Οι δημιουργικές ισχυρές δυνάμεις πυργώνουν  σ’ απροσμέτρητο ύψος το μεγαλείο του ανθρώπου

Γράφει ο Μανόλης Ζουμπάς

Ο άνθρωπος καταξιώνεται απ’ τη στιγμή που περιφρονεί κάθε ταπεινό, δαμάζει τα ένστικτά του, δείχνει σεβασμό προς καθετί υψηλό, καλλιεργεί τις ευγενικές τάσεις, εκλεπτύνει τα ήθη του, θέτει σκοπούς.

Πάντα ο λογισμός με τον οποίο κατορθώνει να εξουσιάζει γνωστικά σ’ ό,τι υπάρχει γύρω, κρίνει και προτιμά το αγαθό, δίκαιο και αντιμετωπίζει κάθε εμπόδιο στη ζωή που είναι συνυφασμένη με τη χαρά, τη λύπη που και στις δυο περιπτώσεις χρειάζεται σύνεση.

Η ζωή είναι μια αδιάκοπη σχοινοβασία ανάμεσα στο καλό και κακό. Για να πράξει κάτι θίγεται το ανάλογο συναίσθημα, το οποίο είναι μια ευάρεστη ή δυσάρεστη κατάσταση εξαιτίας εσωτερικών ή εξωτερικών ερεθισμών.

Ο όρος συναίσθημα είναι ευρύτερος από τον όρο αίσθημα και καλύπτει ολόκληρη τη βουλητική και ψυχική λειτουργία. Το αίσθημα είναι φαινόμενο του συναισθήματος και γίνεται αντιληπτό με τις πέντε αισθήσεις. Το αισθητικό συναίσθημα υπάρχει και στους πρωτόγονους. Η βαθύνοια και το συναίσθημα οδηγούν στις επιδιώξεις του ανθρώπου: υλική αποκατάσταση, κοινωνική εκτίμηση, πνευματική καλλιέργεια, ηθική τελειότητα.

Ισχυρή δύναμη η τέχνη (τίκτω=γεννώ, δημιουργώ) όπου ο πραγματικός δημιουργός διοχετεύει τη δραστηριότητά του στη σμίλη, στο πινέλο, στην πένα. Μεταπλάσσει τη φθαρτότητα σε αφθαρσία, την ασυνέχεια σε συνέχεια, το εφήμερο σε αιώνιο. Η μεγάλη τέχνη είναι η μοναδική προεκβολή στο χώρο του κάλλους, αγαθού, αληθινού, είναι ο νικητής στον αγώνα κατά της λήθης, φθοράς, χρόνου. «Ο χρόνος φθονερός και των έργων εχθρός» κατά τον Κάλβο, απρόσβλητα από την καταστρεπτική του μανία παραμένουν τα σπουδαία έργα.

Η θνητή ομορφιά της Ελένης έγινε αθάνατη  μνήμη στους στίχους του Ομήρου. Τα ομηρικά έπη προβάλλουν σε κάθε εποχή με την ίδια πάντα λαμπρότητα. Τα γράμματα και οι τέχνες, ιδιαίτερα του Ε΄ και Δ΄ αι., αποτελούν κλασική παιδεία των λαών. «Και αι υπό πάσαις ταις τέχναις εργασίαι ποιήσεις εισί και οι τούτων δημιουργοί πάντες ποιηταί». (Δόθηκε στον Πολυτεχνικό κύκλο το 1970). (Οι κάθε λογής εργασίες είναι είδη ποίησης και όσοι ασχολούνται μ’ αυτές είναι όλοι ποιητές). Ο όρος ποίηση σήμαινε την κάθε λογής δημιουργία σε όλους τους τομείς των τεχνών, την κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα.

Τέχνη είναι η ικανότητα του ανθρώπου να πραγματώνει έργα που διέπονται από αισθητικούς κανόνες, δημιουργούν συγκίνηση, προκαλούν το θαυμασμό για την τελειότητα, εκφράζουν το ιδεώδες του καλού, ωραίου, βεβαιώνουν την αδιάσπαστη ενότητα ψυχικής, πνευματικής ζωής και βρισκόμαστε μπροστά στο λόγο, εικόνα, μουσική.

