Ζητήματα Τιμής #2  Η Δύναμη του ΌΧΙ

Γράφει o
Mάνος Χατζημαλωνάς

Λίγες είναι οι λέξεις, που όταν ειπωθούν με φρόνηση μπορούν να γίνουν τείχη ακεραιότητας και προάσπισης απέναντι στην φθορά του χρόνου και την φορά του κακού. Θέλει όμως θάρρος να το πεις, θάρρος να το αντιμετωπίσεις. Στα σπλάχνα του όμως πάντα, κυοφορεί η Ελευθερία.

Δεν είναι ανάγκη να γυρίσεις στις ένδοξες σελίδες του Γένους για να διακρίνεις τη δόξα του.
Δεν αρκεί μόνο αυτό για να τις ενσαρκώσεις στο σήμερα. Πρέπει να μάθεις να το λες.
Ποιος είπε ΌΧΙ και δεν αισθάνθηκε τον ίδιο τον χρόνο να σταματά, λες και για μια στιγμή μπήκε στο χάος τάξη;

Ποιος δεν έχει παρατηρήσει τη λάμψη της αυτοπεποίθησης στα μάτια ενός παιδιού που λέει για πρώτη φορά ΌΧΙ και μέσα από τρία γράμματα αναγνωρίζει το σύμπαν της ύπαρξης του και τον έλεγχο που μπορεί να του ασκήσει; Αν δεν το κάνει δε θα μάθει ποτέ τις συνέπειες των συναισθημάτων, των σκέψεων, των σχέσεων που το καθιστούν ελεύθερο και συνάμα αλληλένδετο με τους γύρω του. Αυτό το πρώτο ΌΧΙ του παιδιού, πριν καλά-καλά σταθεί στα πόδια του, είναι απόδειξη τρανή πως είναι Άνθρωπος.
Ναι, θέλει τέχνη να το λες. Τέχνη και να το δέχεσαι. Πότε με υπακοή, πότε αντιμαχόμενος.

Δεν φτάνει πάλι, μόνο να το λες. Η ουσία του είναι στο να το εννοείς και να είσαι έτοιμος να το στηρίξεις με επιχειρήματα, με πράξεις. Σημασία έχει να γνωρίζεις καλά τις συνέπειες της εκ-δήλωσης ενός ΌΧΙ.
Στην επιστήμη, η ορθότητα και αξιοπιστία μιας υπόθεσης κρίνεται στο κατά πόσο μπορείς να πεις ΌΧΙ στην τυχαία επαλήθευση του συμπεράσματος που ισχυρίζεται.

Το πιο στοιχειώδες χαρακτηριστικό της ανθρώπινης ευφυΐας, ο λογικός στοχασμός, δεν αποτελεί δοσμένο χαρακτηριστικό κάθε ανθρώπου που φέρει έναν άρτιο εγκέφαλο. Για ορθή σκέψη, ο νους πρέπει να ξέρει να λέει ΌΧΙ στα αμέτρητα προβλήματα, εφήμερα ή διαχρονικά που καλείται να αντιμετωπίσει. Να ξέρει να λέει ΌΧΙ στην πληθώρα καταφατικών ροπών που κράζουν πανταχόθεν ΝΑΙ για την αποδοχή τους.

Δεν μένεις δεμένος στο κατάρτι, ούτε τραβάς πορεία σταθερή δίχως το ΌΧΙ.  
Ενώ στην νιότη κυριαρχούν τα ΝΑΙ, ο χαρακτήρας του ατόμου ορίζεται και χαλυβδώνεται με παρονομαστή την ποιότητα των ορίων που ενσαρκώνει κατά τη πορεία της ζωής του. Με παρονομαστή τα ολοένα και πολυτιμότερα ΌΧΙ του. Ακόμη και έναν Σωκράτη, ο δαίμων του με ΌΧΙ τον καθοδηγούσε. Και εκείνος με παρρησία όρθωνε μαιευτικά ΌΧΙ με κόστος τη ζωή του.

