«Έχει θέση η τιμωρία στη  διαπαιδαγώγηση του παιδιού;»

Γράφει ο επίτιμος σχολικός σύμβουλος
Θεόδωρος Παπανδρέου

Έχει αποδειχθεί περίτρανα, από το χώρο της επιστημονικής έρευνας, ότι η προσωπικότητα ενός παιδιού για να έχει ολοκληρωτική και σφαιρική μορφή, θα πρέπει να περάσει ανώδυνα  από όλα  τα ψυχοπνευματικά και ψυχοσωματικά στάδια ανάπτυξης,  δεχόμενη μια σωστή και ορθολογικά εφαρμοζόμενη μόρφωση και αγωγή με τις απαραίτητες και τις πρέπουσες παιδαγωγικές παρεμβάσεις σε ένα μορφωσιογόνο περιβάλλον, γεμάτο αγάπη και κατανόηση!

Όταν όλες αυτές οι προϋποθέσεις συνυπάρχουν και συμπράττουν, σίγουρα το παιδί θα γίνει μια ολοκληρωμένη και αυτόνομη  προσωπικότητα. Όμως επειδή κατά την πορεία της ανάπτυξης, μερικές προϋποθέσεις πιθανόν να μην υπάρξουν ή να   έχουν ατονίσει κι ενδεχομένως να παρουσιαστούν  ανασταλτικά, ορισμένοι αστάθμητοι   παράγοντες, θα πρέπει η οικογένεια να χρησιμοποιήσει  διαφορετικές διαδικασίες και μεθόδους, για να αποφύγει τα αρνητικά αποτελέσματα της φυσιολογικής ανάπτυξης του παιδιού.

Οι παράγοντες εκείνοι οι οποίοι θα παίξουν σημαντικό ρόλο στη  σωστή πορεία τη  ανάπτυξης της προσωπικότητας  του παιδιού, κατά τους παιδοψυχολόγους, είναι ο σωστός χειρισμός της τιμωρίας και του επαίνου!

Στον τομέα αυτό, η έρευνα απέδειξε, ότι το παιδί μαθαίνει να συμμορφώνεται και να αναπτύσσεται κανονικά, όταν στη χειραγώγησή του οι γονείς  και το περιβάλλον του, χρησιμοποιούν  σωστά, τα δυο αυτά είδη παρεμβάσεων:
* Ενίσχυση-αμοιβή-επιδοκιμασία  για τις επιθυμητές πράξεις του και
* Τιμωρία-ποινή-αποδοκιμασία, για τις ανεπιθύμητες πράξεις του.

Η θετική ενίσχυση- αμοιβή, λένε, δείχνει στο παιδί, τι μπορεί και πρέπει να κάμει.
Ενώ η τιμωρία-ποινή  τι δεν μπορεί και δεν πρέπει να κάμει.
Έτσι, αν  το παιδί δέχεται και τα δυο είδη παρεμβάσεων, είναι πληρέστερα ενημερωμένο, από ότι αν δέχεται μόνο το ένα είδος. Δηλαδή , αν το παιδί δέχεται καθημερινά και σε κάθε  του ενέργεια αμοιβή κι επιδοκιμασία ή το αντίθετο δέχεται συνέχεια τιμωρία – ποινή και αποδοκιμασία, στο τέλος θα αποβεί σε ένα κομπλεξικό και μοναχικό παιδί. Ας εξετάσουμε χωριστά την κάθε περίπτωση, απαντώντας στα ερωτήματα.

