H ασταθής Διαλεκτική της Παραγωγής με την Εικονική Οικονομία

Γράφει ο Ηλίας Καραβόλιας

 

Φιλόσοφοι όπως ο Hegel και Marx ανέδειξαν την διαλεκτική σε πρωτεύουσα δύναμη της Ιστορίας και της Οικονομίας. 

Στον Hegel η Διαλεκτική είναι ένας τρόπος που αντικρίζουμε την πραγματικότητα διαφορετικός από εκείνον που την αντικρίζει η τυπική λογική και στη φύση όλα είναι κίνηση και αλλαγή.

Στον Marx και στους μαρξιστές όμως η διαλεκτική δεν είναι πια η κίνηση της Ιδέας, αλλά η κίνηση των ίδιων των πραγμάτων μέσα από τις αντιφάσεις.

Με βάση αυτή την πίστη του για την κίνηση, επέμεινε σε μεγάλο μέρος  του έργου του[1] στην αρχή της επικράτησης των σχέσεων παραγωγής έναντι των κοινωνικών σχέσεων και ανήγαγε το οικονομικό υποκείμενο ως μέρος μιας μεγάλης μηχανής παραγωγής[2]που εξουσιάζει την ανθρωπότητα. Καλούμαστε σήμερα να δούμε αν και πώς το υποκείμενο κατανοεί την εμφανή πλέον μετάλλαξη της Οικονομίας- από φαινόμενο παραγωγικό σε φαινόμενο εικονικής πραγματικότητας.

Πώς περάσαμε δηλαδή από την Οικονομία της παραγωγής και της εργασίας στην Οικονομία του ‘αέρα’ και της χρηματιστικοποίησης των πάντων.

Η αρχή του “αναγκαίου μερικού θανάτου” της εκκαθάρισης μέρος του κεφαλαίου και της δημιουργικής καταστροφής, που διατυπώθηκε από την αυστριακή σχολή  έχει μεταλλαχθεί σε ‘αρχή προσαρμογής στο τυχαίο’.

Ζούμε πλέον στην άχρονη Οικονομία, στον αστερισμό μιας ‘νέας φύσης’ της. Διδαχθήκαμε την φυσιοκρατική αντίληψη για την αγοραία ισορροπία, την αξία της θερμοδυναμικής ισχύος των φυσικών αξιωμάτων στις αγορές. Και σχεδόν πορευθήκαμε με τον ορισμό του φυσικού νόμου της εντροπίας(ότι  όλες οι αυθόρμητες μεταβολές στη φύση οδηγούν σε αύξηση της εντροπίας ).Στην νέα φύση της ‘εικονικής’ Οικονομίας,των διαδικτυακών συναλλαγών με το μοχλευμένο χρήμα(αέρας) πόσο αυθόρμητες είναι άραγε αυτές οι μεταβολές;

Πρώτος ο Αριστοτέλης ξεχώρισε την ‘επιστήμη’ των Οικονομικών σε δύο μέρη: την ‘Οἰκονομική’ που αφορά τη διαχείριση του οίκου και στη «Χρηματιστική» που αφορά την ενασχόληση του ανθρώπου με το χρήμα και τον πλούτο. Σήμερα, αιώνες μετά αυτή την διάκριση,  ‘ η επικράτεια της χρηματοοικονομίας μοιάζει με χαοτικό σωρό ιδρυμάτων, αγορών, περιουσιακών στοιχείων, πρακτικών μεθόδων, νόμων και ρυθμίσεων(…)

Το χρηματοπιστωτικό σύστημα δεν είναι ούτε ένα ελάσσονος σημασίας προσάρτημα ούτε παρασιτική εκβλάστηση της καπιταλιστικής οικονομίας, αλλά αναπόσπαστο κομμάτι που στηρίζει την συσσώρευση’ .

Να σταθούμε για λίγο στο σημείο αυτό και να αναλογιστούμε την πρωταρχικη σημασία της Οικονομίας, όπως αυτή ορίστηκε από τον Αριστοτέλη, ώστε να τον δικαιώσουμε για την κατηγοριοποίηση του- με την έννοια της ‘’χρηματιστικής’’. Σήμερα, το ανεξέλεγκτο φαινόμενο της χρηματιστικοποίησης του ανθρώπινου μόχθου [6] έχει επικρατήσει με συνέπεια το χρηματοπιστωτικό σύστημα να είναι κυρίαρχο και αυτεξούσιο στην Οικονομία, σχεδόν να την ρυθμίζει εξ ολοκλήρου.