Η συλλογή των βιβλίων συγκροτεί τη βιβλιοθήκη (βιβλίο + τίθημι). Τις βιβλιοθήκες προστάτευαν οι Μούσες και ο λόγιος Ερμής. Η βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας με τα 700.000 βιβλία, εφάμιλλης η Πέργαμος, τα δυο σημαντικότερα κέντρα του ελληνικού πολιτισμού. Η εθνική βιβλιοθήκη των Αθηνών ιδρύθηκε το 1828, στην Αίγινα – πρώτη πρωτεύουσα της Ελλάδας – από τον Ι. Καποδίστρια και το 1834 μεταφέρθηκε στην Αθήνα.

Υπάρχουν βιβλιοθήκες εθνικές, δημοτικές, ιδιωτικές. Από την εποχή των παπύρων, της περγαμηνής είχε γίνει αντιληπτή η τεράστια σημασία των βιβλίων. Μετά την εφεύρεση της τυπογραφίας (τύπος – τύπτω = κτυπώ + γράφω) το 1445 το πρώτο βιβλίο κατακτά ευρύτερες λαϊκές μάζες και γίνεται η γνώση κτήμα τους. Ο Σωκράτης απέδιδε το όλο θέμα της ηθικής ζωής στη γνώση του καλού. Όσο περισσότερο γνωρίζουμε τον άνθρωπο τόση περισσότερη κατανόηση και ανθρωπιά εκδηλώνουμε. Φέρνει σε επαφή τους συνανθρώπους, γεννά αισθήματα συμπάθειας και παίζει ρόλο συναδελφωτικό.

Το σταθερότερο μνημείο για τη γνώση του παρελθόντος, το ασφαλέστερο κειμήλιο για την κληρονομιά του μέλλοντος, άσβηστος φανός για τους μεταγενέστερους. Σύντροφος, συμπεριπατητής στη μοναξιά, σε δύσκολες ώρες, καταφύγιο σε στιγμές αναστάτωσης. Υπηρετεί την ειρηνική συνεργασία σε διεθνή κλίμακα, συνομιλεί με εκλεκτά, λαμπρά μυαλά όλου του κόσμου. Χαραχτηρίστηκε ως «ανοικτό παράθυρο στον κόσμο».

 Απορρίπτει το ιδανικό του ελάσσονος κόπου, αντιπροσωπεύει τους υψηλούς χώρους της ευαισθησίας, του στοχασμού, υποβοηθά τον άνθρωπο για να φθάσει σε υψηλό εκπολιτιστικό επίπεδο, και με τα γόνιμα διαβάσματα αποβάλλεται η πνευματική έρημος, η ευτέλεια της εσωτερικότητας. Το βιβλίο, ανάλογα με το περιεχόμενο είναι διδακτικό, επιστημονικό, θεατρικό, ιστορικό, φιλοσοφικό, λογοτεχνικό. Καθοδηγεί, πληροφορεί, διαφωτίζει, ψυχαγωγεί, ενθαρρύνει, προβάλλει ανθρωπιστικές αξίες, υποτάσσει τα ένστικτα στη λογική. «Η συμβολή του βιβλίου στην πνευματική καλλιέργεια και τη διαμόρφωση του χαραχτήρα του ανθρώπου». (Πανελλήνιες εξετάσεις Α΄ τύπος 1981 και 1995). Διάχυτη σαν θυμίαμα η μυρωδιά της παλιάς βιβλιοθήκης, που αξίζει όσο όλα τα αρώματα του κόσμου.

Η Ελλάδα έχει και πάλι την τιμή να είναι η χώρα στην οποία γεννήθηκε η ιατρική επιστήμη. Η αρχαιότητα είχε σαν ιδανικό πρότυπο την «καλοκαγαθία», την αρμονική ανάπτυξη σώματος, πνεύματος, ψυχής, είναι ο τρίποδας πάνω στον οποίο εδράζεται η ευτυχία. Την αξία της υγείας κατανόησε ο πρωτόγονος και εμφανίζεται με πενιχρά μέσα να θεραπεύσει αρρώστιες. Στα ασκληπιεία φρόντιζαν τους ασθενείς. Η γέννηση του μυθικού Ασκληπιού από το θεό Απόλλωνα που ανακηρύχθηκε ημίθεος, συμβολίζει ότι ο γιατρός πρέπει να κοσμείται με αρετές.

