». (Τον άνδρα, Μούσα, τον Πολύτροπο τραγούδα μου). Τα δυο έπη ποιητικός θησαυρός, τραγουδιέται σε επίσημους εορτασμούς, όπως τα Παναθήναια. «Την Ελλάδα πεπαίδευκεν ούτως ο ποιητής». Πλάτωνα. Στην Οδύσσεια ως έπεα (πτερόεντα) (λόγοι πτερωτοί) χαραχτηρίζονται τα αφηγηματικά τραγούδια που τραγουδούσαν οι αοιδοί με τη συνοδεία της λύρας τους.

Δεν υπάρχει ευρωπαϊκή παιδεία χωρίς τον ομηρικό, ησιόδειο μύθο, χωρίς τους μύθους των Λυρικών, Τραγικών, γιατί στα αξεπέραστης ομορφιάς κείμενά τους, οι νεφελώδεις, τερατώδεις, υπεράνθρωπες δυνάμεις, η Γη, ο Ουρανός, θεμελίωσαν μια παγκόσμια τάξη και ενσάρκωσαν τις βασικές δυνάμεις που κυβερνούν τη ζωή, πλησιάζοντας τους θεούς στα ανθρώπινα μέτρα. Από τον 4ο αι. π.Χ. οι Έλληνες θα πάψουν να πιστεύουν για τη μυθολογία τους, χωρίς να σταματήσουν να τη χρησιμοποιούν ως ποιητικό υλικό. Από τους Αλεξανδρινούς χρόνους θα την παραλάβουν οι Ρωμαίοι.

Η επιστήμη, αποτελεί την ηράκλειο δύναμη του ανθρώπου, άρχισε στην Ελλάδα με τις μεγάλες φυσιογνωμίες, οι οποίες έχουν τα πρωτεία του πνεύματος, τα έργα τους έμελλε να δώσουν τους πλούσιους καρπούς στην υφήλιο. Ανυπολόγιστη η συνεισφορά τους στη διαμόρφωση του πολιτισμού σε παγκόσμιο επίπεδο. Επιστήμη, η μετοχή «επιστάμενος – ένη, ον» υποδηλώνει τον ειδήμονα, το διεξοδικό, το επίρρημα «επισταμένως» κοσμείται απ’ αυτές τις ιδιότητες. Το ελληνικό βαθυστόχαστο πνεύμα με τη φυσική ευφυΐα του, ένα απ’ τα χαρίσματα του λαού μας με το φιλόμαθο πνεύμα σαν του Οδυσσέα, του ακραιφνέστερου τύπου του Έλληνα. Ελλάς <σέλας (=φως).

Πνεύμα εννοούμε εκείνες τις δυνάμεις που πλάθουν τον πολιτισμό και μυκτηρίζει την κοινωνική υποκρισία, αδικία, κάνει τον κόσμο φρέσκο, νεαρό. Οι φωτισμοί της ελληνικής φύσης έδωσαν φωτεινές επιστημονικές μορφές, που η κάθε μια ξεχωριστά έγινε διδάχος της οικουμένης. Αναφέρουμε τους παγκοίνως γνωστούς, κατάμπροστους κορυφαίους φιλέρευνους, εραστές της επιστήμης. Η ανακάλυψη του ηλεκτρισμού έγινε απ’ το Θαλή το Μιλήσιο, έναν από τους επτά σοφούς της αρχαιότητας.

Ο πυθαγορικός Αρχύτας ο Ταραντίνος αναφέρεται ότι είχε κατασκευάσει ιπτάμενο περιστέρι. Ο ονομαστός Ήρων ο Αλεξανδρεύς θεωρείται ο πρώτος συστηματικός κατασκευαστής αυτόματων μηχανημάτων. Ο Πλάτωνας λέγεται ότι είχε κατασκευάσει κλεψύδρα. (υδραυλικό ρολόι). Ο Όμηρος αναφέρει κατασκευή απ’ τον Ήφαιστο αυτόματων μηχανημάτων και η μυθολογική παράδοση ομιλεί για αυτόματες συσκευές οι οποίες κατασκευάστηκαν από το Δαίδαλο. Ο Αρχιμήδης πρώτος εφάρμοσε τα μαθηματικά στη μηχανική.