Πρέπει τα  παραβατικά παιδιά να τιμωρούνται; Επιφέρει θετικό αποτέλεσμα η τιμωρία;
Κατά πόσο η τιμωρία μπορεί να είναι αποτελεσματική ή όχι είναι δύσκολο να απαντηθεί, διότι πρέπει να λάβουμε υπόψη τις διαφορετικές τεχνικές  και το είδος της τιμωρίας, την ιδιοσυγκρασία και προσωπικότητα κάθε παιδιού και κυρίως τον  χωροχρόνο στον οποίο επιβάλλεται και από ποιον η τιμωρία.
Η αποτελεσματικότητα μιας τιμωρίας έγκειται κι εξαρτάται από το πλαίσιο στο οποίο εκδηλώνεται και ιδιαίτερα από τις σχέσεις τιμωρού και τιμωρούμενου.

Στους κόλπους της Ψυχολογίας και της Παιδαγωγικής, είναι  ευρύτατα διαδεδομένη η αντίληψη ότι η τιμωρία, οποιανδήποτε μορφή και αν έχει, σαν μέθοδος διαπαιδαγώγησης  στερείται μορφωτικής αξίας και θεωρείται από όλον τον εκπαιδευτικό κόσμο  ως μη ενδεδειγμένο  μαθησιακό μέσο και  το σπουδαιότερο, δεν συντελεί στην εξάλειψη, αλλ’ ούτε και στην καταστολή μιας ανεπιθύμητης συμπεριφοράς. Όλοι σχεδόν οι παιδαγωγοί, Έλληνες και ξένοι πιστεύουν πως η κλασσική τιμωρία άλλα και  οποιαδήποτε  τιμωρία που έχει  σχέση με χειροδικία, επιφέρει συνήθως  παροδικά και όχι  μακροπρόθεσμα αποτελέσματα  και η δράση της είναι θα λέγαμε  σαν αυτή της ασπιρίνης.

Παρόλα αυτά  πολλοί γονείς, είτε  γιατί έχουν εξαντλήσει  τα αποθέματα της υπομονής τους, είτε διότι αδυνατούν να χειριστούν με άλλον τρόπο τη συμπεριφορά του παραβατικού παιδιού, φωνάζουν, νευριάζουν, απειλούν κι ενίοτε ακόμη χειροδικούν. Τούτο όμως έχει σαν συνέπεια τη διατάραξη των αγαθών διαπροσωπικών σχέσεων και τη δημιουργία ενός εχθρικού κλίματος και μιας  απαράδεκτης  για συνεργασία και συμβίωση ατόμων μιας οικογένειας.

Γι’ αυτό θα πρέπει να συνειδητοποιήσουν οι  έχοντες σχέση με την ανατροφή και μόρφωση του παιδιού, ότι το παιδί αποκτά γνώσεις και βελτιώνει τη συμπεριφορά του,  όταν το βοηθούν  να φτάσει στα δικά του υψηλά κριτήρια και όταν το καθοδηγούν, ώστε να αναπτύξει τις δεξιότητες που θα του δώσουν τη δυνατότητα να τα φτάσει. Όπως  επίσης όταν αντιστέκεται ο γονέας να το ελέγξει και δεν προσπαθεί να μπαίνει αυτός μπροστά για να το σώσει από τις φυσικές συνέπειες των πράξεών του, έτσι ώστε να πάρει μαθήματα ζωής, μέσα από τις δικές πια εμπειρίες.

«Παιδαγωγικές, Ψυχολογικές παρεμβάσεις»
(Τι πρέπει να προσέχουν οι γονείς)

Η ρήση «Κάλλιο να προλαβαίνεις  παρά να θεραπεύεις» στην περίπτωση της τιμωρίας έχει πρωταρχική θέση στις παιδευτικές παρεμβάσεις που πρέπει να προηγηθούν Για το λόγο αυτό  η πρόληψη  πρέπει να προϋποθέτει τους κατάλληλους και απαραίτητους  παιδευτικούς χειρισμούς των γονέων στην όλη συμπεριφορά του παιδιού.
Έχει περίτρανα αποδειχθεί  πως η οικογενειακή   κουλτούρα δρα   καταλυτικά στην ανατροφή του παιδιού.

