“Γυναίκα είσαι φως,   ζωή... και αντιφέγγισμα”

Γράφει η Ρένα Παπακωνσταντίνου
Εκπαιδευτικός Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης 

Γυναίκες... πολυδιάστατες υπάρξεις, όπως λέει ένας αγαπημένος μου μαρμαρογλύπτης ο Ιάκωβος Φιλίππου. Σμιλεύει σώματα και προσπαθεί θαρρείς να ανταμώσει την ψυχή τους,  έτσι όπως πλάθει το ποθητό γυναικείο κορμί από μέσα προς τα έξω.

Σε όλες τις εποχές, αποτελούν αντικείμενο μελέτης, πηγή έμπνευσης, λαχτάρας, πόθου, μίσους.... Είναι το μέσον για ζωή, τα φουσκωμένα στήθη γεμάτα γάλα,ικανά να αναστήσουν και το πιο ξέπνοο βρέφος, το στολίδι του σπιτιού, η γλυκιά αμαρτία, ο σκοπός όλων και κανενός.

Κάπως έτσι και ο Έλληνας Ντοστογιέφσκυ όπως τον παρουσιάζουν, ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, καταπιάστηκε με τα παράξενα αυτά πλάσματα της εποχής του και θέλησε να τα ψυχογραφήσει. Και το' κανε με τόση μαεστρία!

Γεννήθηκε στη Σκιάθο το 1851 και ως ένα από τα έξι παιδιά μιας φτωχής οικογένειας έζησε μια ζωή γεμάτη στερήσεις. Γράφτηκε στη Φιλοσοφική Σχολή της Αθήνας και αναγκάστηκε να διακόψει για να δουλέψει. Μελέτησε μόνος του ξένες γλώσσες και εργάστηκε σε εφημερίδες ως μεταφραστής. 

Είχα την τύχη κάμποσα καλοκαίρια να κολυμπήσω στα όμορφα νερά της Σκιάθου, στην όμορφη Τσουγκριά να ονειρευτώ, και στα Λαλάρια να χάσω τη μιλιά μου από το φυσικό κάλλος.
 

Όταν αντίκρισα αυτά τα βράχια και τα διάφανα νερά, ένιωσα την απόλυτη ηρεμία του τοπίου ξεκομμένο από κάθε εγκόσμιο. Εξέφρασα με κάθε ειλικρίνεια στην παρέα μου πόσο θα ‘θελα να 'μουνα εκεί για λίγες μέρες εγώ και ο εαυτός μου για να αναμετρηθώ με τις ανθρώπινες αντοχές και ανοχές. Ζήλεψα υποσυνείδητα τον Παπαδιαμάντη που εκεί έγραψε τη "Φόνισσα" και κατανόησα πλήρως την ομορφιά του τόπου που περιγράφει.

Τετάρτη απόγευμα και εγώ είμαι ήδη στο ΜΕΤΡΟ και κατευθύνομαι προς το Μοναστηράκι. Εκεί αλλάζω και παίρνω τον ηλεκτρικό με κατεύθυνση τον Άγιο Νικόλαο.

Φτάνω στην ώρα μου και περπατάω προς την εκκλησία της Αγίας Λαύρας όπου στην οδό Αμοργού 43 βρίσκεται το θέατρο "Χώρα". Έχω ραντεβού με τη φίλη μου στις 6:45μμ μιας και η παράσταση ξεκινά στις 7:00μμ.

Το έργο που θα δούμε είναι "Οι Γυναίκες του Παπαδιαμάντη" σε σκηνοθεσία Πέτρου Ζούλια όπου είχε σκηνοθετήσει ξανά την πρωταγωνίστρια Νένα Μεντή, στην εκπληκτική "Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου" που παιζόταν σε Sold Οut παραστάσεις επί τρία ολόκληρα χρόνια.

Ο λόγος του Παπαδιαμάντη είναι ένα αληθινό διαμάντι της λογοτεχνίας μας.

