Ζητήματα Τιμής #1

Γράφει ο Μάνος Χατζημαλωνάς
Υποψήφιος Διδάκτωρ συμβουλευτικής ψυχολογίας, ιδρυτής Φιλότιμου Ιδρύματος


Μέσα από τις επικρατούσες ρητορικές που διέπουν τη δημόσια σφαίρα σήμερα, ενώ καθορίζουν ένα ραγδαία μεταβαλλόμενο πολιτικό κλίμα στις περισσότερες σύγχρονες κοινωνίες, αναδεικνύεται ένα χρηματιστήριο τιμών διαφορετικό και κρισιμότερο από εκείνα που διαπραγματεύονται συμβατικά νομίσματα στις κατά τόπους οικονομίες.

Είναι το χρηματιστήριο τιμών μέσα στην δημόσια αγορά λέξεων, ιδεών, και συναισθημάτων γύρω από τα οποία οικοδομούνται στοιχεία ατομικής και κοινωνικής ταυτότητας. Στοιχεία που διαπραγματεύονται και τελικά καθορίζουν την εξιστόρηση και τελικά την ίδια την ιστορική πορεία ολάκερων εθνών.

Χρέος και κέρδος αποκτούν άλλο νόημα (ή νόμισμα) σε αυτό το χρηματιστήριο τιμών. Οι εύποροι κρίνονται όχι από την ποσότητα των υλικών τους επενδύσεων, αλλά από την ποιότητα των άυλων αποθεμάτων τους. Άλλοτε υπαινιγμένων κι άλλοτε υπαρκτών. Ευνοημένοι είναι όσοι κατορθώνουν να κρατούν ψηλά τον πήχη της αξιοπιστίας (αξίας ή πίστης στην αξία) αυτών των τιμών – μέχρι αποδείξεως του εναντίου ή «χρεοκοπίας».

Από τους αρχαίους ραψωδούς έως τους κάθε λογής σύγχρονους υμνωδούς, η σχεδόν τυφλή νοσταλγία μας να δοξολογούμε πρωτεργάτες φιλοσόφους, πνευματικούς μάρτυρες, ήρωες αυταπάρνησης και αυτοθυσίας -ακόμα και εκείνους που δεν είχαν καλό τέλος ή δεν έτυχε να δικαιωθούν- είναι σχεδόν καθημερινότητα.

Από τους εν ζωή συντελεστές του δημόσιου βίου από την άλλη, η μεταχείριση ζητημάτων τιμής είτε αυθαίρετα είτε συναποφασισμένα προς εαυτούς ή αλλήλους είναι τόσο συχνή και απαραίτητη όσο και η αλληλουχία συναλλαγών που συνθέτουν την κοινωνική ζωή.

Παρά την κανονικότητά τους, κάθε χρηματιστήριο όπως και κάθε σύνθετο σύστημα αξιών (νόμων, νομισμάτων, ιδεών) απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή και μεθοδικότητα ώστε να μπορεί να γίνει κατανοητό και διαχειρίσιμο. Σε αντίθετη περίπτωση η σφοδρή δυναμική του μπορεί να αποβεί ολέθρια στις προσωπικές και κοινωνικές ελευθερίες που ορίζουν μια ευνομούμενη δημοκρατική κοινωνία.

Μια σειρά από επιφυλλίδες με πρώτη την παρούσα σκοπό έχει να επισημάνει την κρισιμότητα αποσαφήνισης ζητημάτων τιμής με απώτερο σκοπό την καλύτερη κατανόηση και διαχείρισή τους.

Γενικά Περί Τιμής

Διαχρονικά, οι σημαντικότερες πτυχές εθνικής και διεθνούς κουλτούρας του Ανθρώπου στρέφονταν γύρω από ιστορίες κλέους, δόξας, τιμής. Την ίδια στιγμή, αρετές συνυφασμένες με την τιμή όπως το θάρρος, η πίστη, η αλληλεγγύη, η λογοδοσία και η ακεραιότητα φαίνονται σταδιακά να εκλείπουν. Το φιλότιμο ως η κορωνίδα αυτών στην Ελλάδα, λέμε ότι χάθηκε.

