Τα Fractals και ο Xαόκοσμος των Αγορών

Tου Hλία Καραβόλια

Ένα ερώτημα που απασχολεί χρόνια την οικονομική φιλοσοφική κοινότητα (και κυρίως τον κλάδο της Συμπεριφορικής Οικονομικής) είναι πώς κινούνται και τι είδους συλλογικό υποκείμενο είναι οι Αγορές. Σε αυτό μας βοηθάει η έννοια της “μορφοκλασματικής μορφής” (fractal)-  που χρησιμοποιείται από την αστρονομία και τη βιολογία ως τα χρηματιστήρια αξιών.

Μπορεί κανείς να δει την έννοια της μορφοκλασματικής μορφής να εμφανίζεται και να αφορά πολλά πεδία, πολλές πτυχές της καθημερινής ζωής. Πρωτοπόρος φυσικά υπήρξε ο μαθηματικός Mandelbrot- εφευρέτης του όρου fractal.

Οι θεωρίες του εκ τοτε βρήκαν πεδία εφαρμογής παντού. Στο γνωστό έργο του για τα fractals και τις Αγορές μας εισάγει στον χώρο της ενδεχομενικότητας, στα μεταιχμιακά σημεία των πιθανοτήτων και των συμβάντων στις Αγορές.

Να σημειώσουμε εδώ ότι στην Οικονομία και στο χρηματοπιστωτικό κύκλωμα, κύριο χαρακτηριστικό είναι το τραπεζικό σύστημα κλασματικών αποθεμάτων (fractal reserve banking). Πρόκειται για ένα είδος συστήματος κατά το οποίο η τράπεζα δεν κρατάει όλες τις καταθέσεις ενός πελάτη αλλά μέρος αυτών δίνονται σαν δάνεια σε άλλους πελάτες.

Αυτό σημαίνει ότι τα διαθέσιμα κεφάλαια (τα τραπεζικά αποθέματα) είναι μόνο ένα κλάσμα (γνωστό ως ποσοστό αποθεματικών) της συνολικής ποσότητας των καταθέσεων στην τράπεζα. Καθώς οι περισσότερες τραπεζικές καταθέσεις αντιμετωπίζονται ακριβώς σαν χρήμα, το τραπεζικό σύστημα κλασματικών αποθεμάτων αυξάνει την παροχή χρήματος, και έτσι οι τράπεζες ουσιαστικά δημιουργούν νέο χρήμα.

Στις αγορές χρήματος  “η χρηματιστηριακή τύχη δεν είναι μια ευμενής τύχη” μας λέει ο Mandelbrot για να εξηγήσει ότι οι τιμές στα χρηματιστήρια δεν είναι της μορφής του νόμου Gauss, δηλαδή της κωνοειδούς καμπύλης που περιγράφει ένα φαινόμενο τυχαίων μεταβλητών τιμών, αυστηρά επικεντρωμένες σε μια μέση τιμή.

Οι Αγορές κινούν τις τιμές επειδή οι δρώντες τις διαμορφώνουν με “σποραδικές και έντονα μιμητικές συγκλίσεις όταν ένα γεγονός επιλέγεται ταυτόχρονα από μεγάλο αριθμό δρώντων εξ αιτίας της υποτιθέμενης προβολής του και ανεξάρτητα από το πληροφοριακό του περιεχόμενo”, μας λέει ο Orlean.  Και πρόκειται για μια μεγάλη αλήθεια αφού όλοι πλέον οι σύγχρονοι τεχνικοί αναλυτές των αγορών δουλεύουν πάνω στις υποτιθέμενες προβολές, στα σχέδια (patterns) και στα fractals των σχεδιαγραμμάτων που απεικονίζουν οι τιμές.

Η κατοπτρική δυναμική συναντά τους κυματοειδείς σχηματισμούς και αγοραστές-πωλητές παίζουν στα όρια δεικτών που παράγει η μορφοκλασματική εικόνα στις οθόνες των συναλλαγών. Όπως αναφέρει πάλι ο Orlean : ‘Ενώ στο παραδοσιακό μοντέλο της οικονομίας η εξέλιξη της γνώσης εκλαμβάνεται ως αντανάκλαση της αντικειμενικής πραγματικότητας (…) οι χρηματοοικονομικές αγορές είναι περίπλοκες γνωστικές μηχανές που επεξεργάζονται ένα ετερογενές σύνολο προσωπικών εικασιών προκειμένου να παραγάγουν μια καθολικά αποδεκτή εκτίμηση, την σύμβαση αξιολόγησης”