Πιάνοντας το νήμα από τις μαρξιστικές αναλύσεις, οι Deleuze-Guattari μας παραθέτουν τον τρόπο με τον οποίο απ-εδαφικοποιείται το Κεφάλαιο μέσα από την μηχανική του λειτουργία και τις ροές : ‘ Η ροή της γνώσης και η ροή της εργασίας, στην αξιωματική της παγκόσμιας καπιταλιστικής αγοράς, βρίσκονται στην ίδια κατάσταση, καθορισμένη από την καπιταλιστική απεδαφικοποίηση’  [7] .

Σήμερα, εποχή του αχανούς διαδικτύου, της παγκόσμιας αόρατης ισχύος του κυβερνοχώρου, όπου η εργασία ρέει στα δίκτυα και χτίζει υπεραξία για το κεφάλαιο, η απ-εδαφικοποίηση είναι κατανοητή όσο ποτέ άλλοτε. Ένα συμβολικό ατελείωτο σύμπαν συναλλαγών, εμπορίου, παραγωγής, έχει μετατρέψει την Οικονομία σε φαινόμενο εντός ενός παγκόσμιου εικονικού εργοστασίου, όπου ο γνωσιακός εργάτης (cognitariato) καταθέτει την διάνοια του έναντι χαμηλής αμοιβής( ποτέ δεν ήταν τόσο φθηνή η εργασία όσο τις τελευταίες δεκαετίες [8])

Κέρδος χωρίς παραγωγή λοιπόν είναι το χαρακτηριστικό μιας κίνησης ιστορικής του κεφαλαίου, μιας διαλεκτικής κατάστασης μεταξύ παραγωγής και εργασίας. Τα πάντα ρέουν, κυκλοφορούν, ανταλλάσονται , παράγονται και αναπαράγονται ‘εκτός παραγωγής’. Αυτό το ‘εκτός’ είναι που αποτελεί τον γρίφο του χρηματοπιστωτικού κέρδους.

Ας δούμε όμως ποιοί είναι εκείνοι οι μηχανισμοί που έχουν εγκατασταθεί στο οικονομικό corpus και γέμισαν με εικονικότητα τον κόσμο της παραγωγής.

Ο Baudrillard αναλύει σε βιβλίο του την μετάλλαξη της οικονομίας σε συμβολική οικονομία, την μετάλλαξη της παραγωγής σε συμβολική σημειο-παραγωγή. Όπως αναλύει σε βιβλίο του ο Lazzarato αλλά και οι  Berardi, Marazzi, μια μόνιμη δυνητική κατάρρευση (collapse), μια εν δυνάμει ενεργή αναστάτωση της πληροφοριακής ψυχό-σφαιρας της Οικονομίας, έχει ήδη δουλέψει εντός της  μακροικονομικής ανισορροπίας.

Η φύση της Οικονομίας έχει προ πολλού τιμολογήσει την συσχέτιση μεταξύ δρώντων υποκειμένων, τιμών και κυκλοφοριακού ρυθμού του νομίσματος. Εκ των έσω, το νομισματικό και συναλλακτικό σύστημα έχει ήδη καθαιρέσει την πρωτοκαθεδρία της συστημικής εντροπίας, αντικαθιστώντας την με μια υποσυνείδητη χαοτική αλυσίδα μετατροπής της αξίας. Η υπερφόρτωση των δικτύων συναλλαγών και η εντατικοποίηση της τριτογενούς εργασίας (υπηρεσίες) μετατρέπουν το οικονομικό κύκλωμα σε οιονεί αυτοκαταστροφικό, σε εν δυνάμει αυτοτροφοδοτούμενο Τέλος.