Από την άλλη όψη του νομίσματος, πτυχές της τιμής αποκαλύπτουν το παράλογο, το φαιδρό και το απάνθρωπο. Βεντέτες, μονομαχίες, εκδικήσεις, ρατσισμός, εθνικισμός, τρομοκρατία, εκφοβισμός, βία κατά των γυναικών είναι λίγα από τα πολλά δεινά που προκύπτουν στο όνομα της τιμής.

Παρά την κεντρικότητα της τιμής στην καθημερινή ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων στον πλανήτη, επικρατεί μία εν γένει απαξίωσή της ως ‘σοβαρό’ αντικείμενο μελέτης από την κοινωνική επιστήμη, ακόμα και την σύγχρονη φιλοσοφία της ηθικής.

Μάλιστα δεν χαίρει ούτε στοιχειώδους κριτικής αφού θεωρείται από πολλούς ψυχολόγους και κοινωνικούς επιστήμονες ως μη-οντότητα που απλώς υπάρχει επειδή πιστεύουμε ότι υπάρχει. Αυτού του είδους η αντιμετώπισή είναι ως έναν βαθμό δικαιολογημένη εξαιτίας του αυθαίρετου, οπισθοδρομικού και αντισυμβιβαστικού χαρακτήρα της τιμής, που στο σύνολο των εκφάνσεων της απέχει από την φιλελεύθερη παράδοση του Διαφωτισμού.

Ούτε ακριβώς καινοφανής είναι αυτού του είδους η αντιμετώπιση, αφού από την πρώτη κιόλας εποχή των φιλοσόφων έως τον Σαίξπηρ και μεταγενέστερους, η επίδραση της τιμής αντιμετωπιζόταν ως κάτι ακατανόητο, ως μια κοινώς αποδεκτή ψευδαίσθηση σε αντίθεση με πιο καθιερωμένες, ξεκάθαρες και προσδιορισμένες έννοιες.

Μπορεί μεταξύ μας να υπερηφανευόμαστε για το μοναδικό, αμετάφραστο και δυσεξήγητο της έννοιας «φιλότιμο», όμως και στη σύγχρονη δυτική κοινότητα η έννοια της τιμής παραμένει πολυσύνθετη και νεφελώδης. Οι αναφορές γύρω από ηθικούς (θρησκευτικούς ή κοσμικούς) κώδικες τιμής, κοινότητες ή κουλτούρες τιμής και τους αντίστοιχους συσχετισμούς γύρω από μεταβαλλόμενες νεφέλες αρετών/αξιών/εντολών/απαγορεύσεων, καθιστούν την μελέτη της τιμής φαινομενικά απροσπέλαστη και ασύμφορη. Απροσδιόριστη όμως δεν σημαίνει και μη-υπαρκτή.

Οι πιο διαδεδομένες θεωρίες ηθικής των τελευταίων αιώνων από την περίοδο του Διαφωτισμού (ωφελιμισμός, ηθικές επιταγές, αναφαίρετα δικαιώματα) εστιάζουν σε απλές και υποτιθέμενα αυταπόδεικτες αρχές για να εξηγήσουν πώς ένας λογικός άνθρωπος μπορεί να συμβάλλει σε μια δίκαιη κοινωνία όταν είναι συνεπής σε αυτές. Αποτυγχάνουν όμως να συλλάβουν το χάος της αντιφατικότητας που είναι η ανθρώπινη φύση και κοινωνία. Συγκεκριμένα η τιμή, μοιράζεται πολύ λίγες κοινές ιδιότητες ανάμεσα σε εξιδανικευμένες, συστηματικές, αφηρημένες και καθολικά εφαρμόσιμες αξίες.

