Όταν η αμφισβήτηση σε κάνει «καλύτερο»

Γράφει η ψυχολόγος, Msc
Μαρία Καρίκη

Ακροβατώντας ανάμεσα στις αλήθειες των άλλων και τη δική μας ξυπνούν ενστάσεις, δυσανασχετήσεις, διαφοροποιήσεις. Δεν ξέρεις κατά πόσο πρέπει να «συμμορφωθείς» ή να αντιδράσεις απέναντι σε ό,τι εσύ νιώθεις άδικο, μικρό, μη οικείο προς τις δική σου κοσμοθεωρία. Μερικές φορές θυμώνεις τόσο που νιώθεις ότι θα χάσεις τον έλεγχο, άλλες φορές φοβάσαι γιατί νομίζεις ότι δεν θα αντέξεις την κριτική. Κι, όμως, δυσκολεύεσαι να σωπάσεις...


Αναρωτιέσαι τι είναι πιο έντιμο: να αδιαφορήσεις και να προσπεράσεις ή να κραυγάσεις την αντίρρησή σου...
Από την αρχή της ζωής μας συστηνόμαστε με το «σωστό», το αποδεκτό, το σύνηθες, τη νόρμα. Εκπαιδευόμαστε στο να αποδεχόμαστε τις «γενικές» αλήθειες. Το ζητούμενο πάντα είναι να ακολουθήσουμε, να υιοθετήσουμε το πρέπον και το πρέπει. Εμείς οφείλουμε να ταιριάξουμε στα προϋπάρχοντα «κουτάκια». Κανένας δεν μας ρωτάει αν τα κοινωνικά «κουτάκια» ταιριάζουν σε μας: στην ιδιοσυγκρασία μας, στην προσωπικότητά μας. Η διαφορετικότητα δεν λαμβάνεται και πολύ υπόψη...

Μεγαλώνοντας, ωστόσο, υπάρχουν φορές που νιώθουμε ασύμβατοι, αταίριαστοι με όλα όσα εξελίσσονται γύρω μας. Αναρωτιόμαστε, αμφισβητούμε. Αρχικά, διστάζουμε να διαφοροποιηθούμε. Δεν τολμάμε γιατί δεν θέλουμε να προκαλέσουμε, να κατηγορηθούμε, να περιθωριοποιηθούμε. Πόσο, όμως, να «καταπνίξει» κανείς αυτό που είναι; Πόσο να συμφωνήσει με κάτι που δεν είναι; Και γιατί άλλωστε να κρύψει κανείς την ταυτότητά του που δεν χωράει απαραίτητα σε ετικέτες και περιορισμούς;

Σκοπός της διαφοροποίησης δεν είναι ούτε η σύγκρουση, ούτε η ακύρωση των άλλων. Σκοπός είναι η αυθεντικότητα, η αλήθεια, η ελευθερία και το δικαίωμα να διαφωνήσεις με ό,τι σε βαραίνει και σε εγκλωβίζει. Πρόκειται για μια προσωπική, εσωτερική μάχη ανάμεσα σε αυτό που σου έμαθαν και σε αυτό που πηγάζει από μέσα σου. Δεν έχεις ανάγκη να πείσεις, να επιβάλεις ή να απαξιώσεις. Έχεις απλά ανάγκη να ακουστείς... Να δηλώσεις ότι έχεις το θάρρος να υπερασπιστείς το δικό σου δίκαιο, το δικό σου σωστό.

Η αμφισβήτηση από πολλούς θεωρείται ύποπτη. Ξενίζει, φοβίζει, εγκυμονεί κινδύνους. Δεν είμαστε δεκτικοί απέναντι σε κάτι που είναι έξω και μακριά από εμάς. Δεν σκεφτόμαστε, ωστόσο, ότι όταν κάποιος αμφισβητεί μπορεί και να βλέπει κάτι που εμείς δεν βλέπουμε. Να έχει μια οπτική που εμείς δεν έχουμε προσεγγίσει. Κι αν προσφέρει μια ευρύτερη ματιά; Κι αν η φωνή του εκφράζει κι άλλους; Κι αν έχει σκεφτεί κάτι που εμείς δεν έχουμε σκεφτεί;
Οι αξίες, η ηθική, οι πεποιθήσεις είναι τόσο ρευστές έννοιες, τόσο κοινωνικά και πολιτισμικά κατασκευάσιμες που είναι σχεδόν αδύνατο να τους χωρέσει όλους. Υπό αυτό το πρίσμα είναι κατανοητή η πολυφωνία και η ανομοιογένεια ως προς τις αντιλήψεις και τις ιδεολογίες μας. Ίσως ο μόνος κοινός παρονομαστής που έχουμε να είναι η ανάγκη να φτάσουμε στην αυτοπραγμάτωση...μέσα από τη μια ή την άλλη οδό...

Η μεγαλύτερη βέβαια πρόκληση δεν είναι να αμφισβητήσουμε τον άλλο, αλλά πρωτίστως τον ίδιο μας τον εαυτό! Να αμφισβητήσουμε αυτό που έχουμε γίνει και αυτό που δεν έχουμε γίνει! Να αμφισβητήσουμε τις εσωτερικές μας επιταγές που μας δυσκολεύουν τη ζωή. Να αμφισβητήσουμε τις αδυναμίες, τις δικαιολογίες, τους περιορισμούς, τα εμπόδια που εμείς οι ίδιοι θέτουμε στον εαυτό μας... Μόνο μέσα από μια τέτοια διαδικασία αυτοαμφισβήτησης και αναστοχασμού μπορούμε να προχωρήσουμε σε μια καλύτερη εκδοχή μας! Θέλει τόλμη να αναθεωρήσουμε, να αλλάξουμε, να παραδεχτούμε, να επαναπροσδιορίσουμε! Όχι, δεν θα προδώσουμε τον εαυτό μας. Θα τον αναβαθμίσουμε. Θα του δώσουμε την ευκαιρία να μη μείνει στάσιμος, άκαμπτος, απόλυτος...

Η αμφισβήτηση, λοιπόν, δεν είναι δείγμα άκριτης αντίρρησης και αντίστασης χωρίς λόγο. Είναι η φυσική εξέλιξη του ψυχισμού που θέλει να αναρωτηθεί, να επαναδιαπραγματευτεί, να διευρυνθεί και να ανακαλύψει όλα εκείνα που υπάρχουν πέρα από τα «δοσμένα», πέρα από τα αποδεκτά. Δεν είναι εύκολος ο δρόμος της διαφοροποίησης. Μπορεί να έχει πολλά εμπόδια και πολλές κριτικές. Στο τέλος, όμως, της διαδρομής θέλεις να νιώθεις περήφανος που δεν σώπασες, που δεν ενσωματώθηκες και δεν αφομοιώθηκες  από κάτι που δεν είσαι «εσύ»... και δεν χρειαζόταν να γίνεις...