Μέσα από τα βάθη της ψυχής του πηγάζει η αγάπη του για τον τόπο του, το όμορφο νησί του και φαντάζουν σαν πίνακες του Μονέ και του Μανέ, τα φυσικά κάλλη με τα καταπράσινα δάση και τα τρεχούμενα νερά που περιγράφει στα βιβλία του, η αίσθηση της ελευθερίας και της ευδαιμονίας που χαρίζει η ελληνική φύση των Σποράδων.

Η γλώσσα του είναι η καθαρεύουσα αλλά οι διάλογοι των ηρώων του είναι στη δημοτική και συχνά στην τοπική διάλεκτο.

Η στενή σχέση του Παπαδιαμάντη με την Εκκλησία είναι εμφανής κάθε στιγμή. Είχε πάει στο Άγιο Όρος να γίνει καλόγερος, ψάλτης, δεν έμεινε όμως. Η ζωή του υπήρξε ασκητική και αυτό το αντιλαμβάνεται εύκολα κανείς αν επισκεφτεί το σπίτι του -μουσείο- στη χώρα της Σκιάθου.

Ο ρεαλισμός και ο ρομαντισμός είναι δύο αντίθετα ρεύματα, στοιχεία των οποίων διακρίνουμε στο έργο του.  Η πιστή απεικόνιση της πραγματικότητας της υπαίθρου αποτελεί στόχο του  και για την επίτευξή του στηρίζεται στις προσωπικές του εμπειρίες, στη λαογραφία, στις ψυχογραφικές του γνώσεις αλλά και στη χρήση της γλώσσας του ίδιου του λαού.

Από την άλλη μεριά βαθιά επηρεασμένος από τον Ευρωπαϊκό Ρομαντισμό δίνει πρωτεύοντα ρόλο στη φύση, προβάλλει πολλές φορές τον ανέφικτο έρωτα, νοσταλγεί το παρελθόν και απεχθάνεται τον πολιτισμό των πόλεων.
Στις 7:00μμ η παράσταση ξεκινά.

Τα φώτα σβήνουν και απλώνεται παντού το απόλυτο σκοτάδι. Ακούγεται ο ήχος του κύματος και τ' αεράκι το θαλασσινό και ξάφνου νιώθεις ότι βρίσκεσαι εμπρός στη μεγάλη αγαπημένη..... Ο προβολέας φωτίζει μια γυναίκα σκυμμένη, σχεδόν γονατιστή να μοιρολογεί..... δεν είναι άλλη από τη Φόνισσα, τη Φραγκογιαννού, τη Νένα Μεντή. Αμέσως σε προϊδεάζει για το τι θ' ακολουθήσει επί σκηνής. "Γυναίκες του Παπαδιαμάντη" η Αποσώστρα, το Αστεράκι, η Φόνισσα, η Χαρμολίνα, η Καραβοκυρού, η Αχτίτσα, η Συρραχίνα, η Κουμπίνα,  η Ερρωσώ...... οι βρομιές κατά τον Ζήσιμο Λορεντζάτο που αναρωτιέται πώς θα ήταν η πνευματική δημιουργία του Παπαδιαμάντη χωρίς την παρουσία αυτών των ηρωίδων καθώς και ποια ήταν η σχέση του μαζί τους.

Η ζωή στα νησιά την εποχή εκείνη ήταν ζόρικη. Οι άντρες ήταν ναυτικοί, άλλοι καπεταναίοι και έδινανχρόνια χρήματαστην άλλοτε στοργική κι άλλοτε μανιασμένη ξελογιάστρα. Και οι γυναίκες, να τακτοποιούν τα πάντα, να μεγαλώνουν μόνες τους παιδιά, να δουλεύουν αδιάκοπα και ολημερίς να χάνουν τα νιάτα τους και τα ονείρατά τους.

Η ζωή τους προδιαγεγραμμένη, επιβλητή, χωρίς κανένα περιθώριο επιλογής.

Όποια κι αν ήταν η ταξική τους θέση, όλες είχαν κοινή μοίρα.

Η μητρότητα δεν ήταν επιλογή, ήταν φυσικό επακόλουθο κάθε άφιξης του αρσενικού και βάρος ανυπολόγιστο για τις ίδιες.