Λόγου χάρη, η τιμή δεν είναι τόσο αφηρημένη όσο η αξιοπρέπεια, αλλά συνδέεται με συγκεκριμένα γεγονότα και δεδομένα. Δεν είναι καθολική, αλλά τοπική και προσδιορισμένη στα μέτρα κάθε κοινωνίας που την τηρεί. Επίσης, οι κώδικες τιμής μιας κοινότητας είναι προσαρμοσμένοι στα άτομα ως έχουν, όχι όπως θα θέλαμε ιδανικά να είναι βάσει ορθολογιστικών προσδοκιών.

Η τιμή είναι γεμάτη συμβιβασμούς και αντέχει να αντιμετωπίζει το γκρίζο, αντί να περιορίζεται μόνο στη διάκριση μεταξύ μαύρου και άσπρου. Με άλλα λόγια, η τιμή είναι κατά κύριο λόγο μη-ιδεατή.  Ιδιότητα που της επιτρέπει να ενεργεί και να ευεργετεί με ακριβέστερη κατανόηση της ανθρώπινης ψυχολογίας.

Μια πιο σχολαστική παρατήρηση της τιμής μας επιτρέπει να δούμε τον απόλυτο συσχετισμό μεταξύ της θελκτικότητας των αρετών της και της μη-συστηματικής φύσης των κωδικών της.

Μια πιο υπομονετική ματιά μας μαρτυρά ότι δεν είναι εύκολο να επιδιώκεις την αρετή – να παίρνεις ρίσκα και να ενεργείς με ακεραιότητα και αλληλεγγύη. Εμείς οι άνθρωποι, «από το ξύλο των οποίων ουδέν ίσιο κατασκεύασμα ουδέποτε προέκυψε» χρειαζόμαστε παρακίνηση για να εξυπηρετήσουμε ζητήματα τιμής, θέλουμε φροντίδα και κατανόηση για να φτάσουμε την αρετή αντιστεκόμενοι στις ανθρώπινες ροπές προς την άνεση και την ασφάλεια.

Το πλαίσιο της τιμής προσφέρει ένα πλούσιο υφαντό κωδικών και κινήτρων για να αντιμετωπίσουμε αυτή την παρόρμηση των «εύκολων λύσεων». Ένα πλαίσιο που προσαρμόζεται στις ανθρώπινες δυνάμεις και αδυναμίες και που περιλαμβάνει παραδόσεις και τελετουργίες που φέρνουν πιο κοντά τους ανθρώπους, που εξυμνούν εξαίρετες συμπεριφορές και άτομα, ενώ παράλληλα τα κρατούν υπόλογα των πράξεων τους. Και είναι αυτά τα κινητήρια εργαλεία που λείπουν από τις περισσότερες κοινωνίες του Δυτικού πολιτισμού.

Ένα άτομο μπορεί να παραστρατήσει όπως ένα κύτταρο όταν εκφυλίζεται από μια αρρώστια, ή όπως μια ομάδα από μια σαθρή ιδέα. Πώς όμως μπορεί να συνεχίσει να επιβιώνει και να προοδεύει δίχως την έντιμή ένταξη και πίστη σε ένα σύνολο; Η τιμή είναι τελικά η δυναμική του συνόλου που παρέχει νόημα και ουσία περισσότερο από τα μέρη που το αποτελούν.

Μπορούμε να την φανταστούμε ως ένα καράβι ήδη εν πλω του οποίου οφείλουμε να οικοδομούμε, να ενισχύουμε και να επισκευάζουμε την δομή, αφού από αυτό εξαρτάται η ίδια μας η επιβίωση και η άφιξη στον απώτερο θεμιτό προορισμό μας.

Για τους παραπάνω λόγους, μέσα από μια σειρά αναφορών εμείς στο Φιλότιμο Ίδρυμα θα προσπαθήσουμε να υποστηρίξουμε πως η μελέτης της τιμής, και κατ’ επέκταση της φιλοτιμίας ή της αγάπης για την τιμή, δεν είναι μόνο δυνατή αλλά και κρίσιμα απαραίτητη για να μας διδάξει μια πληρέστερη εμπειρία ζωής εντός μιας υγιούς και δίκαιης κοινωνίας. Θα ήταν λάθος να την παραβλέψουμε ή απορρίψουμε.