Η Τήλος της Ήριννας

Του Μανόλη Μακρή

Ο Κώστας Σκανδαλίδης έχει ήδη μια σημαντική, μια αξιοπρόσεκτη πορεία στα δωδεκανησιακά γράμματα. Το βιβλίο που παρουσιάζουμε απόψε είναι το 9ο που τυπώνει ο συγγραφέας, κι απ’ όσο είμαι σε θέση να γνωρίζω, δύο βιβλία του ακόμα βρίσκονται στο στάδιο της εκτύπωσης.


Πέρ’ από τις εργασίες αυτές, που κυκλοφόρησαν σε αυτοτελείς εκδόσεις, μια σειρά από ενδιαφέρουσες επιστημονικές ανακοινώσεις είδαν το φως της δημοσιότητας σε περιοδικά έντυπα, και κυρίως στα Δωδεκανησιακά Χρονικά και τα Ροδιακά Γράμματα της Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών Δωδεκανήσου.

Το πρώτο που θα μπορούσε να παρατηρήσει κανείς διατρέχοντας το συγγραφικό έργο του Κώστα είναι η ευρύτητα του φάσματος των πνευματικών αναζητήσεων και, κατά συνέπειαν, και των συγγραφικών του ενασχολήσεων: Σημαίνοντα πρόσωπα του ομογενειακού, πολιτικού ή καλλιτεχνικού χώρου από τον Μαν. Αθανασιάδη και τον Αριστοτέλη Μανωλέα μέχρι την Μαρίκα Παπαγκίκα και τον Γιώργο Κάβουρα,, πνευματικές μορφές που ποιητικού ιδίως χώρου, από την Ήριννα και τον Κωνσταντίνο Καβάφη μέχρι τον Παντελή Ευθυμίου και τον Δημήτρη Τσαλουμά, ιστορικά γεγονότα και καταστάσεις, όπως η σκλαβιά κι η αντίσταση στους Λειψούς, οι διωγμοί στη Χάλκη και στ’ άλλα νησιά κατά την ύστερη Τουρκοκρατία, ο βομβαρδισμός της Καρδάμαινας το 43 κ.ά. 

Όλοι και όλα αυτά βρήκαν στον Κώστα Σκανδαλίδη έναν εμβριθή ερευνητή και φιλότιμο συγγραφέα που αξιοποίησε τις πηγές για να προσφέρει στο αναγνωστικό κοινό και να προσθέσει στο πνευματικό μας κεκτημένο πολύτιμες σελίδες της ιστορίας και του πολιτισμού. Και κινείται χωρίς δυσκολία σ’ όλα σχεδόν τα είδη του γραπτού λόγου, καθώς βλέπουμε συγγραφικά του πονήματα στη μορφή του ιστορικού χρονικού, της μυθιστορηματικής βιογραφίας, του γραμματολογικού δοκιμίου, αλλά και του ποιητικού λόγου, ακόμη και του σεναρίου για ντοκιμαντέρ.

Αλλά, παρά την ευρύτητα αυτή των θεμάτων και την ποικιλία του είδους γραφής, ο Κώστας Σκανδαλίδης κινείται πάντα στον δικό μας, τον δωδεκανησιακό ιστορικό και πολιτισμικό χώρο, ένα χώρο στον οποίον η γεωφυσική πολυδιάσπαση έχει ως αναγκαία συνέπεια την πολιτιστική πολυμορφία του, την οποία εύκολα διαπιστώνει κανείς από νησί σε νησί κι όχι σπάνια από χωριό σε χωριό στα μεγάλα νησιά. 

Μέσα στην γραφική πολυφωνία αυτού του χώρου ο συγγραφέας μας κινείται με θαυμαστή άνεση, εστιάζοντας το θέμα του ανάλογα στην Κω, τη Ρόδο, την Χάλκη, την Τήλο, τους Λειψούς, αλλά και στους Δωδεκανησίους της διασποράς. Ακόμα και σε βιβλία ή εισηγήσεις, που φαίνονται να πραγματεύονται ένα θέμα ευρύτερου ενδιαφέροντος, εν τέλει διαπιστώνουμε ότι η αναφορά γίνεται σε σχέση με τα Δωδεκάνησα. 

