Τα ζητήματα της Δωδεκανήσου όπως τα κατέγραψε  ο Χρ. Τσιγάντες και οι υποχρεώσεις του Κράτους - Ο μεγάλος Απών από τις τελετές-Δεν εκλήθη!..

Ο μέγας ΑΠΩΝ. Ναι, από τις τελετές της 7ης Μαρτίου 1948, υπήρξε ένας μεγάλος απών. Δεν εκλήθη ούτε καν να παραστεί, αγνοήθηκε τελείως, αλλά ο νους του βρισκόταν στα πολύπαθα νησιά, που τόσο αγάπησε.

Πρόκειται για τον Χριστόδουλο Τσιγάντε-Σβορώνο (1897-1970), το θρυλικό πολέμαρχο, τον αρχηγό και γενάρχη του Ιερού Λόχου που μαζί με τους Συμμάχους απελευθέρωσε τα Δωδεκάνησα, τον επικεφαλής της Ελληνικής Στρατιωτικής Αποστολής κατά τη διάρκεια της Βρετανικής Στρατιωτικής Διοικήσεως Δωδεκανήσου, μέχρι τις 29 Μαρτίου 1947.

Για την ιστορία ο Τσιγάντες παρέστη στην παράδοση των Γερμανών άνευ όρων, στις 8 Μαΐου 1945, και ο επικεφαλής των συμμαχικών Δυνάμεων,  Άγγλος ταξίαρχος  D. Moffat του παρέδωσε το περίστροφο του Γερμανού στρατηγού Όττο Βάγκενερ, εις ανάμνηση του γεγονότος.

Οι εκθέσεις του για την κατάσταση στα Δωδεκάνησα κατά τη διάρκεια της Συμμαχικής Διοικήσεως είναι μνημειώδεις. Ο ίδιος, λίγους μήνες μετά τις τελετές της Ενσωμάτωσης, έδωσε στη δημοσιότητα μιαν έκθεση για τα ζητήματα της Δωδεκανήσου και ποιες είναι οι υποχρεώσεις του Κράτους. Η έκθεση δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ», την Κυριακή 13 Ιουνίου 1948, στην πρώτη σελίδα. Γράφει:

«Είναι κοινή απαίτηση να επιτύχουμε στο πρόβλημα της διοικήσεως των Δωδεκανήσων, στην οικονομική τους ανόρθωση σε οτιδήποτε ενδιαφέρει τα συναισθήματα ή το συμφέρον των κατοίκων και των νησιών.

Έχουν ζυμωθεί μαζί με την άλλη Ελλάδα τα Δωδεκάνησα, όχι μόνο συναισθηματικά, αλλά και από τις μεγάλες παροικίες που δημιουργήθηκαν στην ηπειρωτική χώρα, από τον ιταλικό διωγμό και την οικονομική παρακμή. Μας ενδιαφέρει εξ άλλου να μην υστερήσουμε σε τίποτε από τους προκατόχους μας.

Ως το 1911 τα Δωδεκάνησα αποτελούσαν μέρος της Τουρκίας. Έμποροι και θαλασσινοί οι νησιώτες, τροφοδοτούσαν την Λυκία και την Καρία, την Παμφυλία και την Πισιδία. Τα σφουγγάρια των κόλπων της Κνίδου, της Δωρίδος και της Μάκρης τα έβγαζαν οι Καλύμνιοι, οι Συμιακοί και οι Χαλκίτες. Από την Μίλητο ως την Αλικαρνασσό και ως τα Μύρα, ελληνικά ήταν τα παράλια χωριά μικρασιατικής ακτής. Είχαν εκεί κτήματα οι Δωδεκανήσιοι και χώρο για να αποικίζουν τα περισσεύματα του πληθυσμού τους.

Το σύνορο που τους χώρισε από την Τουρκία, έγινε αδιάβατο μετά τον πρώτο πόλεμο, και κατόπιν με τον εκπατρισμό του Μικρασιατικού Ελληνισμού και την πολιτική του Κεμάλ Ατατούρκ.  