Το περίφημο όνομα Ευκλείδης έχουμε από τα έργα του τα Στοιχεία της γεωμετρίας, τα Δεδομένα, Οπτικά και Κατοπτρικά. Ο αστρονόμος Αρίσταρχος ο Σάμιος, πρόδρομος του Κοπέρνικου. Ίππαρχος από τη Νίκαια θεμελιωτής της τριγωνομετρίας. Ηρόφιλος και Ερασίστρατος, γιατροί, θεμελίωσαν την Ανατομική, πρώτοι μελέτησαν τον εγκέφαλο και το νευρικό σύστημα. Οι πρώτες ιατρικές σχολές της Κνίδου και της Κω. Ο Πυθαγορικός Μενέστορας από τη Σύβαρη ήταν ο πρώτος που ασχολήθηκε συστηματικά με τη βοτανική. Και αρκετοί άλλοι οι ξακουστοί.

Ο αρχαίος ελληνικός διαφωτισμός ξεκίνησε τον 6ο π.Χ. αιώνα στην Ιωνία με τους φυσικούς φιλόσοφους που ασχολήθηκαν και με την κοσμολογία, μαθηματικά, φυσική, μερικοί και με την ιατρική. Τους ονομάζουμε και φυσιολόγους, προσωκρατικούς. Για πολλούς ισχύει και ο χαρακτηρισμός υλοζωιστές, καθώς πίστευαν ότι η πρωταρχική ύλη αποτελούσε συνάμα και την αρχή της ζωής.

Προνομιακή η ελληνική γλώσσα ανάμεσα στις 2700 γλώσσες του κόσμου, σμιλεύτηκε γύρω στους 25 αιώνες. Από τις 166.724 λέξεις που περιλαμβάνονται σε αγγλικό λεξικό, υπολογίζεται ότι 35.136 λέξεις, είναι ελληνικές ή ελληνογενείς. Η μητέρα των γλωσσών του πλανήτη με την αδιάσπαστη πολυχρονιότητα παρουσία της, γονιμοποίησε πρώτα όλο τον ευρωπαϊκό πολιτισμό και όλοι αισθάνονται μιαν αναντίρρητη πνευματική συγγένεια.

Η διαχρονική εξέλιξη της αρχαίας Ελλάδας, ως μήτρας του σύγχρονου πολιτισμού, η γλώσσα απόχτησε τη φήμη ως της κατεξοχήν καλλιεργημένης, με υψηλό επικοινωνιακό γόητρο, κύρος. Η καλλιέργειά της έγινε στο γραπτό και προφορικό λόγο από μεγάλα πνεύματα, η οικουμενικότητά της κατέστησαν την ελληνική μια ξεχωριστή γλώσσα, υπήρξε η πρώτη επί αιώνες παγκόσμια γλώσσα. Η ελληνική γλώσσα, ανήκει στην ομάδα των Ινδοευρωπαϊκών (Ινδία – Ευρώπη) γλωσσών, οι δε διάλεκτοί της είναι: ιωνική, αιολική, δωρική, κοινή.

Οι γραφές που χρησιμοποιήθηκαν στην Ελλάδα είναι: Η Ιερογλυφική (περίπου 2000-1750 π.Χ.), Γραμμική Α (1700-1400), Γραμμική Β (1400-1200), Κυπριακή (1500-1100). Θεσμοθετήθηκε η Παγκόσμια Ημέρα Ελληνοφωνίας. Γ.Γ.Α.Ε. (γενική γραμματεία απόδημου ελληνισμού). Η ελληνική αλφαβητική γραφή γίνεται, πιθανώς, από το 10ο π.Χ. αιώνα, η ιστορική της συνέχεια, χωρίς διακοπή, επιτρέπει να μιλάμε για μια ενιαία ελληνική γλώσσα από την αρχαιότητα έως σήμερα. Ο γραπτός λόγος εξασφαλίζει την αθανασία, διαιωνίζει τα κείμενα.