Είχαν και τέσσερα και πέντε και δέκα παιδιά να μεγαλώσουν και αν ήταν και κορίτσια η κατάσταση βάραινε ακόμη περισσότερο. Η προίκα βασάνιζε τον γονιό κάθεμέρα και δεν έβλεπε την ώρα να ξεφορτωθεί το θηλυκό για να μειωθούν τα στόματα που είχε να θρέψει.

Και έφταναν σε τέτοιο σημείο, που θρηνούσαν αυτήν που έμενε έγκυος και την λυπόντουσαν σαν κακομοίρα.
Ήταν αναμενόμενο ότι η Φόνισσα, θα έπιανε το μεγαλύτερο μέρος της παράστασης.

Μία γυναίκα που μεγάλωσε χωρίς στοργή, από μια μάνα που όλα τα μετρούσε με το ζύγι και διάλεγε πάντα ό,τι τη συνέφερε περισσότερο και έναν πατέρα εξωφρενικό, που ίσως και να την κακοποίησε σεξουαλικά σε μικρή ηλικία. Μία γυναίκα που δεν πρόλαβε να ονειρευτεί, δεν ερωτεύτηκε, δεν έμαθε τι σημαίνει σεβασμός και αξιοπρέπεια. Την έδωσαν σαν ρούχο ξενικό σ' έναν ηλικιωμένο, σ' έναν ακαμάτη, μόνο και μόνο για να μη δώσουν προίκα. Και όλη η ζωή τη δίδαξε ότι είναι κατάρα να είσαι θηλυκό, κατάρα μεγάλη και αρρώστια μαζί.

Και έφτασε στο σημείο να πιστεύει ότι αν απάλλασσε τις μάνες από τα θηλυκά τους, τους έκανε χάρη μεγάλη, της χρωστούσαν ευγνωμοσύνη για τα έργα της και γλύτωνε και τα μικρά κορίτσια από τη σκληρή τους μοίρα. 

Αυτή ήταν η Φραγκογιαννού. Που έτρεχε εδώ κι εκεί και με όλη την αθωότητά της χριζόταν Αγία των Γυναικών και Φύλακας-Άγγελος.

Ακόμη και το εγγόνι της στραγγάλισε για ν' απαλλάξει την κόρη της από τα βάσανα που την περίμεναν μ' ένα αρρωστιάρικο βρέφος.

Πόσο λεπτή είναι η γραμμή που διαχωρίζει τον φόνο από το "παράθυρο" του Καβάφη που ανοίγεται στη νέα κόρη;
Ένα παιδί χωρίς ζωή, που αν τα κατάφερνε δεν θα είχε καμία συναίσθηση της χαράς, της ηδονής, της αγάπης, αφού και αυτές που ήταν ζωντανές δεν την είχαν και μια μάνα που θα καίγονταν μέρα με τη μέρα απ' τον καημό του παιδιού της. Για τη Φόνισσα ήταν δώρο Θεού η πράξη της, για τον θρησκόληπτο, τον απλό άνθρωπο είναι φονικό, έγκλημα αποτρόπαιο.

Πολύ λεπτές οι ισορροπίες στο κείμενο του Παπαδιαμάντη και άψογη απόδοση σκηνοθετικά από τον Πέτρο Ζούλια.
Η Ευγενία Παπαδημητροπούλου όσο σύντομα κι αν εμφανίζεται επί σκηνής, μαγεύει με την ηρεμία της, τη γλυκύτητα του προσώπου της και την ωραία παρουσία της ως κόρη της Φραγκογιαννούς- Νένας Μεντή.

Ο φωτισμός της παράστασης είναι άξιος λόγου, αφού μετατρέπει τη λευκή μπουγάδα στη σκηνή, άλλοτε σε δάσος καταπράσινο, άλλοτε σε βράχια μυτερά κι άλλοτε σε αγριεμένη θάλασσα. Η μουσική, ανάλογη των περιστάσεων και της εποχής..." Μενεξέδες και ζουμπούλια και θαλασσινά πουλιά... αν θα δείτε την καλή μου χαιρετίσματα πολλά..."