Τα μεγέθη ζαλίζουν. Τα περίφημα παράγωγα χρηματοοικονομικά προιόντα, το μοχλευμένο δηλαδή κεφάλαιο, τα προθεσμιακά στοιχηματικά συμβόλαια στην ουσία, είναι μια βραδυφλεγής βόμβα:  ‘Στα χρηματιστήρια «παίζονται» ποσά που δεν υπάρχουν (σε πραγματικό ρευστό). Οι χώρες (αθροιστικά) χρωστούν χρήματα που ποτέ δεν υπήρξαν, ούτε θα υπάρξουν ποτέ. Τα χρηματιστήρια και η χρηματοοικονομική βιομηχανία έχει – σε σημαντικό για να υποτιμηθεί βαθμό – προ πολλού αποκοπεί από την πραγματική οικονομία.

Στις αγορές παραγώγων «παίζεται» πολλές φορές το ΑΕΠ όλης της υφηλίου, στην αγορά κρατικών ομολόγων οι διαρκείς παρεμβάσεις έχουν οδηγήσει σε μια ανατροφοδοτούμενη – επίπλαστη ισορροπία τρόμου – η οποία αν «σκάσει» τότε δε θα μείνει τίποτα όρθιο. Υπάρχει ένα υπερδιογκωμένο το επενδυτικό σύστημα που στηρίζεται στην ‘καζινοποίηση’ και στα τοξικά προιόντα κεφαλαίου και στοιχημάτων.

Το παγκόσμιο επενδυτικό σύστημα έχει απομακρυνθεί από την πραγματική οικονομία ή κινείται υπερβατικά αυτής, σε μια πορεία κλιμακωτά πυραμιδωτή, γεωμετρικά αυξούμενη, πλειοδοτικά αυτοτροφοδοτούμενη!

Η υπερδιογκωμένη και υπερμοχλευμένη παγκόσμια επενδυτική βιομηχανία που έχει παράξει αρκετές κρίσεις αλλά και φούσκες τα τελευταία 15-20 χρόνια, συνεχίζει και τώρα να συντηρεί παραδοξότητες και εν δυνάμει νέες φούσκες. Υπάρχει μια γενικευμένη καζινοποίηση μέσω δημιουργίας 2.800 έως 3.000 επενδυτικών προϊόντων.

Οι τράπεζες, όλα τα προηγούμενα χρόνια ξέφυγαν από την πραγματική τραπεζική τους «αποστολή» και έγιναν «μηχανές» παραγωγής αμφίβολης υπόστασης επενδυτικών στοιχημάτων, με μεγάλη μόχλευση, δαιδαλώδη διάρθρωση και πολλές «γκρίζες ζώνες».

Έλεγαν οι Deleuze-Guattari ότι ‘ η γνώση, η ενημέρωση, η ειδική κατάρτιση, αποτελούν εξ ίσου μέρος του κεφαλαίου(κεφάλαιο γνώσης) όπως και η στοιχειωδέστερη εργασία του εργάτη’  Σήμερα ζούμε την αποθέωση της εργασιακής εξειδίκευσης στην παραγωγή χρήματος από το χρήμα, κέρδους από την διαχείριση του χρήματος και όχι κέρδους από την παραγωγή.

Πρόκειται για μια σύνθετη τεχνολογία εξουσίας : χρέος, στοιχήματα, μόχλευση, αέρας, εικονικά εμπορεύματα. Οι ουρανοξύστες των χρηματοπιστικών κολοσσών είναι πλέον περισσότεροι από τα εργοστάσια παραγωγής προιόντων.

Η εργασία στην γή είναι ολοένα και μικρότερη σε χρόνο από την εργασία στο γραφείο. Οι δυνητικές αναπαραστάσεις του κινδύνου στα ταμπλό των χρηματιστηρίων ποντάρουν ουσιαστικά στην προθεσμιακή στοιχηματική εκδοχή της εργασίας. Οι τιμές των μετοχών δεν αντικατοπτρίζουν αξίες πραγματικές αλλά δυνητικές. Ακόμη και τα ορυκτά εμπορεύματα αντιμετωπίζονται σαν να έχουν ήδη αξιοποιηθεί στο εμπόριο.