Ιταλική πλέον η κτήση τα Δωδεκάνησα, κομμένα από τη φυσική τους ενδοχώρα τη μικρά Ασία, βρέθηκαν σε κρίση και σε οικονομική εξαθλίωση, που έκαμε τους πληθυσμούς να φεύγουν. Ούτε οι ευκολίες της σπογγαλιείας στις ιταλικές κτήσεις, της Μπαρμπαριάς και της Τρίπολης, δεν κατόρθωσαν να ελαττώσουν την οικονομική φθίση…

Από 7.000 κατοίκους η Κάσος, ξέπεσε στους 1.300, από 25.000 η Κάλυμνος στις 11.000, η Σύμη στις 3.000. Τον οικονομικό μαρασμό, επακόλουθο της μεταβολής της πολιτικής γεωγραφίας, τον επέτεινε σχεδιασμένη ιταλική προσπάθεια, μεταβολής της φυλετικής συνθέσεως των νησιών. Η καθαρά φασιστική διοίκηση του Τζέζαρε Μαρία ντε Βέκκι ντι Βαλ Τζισμόν, αποκορύφωσε το δράμα.

Είναι αλήθεια ότι οι Ιταλοί έλαβαν μέτρα για τη Βιομηχανία της Ρόδου, κυρίως, γιατί οι βιομήχανοι ήταν Ιταλοί και πολλές φορές συνεταίροι των μεγάλων φασιστών. Τα μέτρα αυτά βοήθησαν τη γενική οικονομία των νησιών. Ροδιακά κεραμίδια πήγαιναν ως τη Συρία. Τα κεραμικά προϊόντα του «Ίκαρο», είχαν αγορά την Ιταλία. Δωδεκανησιακά κρασιά φθάναν ως το Μεξικό. Καλά συσκευασμένη σουλτανίνα πήγαινε στην Ιταλία και τη Γερμανία. Αρώματα στις ιταλικές αποικίες. Τα περίφημα σταφύλια της Κω, τα έπαιρναν πλοία-ψυγεία, για τις αγορές της Ευρώπης. Ιταλοί ψαράδες έκαναν αλιεία βυθού.

Αυτή η βιομηχανία της Ρόδου δεν είναι πια στα χέρια των Ιταλών. Πρέπει, όμως, και αυτό είναι
από τα πιο επείγοντα προβλήματα, να μελετηθούν οι ανάγκες της, τώρα που τα σύνορα μετατοπίστηκαν πάλι, και αφού κατ’ ανάγκη έχασε τους παλιούς της εμπορικούς δεσμούς, να της δημιουργήσουμε άλλους.

Στη δύσκολη εποχή που περνάει, δεν πρέπει να προσθέσουμε και όλο το βάρος της ελληνικής φορολογίας, χωρίς να εξετάσουμε τις συνθήκες που δημιούργησαν οι Ιταλοί για να την κάνουν βιώσιμη, χωρίς να λάβουμε υπόψη ότι η Βιομηχανία αυτή, δεν έχει εσωτερική αγορά.

Η Γεωργία στη Δωδεκάνησο όσο έχει μείνει όπως ήταν στον καιρό της Τουρκίας, γιατί οι Ιταλοί δεν ενδιαφέρθηκαν, ουσιαστικά, παρά μόνο για τους αποίκους τους. Οι γεωργοί της Ρόδου είναι φτωχοί, με μικρό κλήρο, χωρίς αρκετά νερά στα περισσότερα μέρη. Έχουν ανάγκη από συνεχή καθοδήγηση στο χωράφι και όχι από το γραφείο, από μεγάλη βοήθεια σε αγροτικά δάνεια, από αρδευτικά έργα και, κυρίως, από καλύτερη διαίτηση και διατροφή.

Στην Κω, το ζήτημα της συγκεντρώσεως της γης σε λίγες οικογένειες, έχει δημιουργήσει κατάσταση τραγική. Ο υφηγητής Βασίλειος Βαλαώρας (1902-1996)  βρήκε τον δείκτη υγείας  των παιδιών της ίσα με το δείκτη των Ψαρών και της Θεσπρωτίας, το χαμηλότερο, δηλαδή, της Ελλάδος. Εκτός από τη φτώχεια και τη δυστυχία και την κοινωνική ανισότητα, που στις μέρες μας είναι τόσο επικίνδυνη, όταν είναι υπερβολική, το σύνολο της παραγωγής της Κω είναι πολύ μικρότερο από ό,τι θα μπορούσε να είναι και διότι το σύστημα εκμεταλλεύσεως των ιδιοκτητών-σύστημα εκμεταλλεύσεως των κολλήγων, κυρίως-είναι απάνθρωπα, τοκογλυφικό.