Γι αυτό πρώτιστο καθήκον της οικογένειας είναι η επικράτηση  πάντα, ενός ήρεμου, γαλήνιου και αγαπημένου οικογενειακού  κλίματος, μακριά από διαμάχες και απρεπείς χειρονομίες, μεταξύ των μελών της οικογένειας.
Διότι πρέπει να γνωρίζουν οι γονείς ότι η ανεπιθύμητη συμπεριφορά δεν αντιμετωπίζεται με αγριότητες και φωνές απελπισίας, αλλ’ ούτε και με  τιμωρίες. Το πρόβλημα τούτο αντιμετωπίζεται με ψυχραιμία, με μεθοδικότητα και με την πανάκεια μέθοδο της αγάπης, πλαισιούμενη  πάντα με τις ψυχολογικές αρχές της ενθάρρυνσης, της  επιβράβευσης και ιδιαίτερα με την αναγνώριση και το σεβασμό της παιδικής προσωπικότητας.

Όμως για να επιτευχθεί τούτο, θα πρέπει οι γονείς να  υπολογίζουν και τις πιο κάτω παιδευτικές ενέργειες:
* Να αποφεύγουν τους μακροχρόνιους αποχωρισμούς από το παιδί και η ιδιαίτερα η μητέρα, γιατί νιώθει απομονωμένο κι εγκαταλελειμμένο.
* Να ορίζουν και να μην παραβιάζουν  τους  οικογενειακούς κανόνες, που προηγουμένως θα έχουν συμφωνήσει.
* Να είναι οι ίδιοι παράδειγμα των προτύπων που παρουσιάζουν στο παιδί.
* Να υπάρχουν στο οικογενειακό περιβάλλον  ειλικρινείς και ισχυροί δεσμοί στοργής και αγάπης.
* Να έχουν σταθερότητα οι ηθικές απαιτήσεις των γονέων από τα παιδιά, όχι άλλα να λέμε και άλλα να γίνονται.
* Να αποφεύγουν κυριολεκτικά την ειρωνεία την, παραμέληση  και την απαξίωση του παιδιού και των πράξεών του.

* Γι αυτό θα πρέπει να είναι προσεκτικοί ιδιαίτερα στα χάδια, στο χαμόγελο, τους μορφασμούς, τις χειρονομίες   στις κινήσεις και γενικά στο καθετί που διαδραματίζεται μπροστά στο παιδί, γιατί μιμείται τα πάντα και κυρίως δεν μπορεί να διακρίνει τη σκοπιμότητα κάθε χειρονομίας.
* Να λένε στο παιδί την αλήθεια για όλα που συμβαίνουν  στο σπίτι και να εξηγούν διακριτικά κάθε απορία και προβληματισμό του παιδιού.
* Να μην δημιουργούν στο παιδί ενοχές και καταδίκες, διότι βλάπτεται η αυτοεικόνα του και ηθική του ανάπτυξη.
* Να αναπτύσσουν και να δημιουργούν  στο παιδί προσδοκίες τέτοιες που να είναι ανάλογες με τις δυνάμεις και τις ικανότητές του.
* Να επικρατεί στην οικογένεια μια συναισθηματική σταθερότητα γιατί η σύγχυση και η αστάθεια προκαλούν θυμό και στενοχώρια.