• Στο αναλυτικό σύστημα του Μαρξ, η χρηματοπιστωτική πραγματικότητα είναι αποτελεσματικά συγκαλυμμένη. Πρόκειται για μια συσκότιση’ λένε οι Μηλιός- Σωτηρόπουλος. Και έχουν δίκιο καθ ότι αυτή ακριβώς η συσκότιση παραμονεύει πίσω από τις οθόνες των χρηματιστηρίων.

Όλα μοιάζουν με κοινωνικά ιερογλυφικά. Η έννοια της αξίας έχει υποκατασταθεί από την έννοια της τιμής και η τιμολόγηση γίνεται πλέον σε δυνητική βάση. Πρόκειται για μια αυτό-ανανεούμενη δυνητική πραγματικότητα. Μας το είχαν επισημάνει στο έργο τους οι Deleuze-Guattari: Ο καπιταλισμός είναι η μόνη κοινωνική μηχανή που έχει κατασκευαστεί από αποκωδικοποιημένες ροές, υποκαθιστώντας τους εσωτερικούς κώδικες με μια αξιωματική των αφηρημένων ποσοστήτων υπο μορφή χρήματος .

Σήμερα, αρνούμαστε πεισματικά την κρίση υπερσυσσώρευσης. Φαίνεται ότι το κρυμμένο χρήμα δεν μας κάνει να υποπτευτούμε την παγίδα ρευστότητας, δηλαδή το λιμνάζον κεφάλαιο στα σεντούκια των επενδυτικών τραπεζών. Η δε μερική απεξάρτηση των αγορών από τα γεωπολιτικά δρώμενα δεν μας μεταδίδει την συσχέτιση στην οποία συνηθίσαμε.

Είναι ο χρόνος και το βέλος του στην Οικονομία που άλλαξε τροχιά. Αλλά αυτός ο χρόνος , είναι η παράμετρος που η Οικονομία αφαιρεί απο την γνωσιακή δραστηριότητα μας στο δίκτυο. Ο Bill Gates μας το είπε ξεκάθαρα: »Οι πληροφορίες είναι πλέον το ρευστό μας»

Ας δούμε όμως τι σημαίνουν όλα αυτά για την γλώσσα που ‘ακούει’ το σύγχρονο οικονομικό υποκείμενο αφού μια νέα οικονομική ρητορική έχει απλωθεί και αποκωδικοποιεί με τον δικό της τρόπο τα δρώμενα. Ας θυμηθούμε για λίγο τον Wittgenstein « Το υποκείμενο δεν ανήκει στον κόσμο, μάλλον είναι ένα όριο του κόσμου». Ξέρουμε όμως ότι  η έκταση του κόσμου εξαρτάται από τη δύναμη της γλώσσας.

Ο Guattari αποκαλεί τη διαδικασία της πορείας πέραν των ορίων του κόσμου “resemiotization” -δηλαδή επαναπροσδιορισμό του σημειωτικού ορίου, το οποίο συγχρόνως είναι το όριο που μπορεί να βιωθεί.

Με απλά λόγια, το υποκείμενο μπορεί να έχει εξελιχθεί, μπορεί να ξέρει (»υποτίθεται οτι γνωρίζει» είπε ο Lacan) αλλά ταυτόχρονα δεν ανήκει στον κόσμο. Είναι αληθές αυτό αφού ο ψηφιακός χρηματοπιστωτικός καπιταλισμός έχει δημιουργήσει μία κλειστή πραγματικότητα, η οποία δεν μπορεί να ξεπεραστεί. Μόνο μία δράση της γλώσσας που δραπετεύει από τους τεχνικούς αυτοματισμούς του χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού θα επιτρέψει την εμφάνιση μίας νέας μορφής ζωής. 

Ο Berardi έχει δίκιο όταν μας θυμίζει τον μυστικισμό της Οικονομίας:  ‘η αποφυσικοποίηση του χρήματος είναι μέρος της γενικής διαδικασίας της αφαίρεσης – τάση του καπιταλισμού που τα περικλείει όλα’

Μάλλον εμείς είμαστε οι κοινωνικοποιητές (socializers) της Οικονομίας. Εμείς είμαστε η νέα γλώσσα της. Γι αυτό υποτροπιάζει η Οικονομία μπροστά στην πεπερασμένη δυναμική των ορίων της. Παραθέτω ξανά τον Berardi:  ‘ Η οικονομία είναι κατι σαν την παγκόσμια γραμματική που διασχίζει διαφορετικά επίπεδα ανθρώπινης δραστηριότητας ‘ Να προσθέσω απλά ότι η χαμένη εντροπία των Οικονομικών είναι η μεταγλωττισμένη ορολογία των σχέσεων παραγωγής, των διακρατικών ανταγωνισμών, των επιχειρηματικών παιγνίων. 

Η σύγχρονη Οικονομία μειώνει  την επιστημονική γλώσσα της και την μετατρέπει σε κωδικοποιημένη πληροφορία, ενσωματώνει τεχνογλωσσικούς αυτοματισμούς. Γι αυτό δεν μπορούμε να προσδιορίσουμε τα νοήματα απο μεταβολές μεγεθών, δεν μπορούμε να προσδιορίσουμε εύκολα συσχετίσεις, να δούμε «σημεία», τάσεις, δυναμικές. Στην ανάλυση του σημειοκαπιταλισμού χρειαζόμαστε πλέον έναν μηχανισμό για να ξεμπερδέψουμε με την ακατανόητη γλώσσα, με το Συμβολικό που μοιάζει κωδικοποιημένο. Είχε δίκιο ο Guattari όταν έγραφε στο Chaosmosis ότι ‘η πληροφοριακή τεχνολογία τυποποιεί υποκειμενικότητα και γλώσσα’

Εμείς είμαστε υποχρεωμένοι να ανιχνεύουμε τη δυναμική της καταστροφής, μια μόνιμη δυνητική καταστροφή που η Οικονομία εισάγει σε μορφοκλασματικούς χρόνους στην καθημερινότητα μας, αποτέλεσμα μιας  σημειολογικής εγχάραξης στον συλλογικό νου. Ότι διαβάζουμε πλέον όλοι ως είδηση, ως πληροφορία, καθίζει μέσα μας. Αυτή είναι η νέα μεγάλη συσχέτιση στην μαθηματική εκδοχή των Οικονομικών. Πίσω από αυτήν, υπάρχει η χαμένη εξίσωση της παραγωγής και της εργασίας. Η αξία πλέον είναι το Κέρδος χωρίς την Παραγωγή, το χρήμα που παράγεται από το χρήμα( και χορεύει για σένα όπως έλεγε ο Μαρξ )

Μαρξ, Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας, Σύγχρονη Εποχή, σελ 78
Μαρξ, Το Κεφάλαιο, Ά Τόμος, Εκδόσεις ΚΨΜ, σελ 125
Σούμπετερ, Καπιταλισμός, Σοσιαλισμός και Δημοκρατία, Παπαζήση,σελ 102
Αριστοτέλης, Πολιτικά, 1320α, 39-40 και Ι267β 3.
Κ.Λαπαβίτσας,Κέρδος χωρίς Παραγωγή, Τόπος, σελ 165
Μηλιός,Σωτηρόπουλος, Ιμπεριαλισμός, χρηματοπιστωτικές αγορές, κρίση, Νήσος, σελ 289
Deleuze, Guattari, O Αντι-Οιδίπους, Πλέθρον, σελ 271
Pikkety, Το Κεφάλαιο στον 21ο αιώνα, Πόλις, σελ 102
Λαπαβίτσας, ο.π σελ 231
Βaudrillard, O καθρέφτης της παραγωγής, Αλεξάνδρεια
Lazzarato, Η κατασκευή του χρεωμένου ανθρώπου,Αλεξάνδρεια
Berardi, After the future, AK Press
Marazzi, The violence of the financial capitalism, Semiotexte
https://www.liberal.gr/arthro/28117/agores/2016/i-isorropia-isontromousin-tis-pagkosmias-ependutikis-biomichanias.html
Deleuze-Guattari, ο.π σελ 271
Μηλιός-Σωτηρόπουλος, ο.π σελ 458
Ο.π σελ 453
Deleuze- Guattari, o.π σελ 161
Βerardi, o.π σελ 34
Berardi, Επισφαλής Ραψωδία και Σημειοκαπιταλισμός, Autopoiesis, σελ. 32
Μαρξ, Το χρήμα χορεύει για σένα, Παττάκης