Ο πατέρας της ιατρικής ο Ιπποκράτης ο Κώος (460-377 π.Χ.), θεμελιωτής της επιστημονικής ιατρικής, απάλλαξε από κάθε ανεπιστημονικό και αβάσιμο στοιχείο τις υπάρχουσες γνώσεις και έκανε πεδία δράσης την κλινική παρατήρηση, την κριτική σκέψη, διέλυσε την πυκνή ομίχλη των μύθων. Ο κλονισμός της υγείας συνοδεύεται από απαισιοδοξία, ανακόπτει τη δημιουργική δραστηριότητα. Θλιβερή η κατάσταση στην Αθήνα με το λοιμό κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού πολέμου (431-404 π.Χ.). Απ’ το λοιμό στην Αθήνα 430 - 429 πέθανε ο Περικλής το 429.

Όταν πάνω απ’ το κεφάλι του ανθρώπου κρέμεται σαν δαμόκλειο σπαθί το φάσμα της αρρώστιας, αυτό μοιάζει με το μαρτύριο του μυθικού Ταντάλου. Σχέδια και προγραμματισμοί ανατρέπουν τα βέλη της αρρώστιας. Ο φόβος ως υπερβολή για την υγεία, η νοσοφοβία είναι επιζήμια και η φαρμακομανία αρρώστια. Οι κατακτήσεις της τεχνικής βοηθούν στη διάγνωση, θεραπεία ασθενειών. Ο λειτουργός γιατρός ανακουφίζει τον πόνο, παρατείνει τη ζωή, εμφυσά ελπίδα στον άρρωστο.

Όταν ο άνθρωπος λάμπει από υγεία, η κορυφαία του χορού των αγαθών, όλες οι λειτουργίες του εναρμονίζονται μεταξύ τους και χαίρεται με όλες τις δυνάμεις του τη ζωή. Ο λαός αναφωνεί: «γεια μου, πλούτη μου». Τρεις είναι οι βασικοί τομείς των κρατών: Η διεθνής ασφάλεια, η εθνική παιδεία, η εθνική υγεία. Σήμερα λειτουργεί η «Διεθνής Οργάνωσις Υγείας».

Προσφυέστατα οι Έλληνες χειρίζονται να διέπει, ρυθμίζει τις σχέσεις τους το ανιδιοτελές συναίσθημα της αγάπης του «εγώ» προς το «εσύ». Εκφράζεται σαν κατανόηση, αγωνία για τον άλλο, φάρμακο για τις τοξίνες, βαριές αρρώστιες της ψυχής. «Ούτοι συνέχθειν, αλλά συμφιλείν έφυν». Σοφοκλή. (Δε γεννήθηκα για να μισώ, αλλά για ν’ αγαπώ). Συγκλονιστικά τα λόγια της Αντιγόνης, του αιώνιου αυτού θηλυκού.

Η φωνή της ηρωίδας υψώθηκε γεμάτη ηθικό μεγαλείο. Η αγάπη, λυτρωτική δύναμη, εάν θρονιαστεί στις καρδιές όλων, είναι ό,τι το ωραιότερο μπορεί να προσφερθεί, προφυλάσσει απ’ το σκοτάδι των παθών, αντίδοτο για τη εξάλειψή τους, ανθίζουν οι ωραιότερες πανανθρώπινες δυνάμεις, οι οποίες φτειάχνουν έναν πολύ καλό χαραχτήρα, τρόπο συμπεριφοράς απέναντι στους γύρω. Ο Ορφέας, Έλληνας μυθικός ποιητής, κατέβηκε ζωντανός στον κάτω κόσμο για να κλέψει απ’ το θάνατο την αγαπημένη του Ευριδίκη, οπλισμένος μόνο με τη μουσική. Στην αρχή του κόσμου οι αγάπες των θεών και των ανθρώπων ήταν τόσο δυνατές, που έφερναν τα πάνω κάτω. Η αγάπη πάντα διαχρονική.

Πάντα, παντού οι Έλληνες επισημαίνουν τη σημασία ορισμένης συμπεριφοράς, μειώνουν, συντρίβουν το μέγεθος των δυσμενών παραγόντων. Προσπάθεια αποβολής απ’ τον καθένα η ατομοκεντρική αγωγή, είναι μια ατομιστική περίδεση του εαυτού μας, οπότε οι εγωιστικές διαθέσεις υπερτρέφονται και ο άνθρωπος κουβαλά μέσα του μόνιμα έναν επικίνδυνο ληστή. Δημιουργεί μια αποξένωση, καχυποψία, βαθαίνει η διάσταση της κοινωνικής ενότητας, με θανατερές επιπτώσεις.