Ο Περικλής (461-429 π.Χ.) ενίσχυσε τη δημοκρατία, που συμβάλλει πολλαπλά στην πρωτόφαντη πολιτισμική ανάπτυξη. «Χρυσούς Αιών του Περικλέους». Η Περίλκειος δημοκρατία πραγμάτωσε την ανοικοδόμηση των ιερών της Ακρόπολης που οι αρχαϊκοί ναοί της, είχαν καταστραφεί από την περσική επιδρομή του 480 π.Χ., πρωτεύουσα η θέση της Αθήνας στα γράμματα και τις τέχνες. Στην κορυφή της Ακρόπολης των Αθηνών, δεσπόζει ο Παρθενώνας (447-438 π.Χ.), ο ναός της Αθηνάς Παρθένου, το αριστούργημα της κλασικής αρχιτεκτονικής, αποτέλεσμα της συνεργασίας των αρχιτεκτόνων Ικτίνου, Καλλικράτη και του μεγάλου γλύπτη Φειδία.

Το πιο κορυφαίο επίτευγμα διεθνώς, ένα καλλιτεχνικό κατασκευαστικό θαύμα, απ’ τις τελειότερες αρμονικές δημιουργίες του ανθρώπινου πνεύματος των αιώνων. Τα μνημειώδη Προπύλαια της Ακρόπολης (437-432 π.Χ.), έργο του αρχιτέκτονα Μνησικλή. Ο κομψός ναός της Αθηνάς ή της Απτέρου Νίκης (427-424 π.Χ.), έργο ίσως του Καλλικράτη. Το ερέχθειο (421-415 και 410-406 π.Χ.), ο δεύτερος μεγάλος ναός της Ακρόπολης, έργο του Φιλοκλή, με τις μοναδικές Κόρες ή Καρυάτιδες. Στα μνημεία ο συνδυασμός της παράδοσης με το δωρικό, ιωνικό ρυθμό, αποτελούν ένα ανεπανάληπτο αισθητικό σύνολο, η τέχνη γίνεται πανανθρώπινη, υπερχρονική.

Άλλα μνημεία της Ακρόπολης ήταν: ο ναός της Βραυρωνίας Αρτέμιδος ή Βραυρώνειον (430-420 π.Χ.), η Χαλκοθήκη (410 π.Χ.), το ιερό του Πανδίονος, το ιερό του Διός Πολιέως, ο Βωμός της Αθηνάς και ο μεγαλοπρεπέστερος ναός του Αυγούστου και της Ρώμης. Κατά την πρώτη δεκαετία του 19ου αι., γλυπτά του ναού (μάρμαρα του Παρθενώνα), τα έκλεψε ο Βρετανός Έλγιν και μεταφέρθηκαν στο Λονδίνο, όπου βρίσκονται μέχρι σήμερα. Η ανεπανάληπτη μαγεία της τέχνης της αρχαίας Ελλάδας, όλα τα μουσεία του κόσμου, ζητούν τον αγλαïσμό και την προβολή τους, εκθέτοντας τα επιτεύγματά της. Η Ακρόπολη, αιώνιο κάλλος, σύμβολο δημοκρατίας, ανθρωπισμού.  