Στη Λέρο έχει δημιουργηθεί «προλεταριάτο»-οργανωμένος εργατόκοσμος, από τους πρώην εργάτες του ιταλικού Ναυστάθμου, της Βάσεως αεροπλάνων κ.λπ. Ο ιταλικός Ναύσταθμος θα μπορούσε να γίνει ειρηνικό Νεώριο για τα δωδεκανησιακά καΐκια  και τα αιγαιοπελαγίτικα, όπως θα μπορούσε να γίνει η Λέρος-αποθήκες έχει-σταθμός διανομής για τα πετρέλαια και για τα τουρκικά ακόμη παράλια.

Και στην Κάρπαθο, με τα εξαίρετα φρούτα, θέλει βοήθεια η γεωργία και ολική αναγέννηση στην Τήλο, όπου υπάρχουν ακαλλιέργητα μοναστηριακά χωράφια. Στην Πάτμο πρέπει να ρυθμιστεί σε δίκαιη βάσι το ζήτημα των χωραφιών της Μονής του Αγίου Ιωάννου.

Τα καθαρώς ναυτικά νησιά, η Κάλυμνος, η Σύμη, η Χάλκη και το δυστυχισμένο Καστελλόριζο, θέλουν βοήθεια για να αποκτήσουν πλοία και εργαλεία, για να απαλλαγούν από τους εκμεταλλευτές ξεκινητάδες (σ.σ. αυτοί που χρηματοδοτούν τα σπογγαλιευτικά) και εμπόρους. Τα σφουγγάρια φέρνουν στην Ελλάδα ένα σεβαστό ποσό συναλλάγματος. Θα βοηθούσε τα ναυτικά νησιά αν φροντίσουμε να βάλουμε στο ναυτικό ή σε άλλες τέτοιες υπηρεσίες το περίσσευμα της νεολαίας τους.

Το ζήτημα της Παιδείας στα Δωδεκάνησα έχει ανάγκη από μεγάλη προσοχή.

Από φυσική αντίδραση για το κλείσιμο των σχολείων από τους Ιταλούς, οι Δωδεκανήσιοι ζητούν ίδρυση γυμνασίων και εκεί όπου ο πληθυσμός είναι ανεπαρκής. Χωρίς να πειράξει κανείς το φυσικό αυτό αίσθημα, και με όλο το θαυμασμό που προκαλεί η δίψα της μαθήσεως των Δωδεκανησίων, πρέπει να προσέξουμε το ζήτημα της πρακτικής εκπαιδεύσεως. Τεχνίτες δεν υπάρχουν στα Δωδεκάνησα, τόσο που ακόμη χρησιμοποιούνται Τούρκοι και Ιταλοί. Στο Ναύσταθμο Λέρου, μαζί με το Νεώριο, μπορεί να λειτουργήσει Τεχνική Σχολή για τα τόσα ορφανά. Και στρατώνισμα υπάρχει και εγκαταστάσεις.  

Η κυρία προσπάθεια πρέπει να γίνει στη Δημοτική Εκπαίδευση. Στους χρόνους του ντε Βέκκι, και  από το 1935 ως το 1945 έφυγαν από τα νησιά σχεδόν όσοι δάσκαλοι είχαν προσόντα. Έμειναν και δούλεψαν σκληρά, κάτω από το ζυγό των Ιταλών, μεγάλος αριθμός από λαμπρούς πατριώτες, και ξαναζωντάνεψαν το «Κρυφό Σχολειό» και διατήρησαν τη γλώσσα των παιδιών.

Χωρίς να θίξει κανείς τα δικαιώματά τους, πρέπει να γίνει στη Δωδεκάνησο μια προσπάθεια. Να στείλουμε αμέσως αν είναι δυνατόν, δασκάλους και δασκάλες. Να χτίσουμε επιπλέον σχολειά στα χωριά. Σε σταύλους και σε νάρθηκες των εκκλησιών θα παρασκευάσουμε φθισικούς. Και με τη «γραμματική της αρχαίας ελληνικής γλώσσης» στην πρώτη του δημοτικού …..(λείπει μια λέξη).