Ενώ επιδιώκεται η ανθρωποκεντρική αγωγή, η οποία ενεργοποιεί, κινητοποιεί για διευκόλυνση της καθημερινότητας, είναι η τάση της κοινωνικοποίησης, συνύπαρξης, πολιτικής συνείδησης, με όλα τα στοιχεία του αυτοσεβασμού, αλληλοσεβασμού. Ενώνει τις ανθρώπινες προσπάθειες σε έργα κοινής απολαβής, ντύνει συναισθηματικά τη ζωή, κάνει ικανούς για μεγάλα οράματα, κοινούς προσανατολισμούς, θέλει τον άνθρωπο προσωπικότητα, με τα αποκλειστικά ποιοτικά στοιχεία της μοναδικότητας, αυτοτελείωσης, έκφραση της αρετής.

Αρετή είναι η πλατιά κατάσταση ηθικής του ατόμου, ο μόνιμος τρόπος προσαρμογής ελεύθερα στα μεγάλα αισθήματα, στις εξαιρετικές πράξεις, στην ανατροπή της κάθε καθοδικής πορείας της ανάπτυξης, χωρίς κρίσεις αμφιβολίας, σ’ ό,τι αποτελεί υψηλή πνευματική και ηθική έννοια. Η πραγμάτωσή της είναι έργο θυσίας, υπέρβασης, συχνά της ατομικότητας, έχει ανάγκη από συνεχή καλλιέργεια.

Αισιόδοξοι οι ομόχρονοι Έλληνες, έχουν ως ευγενέστερη επιδίωξή τους να δώσουν κατεύθυνση για τη θρυλική νέα αναγέννησή τους, τη δροσιά για πρακτικές λύσεις στα καίρια προβλήματα και δίνουν έναν οπτιμιστικό μήνυμα, πως στον τόπο μας δε θα λείψουν ποτέ οι αγαθές δυνάμεις. Αγαθό οτιδήποτε ικανοποιεί και πληροί τις ανάγκες του ανθρώπου. Ηθική συνοψίζεται στους άγραφους κανόνες, οι οποίοι αποφαίνονται για την ιδέα του ωφέλιμου, έχει τις ρίζες της στο εσωτερικό του ανθρώπου.

Ο ηθικός είναι το άλας της γης. Η ηθικότητα είναι η εφαρμογή των ηθικών αρχών. Αρχές είναι οι αξίες, οι κανόνες συμπεριφοράς που υπαγορεύονται από την ηθική και διέπουν τη στάση ζωής. Αξία είναι η ανώτατη αναφορά του πνεύματος και της ηθικής, που στηρίζει ως συντεταγμένη τη ζωή, βρίσκεται στο χώρο του αδιαμφισβήτητου. Ό,τι προσαυξάνουμε, ωραιοποιούμε μέσα μας είναι καρπός της συνειδητότητας, αντίληψη της ανθρώπινης ύπαρξης για να ζούμε σωστά. Ευσυνειδησία, η καλή συνείδηση, συμβάλλει στην επικράτηση του αισθήματος της ευθύνης.

Σαν ευθύνη μετράει και η δίκαιη κατανομή πλούτου, ασφάλιση κατά της ανημπόριας, δεινό οικονομικό μαράζι που διατοιχίζει πολλές χώρες. Δεν ανοίγονται κοινωνικά χάσματα, να υπάρχει από τη μια μεριά η ανάγκη για το ψωμί και από την άλλη η πολυδάπανη ζωή, πολυτέλεια. Αν ο κοινωνικός χώρος είναι ασφυκτικός και αποδοκιμάζεται, κάνουν ειρηνικά σύμφωνα με τις αρχές της δημοκρατίας, δικαίου, κινήματα, για να αλλάξουν οι βαθύτεροι, ριζικοί αρμοί της ζωής. Τότε το αρνητικό ξεσκεπάζεται και δεν μπορεί να κρύβει το λύκο, με σχήμα προβάτου.