* Nα αποφεύγουν  τη δημιουργία ερεθισμάτων, τα οποία πυροδοτούν την επιθετικότητα και να παρουσιάζουν πρότυπα παιδιών με ηθικές αρχές κι επιδόσεις.
* Να δίδεται ιδιαίτερη προσοχή στο παιδί κατά την εμφάνιση της επιθετικής  συμπεριφοράς με λεπτούς και σωστούς παιδευτικούς χειρισμούς.
* Να δίνουν στο παιδί ευκαιρίες και μέσα για να ηρεμήσει, όσο γίνεται γρηγορότερα, χωρίς νευρικές και απογοητευτικές κινήσεις.
* Να  επιδιώκουν με τη συμπεριφορά και γενικά με το παράδειγμά τους να διδάσκουν τον αυτοέλεγχο, την αυτοπειθαρχία, την  αυτοπαρατήρηση και κυρίως το πώς θα συγκρατεί  κάποιος το θυμό του.
* Θα πρέπει στο σπίτι να αποφεύγουν τη δημιουργία καταστάσεων  απογοήτευσης και αντί αυτού να δημιουργούν ενέργειες που φέρνουν εύκολη την επιτυχία.
* Γι αυτό δεν θα πρέπει να του αναθέτουν  εργασίες οι οποίες είναι αδύνατο να  πραγματοποιήσει το παιδί.
* Προσοχή, να μην επικροτούν και να  επιβραβεύουν  καμιά  παραβατική  συμπεριφορά, έστω και αν έχει εύλογη σκοποθεσία.

* Να παίζουν μαζί του τα παιγνίδια της αρεσκείας  και των δυνατοτήτων του, τα οποία όμως θα πρέπει  να έχουν εύκολους όρους επιτυχίας.
* Να είναι  σταθεροί και οι δυο γονείς στις σχέσεις τους με το παιδί, επαινώντας κι ενθαρρύνοντάς το,  όταν πρέπει και όσο πρέπει. Μόνο μια ειλικρινής στάση απέναντι στο παιδί και μια πραγματική  γνώση των αναγκών και των τάσεων του, θα μπορέσει να αποφευχθεί  κάθε είδος  επιθετικής συμπεριφοράς εκ μέρους του.
* Τέλος θα πρέπει να γνωρίζουν ότι η μεγαλύτερη μεταβλητή που επιδρά στη δημιουργία κι εκδήλωση παραπτώματος είναι το «αυτοσυναίσθημα» του παιδιού, δηλαδή η αντίληψη του για το ποιος  είναι (αυτοεικόνα του) και το πώς αισθάνεται τον εαυτό του (αυτοεκτίμησή  του). Οπότε, θετικό αυτοσυναίσθημα  σημαίνει μείωση της ανεπιθύμητης συμπεριφοράς, ενώ  το χαμηλό αυτοσυναίσθημα   δημιουργεί αρνητικά κίνητρα  επίδοσης  που έχει σαν συνέπεια  την ανάπτυξη  ανεπιθύμητης συμπεριφοράς, επειδή  υπάρχει συνεχώς ο φόβος της αποτυχίας.

Η απάντηση στους γονείς που πιστεύουν ότι το παιδί πρέπει να ενθαρρύνεται και όχι να επαινείται, πρέπει να γνωρίζουν ότι ακολουθούν μονοσήμαντη πορεία, διότι  πιστεύουν ότι όταν το παιδί επαινείται συνέχεια, κακομαθαίνει, γιατί ο έπαινος του γίνεται ένα είδος  εξάρτησης εξωτερικής ανταμοιβής. Έτσι αρκούνται στο να κάνουν μόνο υποστηρικτικά σχόλια, αποφεύγοντας δηλώσεις κι εκφράσεις που ακούγονται ή μοιάζουν σαν έπαινος.

*Τα  βιβλία του Επίτιμου Σχολικού    Συμβούλου Θεοδώρου Παπανδρέου:
«Γιατί το λέμε έτσι;»
«Η πυξίδα για μια ορθογραφημένη γραφή».
«Μαθηματικά  τεχνάσματα».
«Το συνταγολόγιο για μια σωστή μόρφωση  του παιδιού».
«Ο Δάσκαλος  και το σχολείο του μέλλοντος».

τα οποία αποτελούν απαραίτητο εργαλείο εκπαιδευτικής καθημερινότητας, διατίθενται στα βιβλιοπωλεία:
«Το ΚΑΡΑΒΑΚΙ»  και
«Τάσος Αλαφάκης Ατταβύρου και Σμύρνης 23».