Πλαστικά στις θάλασσες: Λίγο πριν το σημείο χωρίς επιστροφή

Γράφει η Κατερίνα Σάββα
Τελειόφοιτη της Σχολής Μηχανικών Περιβάλλοντος του Πολυτεχνείου Κρήτης

 

Ο ΟΗΕ γιορτάζει συγκεκριμένες Ημέρες, Εβδομάδες, Έτη και Δεκαετίες ως αφορμές για την επισήμανση συγκεκριμένων γεγονότων ή θεμάτων, ώστε να προωθηθούν, μέσω της ευαισθητοποίησης και της συντονισμένης δράσης, οι στόχοι του Οργανισμού.

Μια από αυτές τις ημέρες είναι και η 3η Ιουλίου που έχει οριστεί ως «παγκόσμια ημέρα κατά της πλαστικής σακούλας».

Ήδη από την 1η Ιανουαρίου 2018 εφαρμόζονται στη χώρα μας οι νέοι κανόνες σχετικά με τη διάθεση πλαστικών σακουλών από τα καταστήματα λιανικής, αφού η ελληνική νομοθεσία εναρμονίζεται πλέον με την Οδηγία 2015/720 της Ε.Ε., η οποία εκδόθηκε προκειμένου να προληφθούν ή να μειωθούν οι επιπτώσεις των συσκευασιών και των απορριμμάτων συσκευασίας στο περιβάλλον και ιδιαίτερα στα υδάτινα οικοσυστήματα.

Το πρόβλημα της ρύπανσης της θάλασσας από τα πλαστικά είναι ένα από τα μεγαλύτερα περιβαλλοντικά προβλήματα της εποχής μας. Η ανακύκλωσή τους είναι πλέον απαραίτητη. Χωρίς ανακύκλωση η ρύπανση από τα πλαστικά θα ήταν ακόμη χειρότερη, αλλά δυστυχώς δεν είναι αρκετή. Μόνο το 14% του πλαστικού ανακυκλώνεται παγκοσμίως, γι’ αυτό και πρέπει να βρεθούν  καθαρότερες και πιο βιώσιμες λύσεις το συντομότερο δυνατό.
 


Μικροοργανισμοί που …τρώνε πλαστικό!
Στην κατεύθυνση αυτή σημαντική θεωρείται η κοινή διάσκεψη του 7ου Ευρωπαϊκού Συνεδρίου για τη Βιοαποκατάσταση του Περιβάλλοντος (EBCVII) και της 11ης Διεθνούς Διάσκεψης για τη Βιοτεχνολογία, που πραγματοποιήθηκε στα Χανιά 25 έως 28 Ιουνίου 2018 με θέμα τις νεώτερες εξελίξεις στις τεχνολογίες περιβαλλοντικής αποκατάστασης.

Τα θέματα του συνεδρίου αφορούσαν νέες προκλήσεις, μελλοντικές τάσεις, κατευθύνσεις και τις πιο πρόσφατες τεχνολογικές καινοτομίες  στις τεχνολογίες περιβαλλοντικής αποκατάστασης. Μεταξύ αυτών, ιδιαίτερο ενδιαφέρον συγκέντρωσε το ζήτημα της διαχείρισης και αποκατάστασης του θαλάσσιου περιβάλλοντος με τη βοήθεια μικροοργανισμών που χρησιμοποιούν τα πλαστικά για κάλυψη των αναγκών τους σε άνθρακα, που παρουσιάσθηκε από ερευνητική ομάδα της Σχολής Μηχανικών Περιβάλλοντος του Πολυτεχνείου Χανίων, υπό τον καθηγητή κ. Νικόλαο Καλογεράκη.

Η ικανότητα κάποιων θαλάσσιων μικροοργανισμών να χρησιμοποιούν πλαστικά σαν πηγή άνθρακα πρόσφατα ξεκίνησε να μελετάται και η μελέτη αυτή ανέδειξε σημαντικές πληροφορίες. Οι μικροοργανισμοί αυτοί μπορούν να αναπτυχθούν και να ευδοκιμήσουν σε συνθήκες όπου τα πλαστικά είναι η μόνη διαθέσιμη πηγή άνθρακα.

Πρόσφατα Ιάπωνες ερευνητές ανακάλυψαν βακτήρια  που ζούσαν σε συγκεντρώσεις μικροπλαστικών και ονόμασαν το είδος, Ideonella sakaiensis. Τα βακτήρια αυτά φαίνεται να τρέφονται αποκλειστικά από πλαστικά, κυρίως πολυαιθυλένιο ΡΕΤ και καταφέρνουν να τα διασπάσουν χρησιμοποιώντας δύο ένζυμα που παράγουν.

Η επιστημονική ομάδα του Ινστιτούτου Τεχνολογίας του Κιότο της Ιαπωνίας υπό τον καθηγητή Kohei Oda ελπίζει ότι η ανακάλυψη θα οδηγήσει σε νέους τρόπους διάσπασης του πλαστικού, χρησιμοποιώντας είτε τα ίδια τα βακτήρια είτε τα δύο ένζυμά τους που χρησιμοποιούν για τη διάσπαση. 