Εννοείται, ο λαός να είναι πάντα αγκαλιασμένος, ενωμένος. Πάντα το θυμούνται οι συμπατριώτες μας, γιατί ξέρουν ότι, αν το ξεχάσουν, οι πόλεμοι είναι ικανοί να θυμίζουν τη συνύπαρξη του φυλακισμένου και του δεσμοφύλακα, του αφέντη και του δούλου, του χορτάτου και του νηστικού, του ιδιωτικού ηγεμονισμού. Ξέρουν ότι έχουν υποχρεώσεις για το παρόν και χρέη απέναντι στο μέλλον. Ελιξήριο που ανανεώνει, αφυπνίζει τις σωματικές δυνάμεις, οξύνει το πνεύμα, χαλυβδώνει την ψυχή που μένει αδιάβροχη από κάθε βόρβορου αναθυμιάσεις.

Νόμιμη βία ασκεί το δημοκρατικό κράτος με βάση τους νόμους του, τη δικαιοσύνη του, τα όργανά του, ενώ παράνομη εκείνη που ασκείται εναντίον του, αμφισβητώντας τη δικαιοσύνη των νόμων και των οργάνων του. «Δυοίν χρήσθαι προς τας νομοθεσίας, πειθοί και βία» του ιδεαλιστή Πλάτωνα. Η γλυκύτητα της δύναμης της πειθούς είναι η ικανότητα την οποία έχει κάποιος με επιχειρήματα να υποβάλλει σε κάποιο τις απόψεις, πεποιθήσεις του. Για την πειθώ χρησιμοποιείται η λογική, το συναίσθημα, το ήθος. Το βίαιο, τυραννικό, αναίσχυντο, περίπτυστο κεφάλι των δικτατόρων, είναι πάντα βρωμερό, κι όζουσα σαπρία του μεταδίδεται στον τόπο.

Στη βία του εσμού των δικτατόρων (1936-1941 και 1967-1974) επικρατεί δουλοπρέπεια, ραγιαδισμός, κολακεία, χαμέρπεια, λαθροχειρία. Αγωνίζεται ο αγνός ελληνικός λαός, άξιος της ιστορίας του για ανυπακοή στους νόμους τους για να μην ξαναϋπάρξει ο ιοβόλος μανδραγόρας, αηδούς ηθικής έκλυσης, και να ξέρουν οι σφετεριστές της εξουσίας ότι όποιος ανοίγει τον ασκό του Αιόλου, δε γλιτώνει από τη μανία των κακών ανέμων που έχουν αλόγιστα εξαπολύσει. «Αν είναι αισχρόν να πείθεταί τις εις τους νόμους των τυράννων, δεν είναι ολιγώτερον αισχρόν να απειθή τις εις τους ιδικούς του νόμους». Αδ. Κοραή.

Ο σημερινός Έλληνας δε φείδεται κόπων, στερήσεων, για χάρη της πατρίδας του και συμβάλλει στην παραπέρα πρόοδο του πολιτισμού. Στην πρώτη της σημασία η λέξη σήμαινε «πολιτικά πράγματα», τη διοίκηση της πόλης. Στην εποχή του Διαφωτισμού, μέσα περίπου του 18ου αιώνα, αρχίζει να πολιτογραφείται η νέα του σημασία, αυτός που ανήκει στην πολιτεία ή στους πολίτες. Πολιτισμός σημαίνει εξημέρωση του ανθρώπινου ήθους.

Ήθος είναι η οικείωση, βίωση των αρχών που συνιστούν την ηθική προσωπικότητα, οπότε είναι ο σχηματισμένος χαρακτήρας με βασικό γνώρισμα τη μαχητική διάθεση, ενεργό δράση για την ανθρωπιστική κατάσταση της ζωής. Κατά τον Αριστοτέλη το ήθος «εξ’ έθους παραγίγνεται όθεν και τούνομα έσχηκεν μικρόν παρεκκλίνον από του έθους». (Παράγεται απ’ τη συνήθεια απ’ όπου απέχτησε και το όνομα, διαφέροντας λίγο μόνο απ’ αυτό).

Ο ελληνισμός έχει για την επιβίωσή του σαν όπλο, το αναφαίρετο πνεύμα του. Στην Ελλάδα, πολυένδοξη γωνιά της γης, ο κυρίαρχος λαός αγωνίζεται με το ακάματο μεράκι για την προκοπή της, με την πείνα της προόδου, απέκτησε τη διεισδυτική ικανότητα του σκουληκιού, τα βράγχια του ψαριού, τα φτερά του πουλιού.