Αυτές οι “μηχανές’ περιγράφονται στην φιλοσοφία από τους Deleuze-Guattari οι οποίοι μάλιστα μας οριοθέτησαν το όριο της (απ)εδαφικοποίησης και την περιοχή των γραμμομοριακών συνόλων στη μηχανική των επιθυμιών. Ο  Guattari μάλιστα πραγματεύεται μεταξύ άλλων την μηχανική οντολογία του γίγνεσθαι, ως ο πρώτος οικοφιλόσοφος, στην ουσία.

Ο Deleuze στο εξαιρετικό του έργο για τον Leibniz   μας δείχνει ότι ο κόσμος ερμηνεύεται σαν ένα "σώμα" από άπειρες πτυχώσεις και επιφάνειες, οι οποίες συστρέφονται και διαπλέκονται διαμέσου του συμπιεσμένου χρόνου και χώρου και υποστηρίζει ότι ο Leibniz  εκτός των άλλων, υπήρξε ο πρόδρομος των σύγχρονων απόψεων περί συμβάντος και ιστορίας, ως πολυεπίπεδων συνδυασμών σημείων εν κινήσει, καθώς και της θεωρίας ότι το "σύγχρονο" υποκείμενο βρίσκεται διαρκώς εν τω γίγνεσθαι.

Αυτό ακριβώς μας απασχολεί στο πεδίο της σύγχρονης οικονομικής φιλοσοφίας:  πώς οι Αγορές είναι συνδυασμοί  (πολυεπίπεδοι) και πώς οι δρώντες σε αυτές είναι υποκείμενα εν τω γίγνεσθαι. Αυτό είναι η πρώτη ύλη για να κατανοήσουμε το ‘’ μακράν της ισορροπίας’’ που λέει ο Prigozine  αλλά κυρίως για να συλλάβουμε την έννοια της ‘’δυνητικής πραγματικότητας’’ που πραγματεύεται ο Levy.

Στη σύγχρονη πραγματικότητα όμως ‘’από τα δυνητικά κατεβαίνουμε στις ενεργεία καταστάσεις πραγμάτων και από τις καταστάσεις πραγμάτων ανεβαίνουμε στα δυνητικά (….)  H νέα οντολογία αντιλαμβάνεται τα πράγματα όχι σαν μια ολότητα ταυτοτήτων αλλά σαν ένα επίπεδο πτυχώσεων, μη γραμμικών μεταβολών, ένα γίγνεσθαι πληθωρικό –χαόκοσμος- μια οντολογική ομοφωνία (univocity).

Οι Αγορές είναι αυτός ο χαόκοσμος της εποχής. No man’s land. Τόπος ανοριοθέτητος και αχαρτογράφητος. Χωρίς γεωγραφικές συντεταγμένες. Αλλάζει μόνο το φόντο με τα fractals και η σχεδιαγραμματική απεικόνιση.

Το σύμπαν των συναλλαγών δεν έχει καν ψηφιακή διεύθυνση. Oι Τιμές είναι δυνητικές αναπαραστάσεις στιγμών, συναλλαγών, προσδοκιών. Μια διαδικτυακή υπερεπικράτεια, μια εικονική αχανής και απροσδιόριστη τοποθεσία απλώνεται μπροστά στον κάθε υποψήφιο κερδοσκόπο (το Κεφάλαιο πλέον απέκτησε πατρίδα, την οθόνη του καθενός). To μοχλευμένο χρήμα κινείται σε ακανόνιστους ψηφιακούς τόπους που μοιάζουν να είναι οικείοι.

Νομίσματα, μετοχές, ομόλογα, εμπορεύματα, όλα μπροστά στον καθένα μοιάζουν να περνάνε από μπροστά του τυχαία, σε ένα σύμπαν που μετασχηματίζει σε fractals  τις τιμές, τα μεγέθη, τους δείκτες. Η Αγορά μοιάζει με έναν πίνακα τέχνης μέσα στον οποίο συνεχώς εναλάσσονται οι τιμές και οι όγκοι συναλλαγών.

Είναι το σύγχρονο διαδραστικό οικονομικό μουσείο, ένας τόπος όπου μπορεί ο καθένας να ψωνίσει Ιστορία και να ταυτιστεί με συμβάντα.