Για να το πετύχουν αυτό τα βακτήρια προσκολλώνται στο πλαστικό (PET) με σπειροειδή νήματα και στη συνέχεια χρησιμοποιούν δύο ένζυμα διαδοχικά για να το διασπάσουν σε τερεφθαλικό οξύ και αιθυλενογλυκόλη, δύο ουσίες που δεν είναι επιβλαβείς για το περιβάλλον, τις οποίες στη συνέχεια χωνεύουν. Αυτό θα μπορούσε να σημαίνει ότι αυτά τα βακτήρια θα μπορούσαν να αποτελέσουν ένα όπλο στην προσπάθεια απαλλαγής από τα ρυπογόνα πλαστικά.

Αυτή η διαδικασία φαίνεται να είναι πολύ αργή αφού διαρκεί περίπου 6 εβδομάδες στους 30° C για να διασπαστεί πλήρως ένα μικρό τεμάχιο πλαστικού (PET). Η προσπάθεια πλέον εστιάζεται στη μελέτη αυτών των βακτηρίων και άλλων παρόμοιων μικροοργανισμών, με απώτερο στόχο να βελτιωθούν με τη βοήθεια της γενετικής μηχανικής και να καταστούν ισχυρότερα.

Ένας άλλος τρόπος να επιταχυνθεί αυτή η διαδικασία, σύμφωνα με τον Uwe Bornscheuer  από το Πανεπιστήμιο Greifswald της Γερμανίας, είναι να μεταφερθούν τα γονίδια που παράγουν τα δύο ένζυμα, σε ταχύτερα αναπτυσσόμενα βακτήρια.

Πάντως φαίνεται να είναι ενθαρρυντικό το γεγονός ότι η φύση αρχίζει να δημιουργεί φυσικούς καταναλωτές πλαστικών ΡΕΤ σε μόλις μερικές δεκαετίες μετά τη συσσώρευση του πλαστικού στο περιβάλλον. Αν και η ευρεία χρήση των πλαστικών αυτών ξεκίνησε στη δεκαετία του 1940, η φύση χρειάστηκε μόλις 70 περίπου χρόνια, ώστε με τη διαδικασία της εξέλιξης να παρουσιάσει ένα βακτήριο ικανό να σπάσει και να καταναλώσει το ΡΕΤ, έναν από τους πιο προβληματικούς πλαστικούς ρύπους στον κόσμο. Πάντως μέχρι στιγμής όμως μόνο λίγα είδη μικροοργανισμών έχουν αναφερθεί ότι βιοαποικοδομούν το πλαστικό ΡΕΤ.

Όσο όμως ελπιδοφόρο είναι το μήνυμα των ερευνητών, πολύ περισσότερο δυσοίωνο είναι το γεγονός  πως η παγκόσμια παραγωγή πλαστικών έχει φτάσει στα ύψη τα τελευταία 50 χρόνια και ιδιαίτερα τις τελευταίες δεκαετίες. Μόνο για την περίοδο 2002-2013 αυξήθηκε σχεδόν κατά 50%, από 204 εκατ. τόνους ετησίως σε 299 εκατ. τόνους.

Το ποσοστό αυτό αναμένεται να ξεπεράσει τους 500 εκατομμύρια τόνους έως το 2020. Είναι προφανές πως η φύση δεν μπορεί να ανταποκριθεί στους ρυθμούς αυτούς και ίσως να μη είναι πλέον μακριά το σημείο χωρίς επιστροφή.

Δεδομένου του χαρακτήρα του προβλήματος, απαιτείται μια αποφασιστική παγκόσμια πρωτοβουλία για την αντιμετώπισή του και έτσι η ανακοίνωση του Περιβαλλοντικού Πρόγραμματος των Ηνωμένων Εθνών ( United Nations Environment Programme, UNEP) θα μπορούσε να θεωρηθεί επείγουσα. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για την πρώτη παγκόσμια προσπάθεια αντιμετώπισης του προβλήματος.

Στόχος της είναι να εξαλείψει μακροπρόθεσμα τα απορρίμματα από τις θάλασσες προτρέποντας τα κράτη να αναλάβουν δράση μέχρι το 2025 για να προλάβουν και να μειώσουν σημαντικά τη θαλάσσια ρύπανση κάθε είδους ενώ τα ενθαρρύνει να δώσουν προτεραιότητα στις πολιτικές για το θαλάσσιο περιβάλλον.

Μέχρι να αντιληφθεί όμως η παγκόσμια κοινότητα το μέγεθος του προβλήματος και να προχωρήσει  στις αναγκαίες πρωτοβουλίες, πρέπει να γίνει κατανοητό απ’ όλους ότι εμείς πρέπει να αναλάβουμε άμεσα δράση, αλλάζοντας τον τρόπο που βλέπουμε και χρησιμοποιούμε το πλαστικό.  Άλλωστε η εμπειρία από την αντιμετώπιση παρόμοιων προβλημάτων, όπως η υπερθέρμανση του πλανήτη, μόνο αισιοδοξία δεν εμπνέει.

Πρέπει όλοι να συνειδητοποιήσουμε πως είναι απόλυτη ανάγκη να μειώσουμε τη χρήση του πλαστικού στην καθημερινότητά μας. Αν η κατάσταση δεν αλλάξει άμεσα, το θαλάσσιο, και όχι μόνον, περιβάλλον θα υποστεί ανεπανόρθωτη καταστροφή, γεγονός που θα έχει δραματικές επιπτώσεις στη ζωή μας.