Βλέπεις το ΌΧΙ πάντα ακολουθεί ένα πολύτιμο «ΓΙΑΤΙ;». Μετά από ένα ΝΑΙ, σπάνια ρωτά κανείς. Σταματά εκεί η κουβέντα, ο διάλογος, η εξέλιξη μιας ιδέας. Κι αυτό γιατί το ΌΧΙ δεν είναι μόνο λέξη, αλλά είναι και στάση και κατάσταση. Κυρίως, κατάκτηση. Κατάκτηση της αυτοκυριαρχίας του πνεύματος του Ανθρώπου.

Οι κανόνες και οι εξαιρέσεις τους, τα προσωπικά και ιστορικά όρια, το δικαίωμα στην διαφωνία και τη διαφορετικότητα είναι ορισμένα από τα βασικά που ορίζουν την αυτοκυριαρχία του Ανθρώπου. Ένα συνειδητό ΌΧΙ δημιουργεί εκείνες τις αναγκαίες συνάψεις διαλόγου που πάντα οδηγούν σε μια καλύτερη αντίληψη του  παρόντος.

Από όποια πλευρά και να βρεθείς μπροστά στη λέξη ΌΧΙ, η ζωή σου αλλάζει. Και ο τρόπος με τον οποίο επιλέγεις να την αλλάξεις, καθορίζει τελικά και την ποιότητά της.

Είτε πείθεσαι και πειθαρχείς, είτε αρνείσαι και αντιστέκεσαι σε κάθε ορθό ή λάθος ΌΧΙ που συναντάς, καθορίζεις τη μοίρα σου. Αυτή είναι και η πρώτη βαθμίδα της ηθικής διάκρισης σε μια σειρά κρίσιμων αποφάσεων.

Όταν αρνείσαι τον ευτελισμό, ΌΧΙ σημαίνει αξιοπρέπεια.
Όταν αρνείσαι την σπατάλη, ΌΧΙ σημαίνει οικονομία.
Όταν αρνείσαι το άδικο, ΌΧΙ σημαίνει Δικαιοσύνη.
Όταν αρνείσαι την ανευθυνότητα, ΌΧΙ σημαίνει ακεραιότητα.

Όταν αρνείσαι την υποδούλωση, ΌΧΙ σημαίνει Ελευθερία.
Απουσία των παραπάνω συνειδητών ΌΧΙ μας καθιστά ετερόνομους, υπόδουλους σε νοήματα και θεσμούς που δεν συναποφασίσαμε. Μας καθιστά αμέτοχους στον διαλεκτικό αναστοχασμό νοημάτων, αξιών και θεσμών στη βάση της κρίσης του κακού και του καλού, του αληθινού και του δίκαιου που δίνουν νόημα στη ζωή,

ακόμα και στον θάνατο.
Μνημονεύοντας επιδερμικά εκείνους που όρθωσαν Αντίσταση και εξευγένισαν αυτές τις αξίες δεν φτάνει για να τους μοιάσουμε.
Ας μη στεκόμαστε στο επίπεδο των καταφατικών ενθουσιασμών (όπως έλεγε στις 27

Οκτωβρίου του ‘41 ο Κωνσταντίνος Τσάτσος στο πλήθος φοιτητών που είχαν συγκεντρωθεί κρυφά στις αίθουσες του Πανεπιστημίου για να τιμήσουν την πρώτη επέτειο του ΌΧΙ), αλλά να ανέβουμε στο επίπεδο της πολιτικής συνείδησης που ώριμη και ικανή μπορεί να αντιμετωπίσει τα προβλήματα του κοινωνικού βίου, με βαθύ το αίσθημα της ιστορικής ευθύνης.

Γεννηθήκαμε σε μια ενδιαφέρουσα εποχή, γεμάτη αλλοπρόσαλλες απόπειρες, περιπέτειες και συγκρούσεις. Και σπαραζόμαστε από τη δραματική μοίρα του καιρού μας να αναθεωρήσουμε παλιές αναγνωρισμένες αρετές - ξόρκιζε ο Νίκος Καζαντζάκης.
Το ΌΧΙ είναι μία από αυτές. Ας μάθουμε να την ορθώνουμε.