Πόσα χρόνια πέρασαν από τότε που ο μοναχικός Παπαδιαμάντης έγραψε όλα αυτά τα αριστουργήματα της Ελληνικής μας λογοτεχνίας. Πόσο λίγο άλλαξαν τα πράγματα, αφού ακόμα και σήμερα, την εποχή που ο άνθρωπος κατέκτησε τη Σελήνη, εκμηδενίζοντας με την τεχνολογία τεράστιες ως και απρόσιτες αποστάσεις και πέτυχε ό,τι φάνταζε αδύνατον ως χθες, δεν κατάφερε παρ’ ολ’ αυτά να εξασφαλίσει ποιότητα ζωής για τον ίδιο και τους συνανθρώπους του, δεν κατάφερε να διασφαλίσει τα δικαιώματα χιλιάδων γυναικών ανά τον κόσμο, δεν κατάφερε να προστατέψει την αξιοπρέπεια και τα όνειρα άβγαλτων κοριτσιών, θύματα πολέμων, σεξουαλικών εγκλημάτων, απροστάτευτων υπάρξεων.

Είναι τραγικό να σκέφτεται κανείς ότι ακόμη και σήμερα, εξαιτίας θρησκευτικών πεποιθήσεων κακοποιούνται γυναίκες και αποτελούν αντικείμενο ηδονής, σώμα προς πώληση, εμπόρευμα περιωπής.

Υπάρχουν στιγμές στην παράσταση που η τραγικότητα αγγίζει το κωμικό στοιχείο και τούμπαλιν.

Μία παράσταση ύμνος στο μεγαλείο ενός συγγραφέα, ψυχογράφημα της γυναικείας διάστασης, κατάθεση ψυχής της πρωταγωνίστριας Νένας Μεντή.

Μία παράσταση που τιμά τον θεατή και τον προκαλεί ν' αναμετρηθεί με τις προσωπικές του διαστάσεις.

Είναι έγκλημα να ξεριζώσεις το δέντρο που δεν το κρατούν οι ρίζες του και θα σαπίσει από την αρρώστια και τις κακουχίες ή να το αφήσεις να υποφέρει, να προσφέρει θέαμα αποκρουστικό και οσμή αποπνιχτική;

Είναι έγκλημα να στηρίζεις μία ζωή που δεν έχει ζωή ή να την αφήνεις να μαραζώνει αυτή και όλα γύρω της χωρίς σκοπό;

Μεγάλα τα ερωτήματα, επικίνδυνες οι απαντήσεις....

Όπως κι αν έχει, η ζωή είναι ωραία όταν υπάρχει πόνος,  στέρηση, φάγωμα των σωθικών. Μόνο τότε μπορείς να δεις την αληθινή λάμψη του Ήλιου, το ασημί φεγγάρι, τα βάθη του πελάγου και να φτερουγίσει η καρδιά σου. Μόνο αν ανεβείς τον ανήφορο κι ακόμη κι αν βρεις την Ιθάκη φτωχική, εκείνη δεν θα σε προδώσει ποτέ.

Τα όμορφα σκηνικά και κοστούμια είναι της Αναστασίας Αρσένη, οι σωστοί φωτισμοί της Κατερίνας Μαραγκουδάκη, ενώ τη μουσική επιμέλεια έχει αναλάβει ο Παναγιώτης Αυγερινός.

Η Έρση Μαλικένζου, η Ευγενία Δημητροπούλου, η Χριστιάννα Μαντζουράνη, η Μαριάννα Τουντασάκη, και η Έφη Σακελλαρίου ζουν κυριολεκτικά τον ιστό μιας παράστασης με εσωτερικό δυναμισμό,  πάθος,  ρυθμό,  τόλμη, ευαισθησία, πόνο και αμφισβήτηση.

"Το μοιρολόι της φώκιας"
"Αυτή ήταν η ακριβούλα
Η εγγόνα της γρια-Λουκαινας
Φύκια είναι τα στεφάνια της
Κοχύλια τα προικιά της....
Και η γριά ακόμα μοιρολογά
Τα γεννοβόλια της τα παλιά.
Σαν να χαν ποτέ τελειωμό τα πάθια 
κι οι καημοί του κόσμου...."
Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης