Η Αρχαία Ελληνική “Ύδραυλη”,  Πρόγονος του Εκκλησιαστικού Οργάνου

Της Μαίρης Παπανδρέου


Τον Αύγουστο του 1992, ο Καθηγητής Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Δημ. Παντερμαλής, σε ανασκαφές στο Δίον, ανακάλυψε τμήματα του μουσικού οργάνου «Ύδραυλις» ή ‘Υδραυλος, της Ελληνιστικής περιόδου, που λειτουργούσε με πίεση αέρα πάνω σε νερό, και είναι ο πρόγονος του γνωστού μας σήμερα εκκλησιαστικού οργάνου.

Ο εφευρέτης και κατασκευαστής της «ύδραυλης», ήταν ο Έλληνας μηχανικός Κτησίβιος, από τους αξιολογότερους μηχανικούς της Αλεξάνδρειας της Αιγύπτου, κατά την περίοδο της βασιλείας του Πτολεμαίου Β΄ και του Φιλάδελφου (284-245 π.Χ.).

Η «ύδραυλη» ήταν ένα μουσικό όργανο που λειτουργούσε με πίεση που του παρείχε αντλία αέρα και υδραυλικός μηχανισμός, και οδηγούσε κατ’ επιλογή των πλήκτρων σε ισάριθμους μεταλλικούς αυλούς. Κάθε πλήκτρο, μπορούσε πάντα να στέλνει σε κάθε αυλό, σταθερή πίεση αέρα.  Ήταν ένα πληκτροφόρο μουσικό όργανο, που θεωρείται πρόδρομος του σημερινού εκκλησιαστικού οργάνου.

Ο Κτησίβιος τον 3ο και 2ο  αιώνα π.Χ. έφερε επανάσταση στα μουσικά ήθη της εποχής του. Αργότερα, κατά τη Ρωμαϊκή περίοδο, το μουσικό όργανο του Κτησίβιου «ύδραυλη», έγινε τόσο δημοφιλές, που ο Νέρων, που ήδη ήταν θιασώτης του «άσκαυλου» - ένα προγενέστερο μοντέλο αυλού, ανάλογο με την γκάϊντα - εκτέλεσε έργα και στην «Ύδραυλη». Ήταν τόσο ισχυρή η ηχητική δύναμή της, ώστε ο Σενέκας την κατέταξε στην ομάδα με τα «κέρατα» και τις «σάλπιγγες», ενώ ο Κλαύδιος περιγράφει τις πολυποίκιλες «φωνές» της ύδραυλης και τους εκκωφαντικούς της ήχους.

Η ύδραυλη του Κτησίβιου, διεκδικεί την πατρότητα του αρμονίου, που είναι άμεσος απόγονός της. Η μουσική κλίμακα της ύδραυλης, όπως και στα περισσότερα μουσικά όργανα της εποχής, βασίστηκε στις μελέτες του Πυθαγόρα, ο οποίος μελετώντας τη μαθηματική σχέση της μουσικής κλίμακας, διατύπωσε τους σχετικούς κανόνες, διευκολύνοντας έτσι αφάνταστα την κατασκευή των μουσικών οργάνων.

Ο Πυθαγόρας, κατάφερε να εκφράσει και να αποτυπώσει τη μουσική αρμονία, με μαθηματικές σχέσεις, μέσα απ’ τη φιλοσοφική και επιστημονική του προσέγγιση. Ξεκινώντας από μία χορδή και διαιρώντας διαδοχικά το μήκος της με τον χρυσό αριθμό «Φ», κατάφερε να κατασκευάσει το μουσικό όργανο «κανόνα», εξέλιξη του οποίο συναντάμε μέχρι σήμερα στο γνωστό μας «κανονάκι».

Με συγκίνηση και ευγνωμοσύνη, θυμάμαι τον αείμνηστο έγκριτο Καθηγητή Μαθηματικών και Ποιητή του Αμερικανικού Κολλεγίου Pierce-Deree-Alba, Εμμανουήλ Ζορμαλιά,  που όταν με απορία παρατήρησα: «Κύριε Ζορμαλιά, πως γίνεται εσείς ο Καθηγητής Μαθηματικών, να μας διδάσκετε και Αστρονομία, Ομαδική Απαγγελία, και είσαστε και Ποιητής»; Κι εκείνος, χαμογελώντας μου απάντησε: «Τα πάντα είναι ρυθμός, δηλαδή, Μαθηματικά».

Η «ύδραυλη» ξεχάστηκε στη Δυτική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, όμως επέζησε στο Βυζάντιο μέχρι το 757 μ.Χ. όταν δόθηκε ως δώρο του αυτοκράτορα του Βυζαντίου, στον ομόλογό του στη Ρώμη. O πάπας Συλβέστρος Β΄, είχε επαφές με επιστήμονες της εποχής και μελετούσε πολλά περισσότερα από Θρησκευτικά και Θεολογία. Μπόρεσε να κατασκευάσει ατμοκίνητο αρμόνιο το 970, μελετώντας πιστά τα υπάρχοντα σχέδια και συστηματική έρευνα σε όλες τις αρχαιοελληνικές μουσικές κλίμακες.

Στηρίχτηκε κυρίως στα κείμενα του Ήρωα, ενώ σε σχέση με τους αυλούς, ακολούθησε πιστά τα αρχαιολογικά ευρήματα. Διάσημοι καθηγητές Μουσικής και Μουσικολόγοι, αφιέρωσαν πολύ χρόνο στη μελέτη του αρχαιολογικού ευρήματος «Ύδραυλη», που έκτοτε απόκτησε μια ιδιαίτερη δυναμική  και δίκαια έγινε αντικείμενο θαυμασμού, ενώ η μουσική που παράγει, εκπλήττει και μαγεύει.

Σημείωση
Το «Φ», θεωρείτο από τους αρχαίους Έλληνες, «θεϊκό», όπως το «Π» εκφράζει το πιο τέλειο γεωμετρικό σχήμα – τη σφαίρα – έτσι και το «Φ» είναι ο αριθμός της ομορφιάς, θεωρείται επίσης «άρρητος» αριθμός, δηλαδή δεν μπορούμε να εκφράσουμε ως κλάσμα δύο ακεραίων.