Ο Ιπποκράτης ο Κώος (460 π.Χ. πέθανε σε βαθύ γήρας) πατέρας της ιατρικής επιστήμης και ιδρυτής της περίφημης ιατρικής σχολής στο νησί, στο ιερό του Ασκληπιού στην Κω, στην οποία δίδασκε. Από τα 64 έργα που αναφέρονται στον Ιπποκράτη σώζονται 57, ορισμένα από αυτά είναι: «περί αδένων», «περί ανατομής», «περί γυναικείων», «περί διαίτης οξέων», «περί επιδημιών», «περί εγκατοτομής εμβρύου», «περί επικυήσεως», «περί ελκών», «περί ιεράς νόσου», «περί καρδίας», «περί των εν κεφαλή τραυμάτων», «περί νόσων», «τέσσερα βιβλία», «ο νόμος», «ο όρκος», «περί φύσεως οστών», «περί οδοντοφυΐας», «προγνωστικόν», «περί παρθενίων», «περί τροφής», «περί σαρκών», «περί συριγγίων», «περί τέχνης», «περί φύσεως παιδίου», «περί φύσεως ανθρώπου», και πολλά άλλα.

Ο Ιπποκράτειος όρκος διατυπώθηκε το δεύτερο μισό του 4ου π.Χ. αιώνα, τον ίδιο όρκο δίνουν και σήμερα σε όλο τον κόσμο, οι απόφοιτοι των ιατρικών σχολών. Στο κείμενο του «Όρκου του Ιπποκράτους», περιλαμβάνονται όλα τα καθήκοντα και οι υποχρεώσεις που συνεπάγεται το ιατρικό λειτούργημα. Η Κως γνώρισε σημαντική άνθηση. Η Ρόδος, το πανέμορφο νησί της υφηλίου με πρωτιά στα γράμματα και τις τέχνες, εξαιρετική τους ανάπτυξη σημειώθηκε στα ελληνιστικά χρόνια και όπου είχε ακμάσει μια από τις περιφημότερες σχολές πλαστικής.

Η Ρόδος με την ένδοξη ιστορία της, τον Κλεόβουλο το Λίνδιο, έναν από τους επτά σοφούς της αρχαιότητας, τον Κολοσσό της Ρόδου, ένα από τα επτά θαύματα του κόσμου, στήθηκε τον 3ο π.Χ. αιώνα 32 μέτρα ψηλός. Μοναδικούς αρχαιολογικούς χώρους, έδωσε πλουσιοπάροχα τα φώτα της σ’ ολόκληρο τον κόσμο, και έχει ένθερμους λάτρες της με έκδηλο, βαθύ σεβασμό.

Στην Ελλάδα βρίσκεται το ξεκίνημα του αθλητισμού. Η Ελλάδα φωτοδότης στον κόσμο στους αιώνες, τίμησε το σώμα ως μια αδιαίρετη, αρμονική, ψυχο-πνευματικό-σωματική ενότητα, συνύπαρξη. Οι αρχαίοι Έλληνες τιμούσαν αυτούς που διέθεταν όλες αυτές τις ιδιότητες, που πρώτευαν στους Πανελλήνιους Αγώνες, με πρώτιστους της Ολυμπίας. Αυτούς ύμνησε ο Πίνδαρος με απαράμιλλο επικολυρικό λόγο.

Ο ελληνικός ολυμπισμός ξεκίνησε από το μαραθωνοδρόμο Σπύρο Λούη για να καταλήξει στις επιτυχίες των Ολυμπιακών αγώνων του τέλους του 20ου και των αρχών του 21ου αιώνα. Πρόκειται για ένα φως οικουμενικό. Πηγή αυτού του φωτός η ιερά Αλτις στην Ολυμπία. Ο τίτλος του θέματος δεν μπορεί να θιγεί με κάποια επάρκεια εδώ. Αθάνατες οι περγαμηνές της μεγάλης στην ψυχή ελληνικής φυλής, πυρήνας πολιτισμού.

Ο Ηρόδοτος μίλησε για (τον Ελληνισμό, που έχει ίδιο αίμα και ίδια γλώσσα) «το Ελληνικόν εόν όμαιμόν τε και ομόγλωσσον». (8.144) Συγκλονιστικός ο στίχος του Αρ. Βαλαωρίτη. «Νιώθω για σε πατρίδα μου, στα σπλάχνα σπαραγμό».