Έτσι, το μνημειώδες έργο για τον μεγάλο Αλεξανδρινό μας ποιητή, τον Καβάφη, που αποτελεί μια πρωτότυπη προσέγγιση του ποιητή και των ποιημάτων του, όχι μόνο ιστορική αλλά και γραμματολογική, αναδεικνύεται μέσω των σχέσεων του ποιητή και του ποιητικού έργου με τους Δωδεκανησίους της Αιγύπτου. Κι ακόμα, ενώ όλοι γνωρίζαμε και θαυμάζαμε την Μαρίκα Παπαγκίκα, πληροφορούμεθα –εγώ τουλάχιστον δεν το γνώριζα- ότι αυτό το «αηδόνι του ρεμπέτικου», όπως την χαρακτήρισαν, κατάγεται από την Κω.   

Δυο λόγια για το βιβλίο που παρουσιάζουμε, όσα επιτρέπει ένας χαιρετισμός.
«Η Τήλος της Ήριννας». Ο τίτλος του βιβλίου είναι ιδιαίτερα εύστοχος, μια κι η ιστορία της σύγχρονης Τήλου μοιάζει, κατά κάποιο περίεργο τρόπο, με την ιστορία της Ήριννας, όπως επισημαίνει στον σύντομο προλογικό χαιρετισμό της η δήμαρχος του νησιού κ. Μαρία Καμμά – Αλιφέρη. 

Στο πρώτο μέρος ο συγγραφέας παραθέτει με συντομία, σαφήνεια και λυρική εν πολλοίς διάθεση, όλα όσα θα πρέπει να γνωρίζει κανείς για την Τήλο. Σε λίγες σελίδες παρουσιάζονται ο τόπος κι οι άνθρωποι, η ιστορία και τα μνημεία, οι φωνές του παρελθόντος κι οι κάθε λογής αγωνίες και προσπάθειες που  παρόντος, όλα άξια να τα προσέξει, να τα μελετήσει και να τα υμνήσει ο κάθε ανιδιοτελής ελληνολάτρης…  Είναι αυτά που έκαναν τον Οδυσσέα Ελύτη να πει αναφερόμενος στα νησιά του ελληνικού αρχιπελάγους εκείνο το επιγραμματικό και πολυσήμαντο: Αυτός ο κόσμος ο μικρός, ο μέγας! 

Κι όλα τα παραπάνω, εστιαζόμενα στην Τήλο και σε συνδυασμό με τη γενικότερη  αναφορά στην πνευματική ζωή του Αιγαίου της ελληνικής αρχαιότητας, όπου μας μεταφέρει με λίγα λόγια ο συγγραφέας, μας δημιουργούν το απαραίτητο ιστορικό, ανθρωπογεωγραφικό και πολιτισμικό περιβάλλον για να δούμε μια από τις πιο συναρπαστικές, όσο και γοητευτικές περιπτώσεις στην παγκόσμια ιστορία της Ποίησης: Την Τηλία ποιήτρια Ήριννα. 

Συγκεντρώνοντας τα λίγα (και συχνά αντιφατικά) στοιχεία που σώζονται για τη ζωή της και σταχυολογώντας τις γνώμες γι’ αυτήν και το έργο της από την αρχαιότητα μέχρι τις μέρες μας, ο συγγραφέας αρμολογεί τον μύθο της Ήριννας. Και παραθέτει στη συνέχεια ό,τι σώζεται από το έργο της, σε κείμενο και μετάφραση, στίχους που παίρνουν μια ξεχωριστή γοητεία καθώς ακούονται σ’ εκείνη την αρχέγονη δωρική τους σεμνότητα: 
Ταυτόθεν ες Αΐδαν κενεά διανήχεται αχώ, 
σιγά δ’ εν νεκύεσσι…
Συγχαίρω θερμά το συγγραφέα, τον αγαπητό φίλο Κώστα Σκανδαλίδη, και του εύχομαι να είναι πάντα ακμαίος και δημιουργικός για να μας χαρίσει κι άλλα συγγραφικά του πονήματα.