Για το ζήτημα της Παιδείας θα κάνουμε μια μικρή παρένθεση. Την όλη οργάνωση ανέλαβαν οι Ιερές Μητροπόλεις, και ιδιαίτερα στη Ρόδο, η Ιερά Μητρόπολις Ρόδου με επικεφαλής το Μητροπολίτη Απόστολο Τρύφωνος.

Ήταν έμπνευση δική του, αμέσως μετά το κλείσιμο των σχολείων, ακριβώς στο τέλος του πρώτου χρόνου της αφίξεως του Τετράρχη του φασισμού, να λειτουργήσουν τα Κατηχητικά Σχολεία.  Στους νάρθηκες των εκκλησιών χιλιάδες Ροδιτόπουλα έμαθαν σωστά τα πρώτα τους γράμμα, από τους δασκάλους και τις δασκάλες, του παπάδες.

Εκεί γαλουχήθηκαν με το πνεύμα της ελευθερίας, ακούγοντας τους «δασκάλους τους να λένε που είναι από περήφανη γενιά». Υπήρξαν και κρούσματα φθισικών παιδιών, όπως παντού, αλλά με τους πρώτους μήνες της απελευθέρωσης, σχεδόν από τον Ιούλιο 1945, αντιμετωπίστηκαν.

Εμβολιασμοί, διανομή τροφίμων, καθημερινό συσσίτιο που περιλάμβανε απαραιτήτως σκόνη γάλακτος και κακάο, σχολικό υλικό, ρουχισμό, στέριωσαν τη νέα γενιά, αυτήν του πολέμου, την έκαμαν γρανίτη, και σήμερα απολαμβάνουμε αυτό που είμαστε. ΕΥΓΕ, λοιπόν, στην Ιερά Μητρόπολη Ρόδου και τον επικεφαλής και καθοδηγητή της Μητροπολίτη Απόστολο Τρύφωνος. Έτσι σώθηκε η γενιά του πολέμου. Κλείνει η παρένθεση.

Αυτά είναι λίγα από τα προβλήματα που μας θέτουν τα Δωδεκάνησα. Ούτε το πρόβλημα της συγκοινωνίας, ούτε το πρόβλημα της υγείας, ούτε το πρόβλημα των προσφύγων της Ρόδου και τη συνάρτησή του, την ανοικοδόμηση έχει ξεχάσει.

Το πρόβλημα της ηθικής, της συναισθηματικής ενώσεως με την Ελλάδα, πρέπει να είναι η κυρία απασχόληση του ελληνικού Κράτους και των εκπροσώπων του. Από αυτή την άποψη είναι ευτύχημα ότι στα Δωδεκάνησα, τοποθετήθηκε Δωδεκανήσιος Γενικός Διοικητής-ο εκ Κάσου Νικόλαος Μαυρής.

Θα του είναι ευκολότερη, παρά σε κάθε άλλο η προσπάθεια συμβιβασμού των ιδεών και των απόψεων-ο ίσιος δρόμος που θα επιτρέψει τη συνεργασία. Και όταν τον βοηθήσει το Κέντρο στο να λύσει μερικά από τα προβλήματα της βαριάς κληρονομιάς που του έλαχε να διαχειριστεί, θα πεισθούν και οι Δωδεκανήσιοι ότι η αγάπη μας προς αυτούς δεν είναι «κενοί λόγοι».

Ευχαριστούμε το συνάδελφο
Κώστα Τσαλαχούρη, ιστορικό ερευνητή,
για τα σχόλια και τα κείμενα

 

Ιερολοχίτες επιστρέφουν ύστερα από μια επιτυχημένη επιδρομή στην Τήλο. Στο νησί αυτό, σε μια επιδρομή, στις 26 Οκτωβρίου 1944 έπεσαν νεκροί, οι Ιερολοχίτες Σκρέκας Βασίλειος λοχίας και Πολυκανδριώτης Νικόλαος  δεκανέας.
Ιερολοχίτες επιστρέφουν ύστερα από μια επιτυχημένη επιδρομή στην Τήλο. Στο νησί αυτό, σε μια επιδρομή, στις 26 Οκτωβρίου 1944 έπεσαν νεκροί, οι Ιερολοχίτες Σκρέκας Βασίλειος λοχίας και Πολυκανδριώτης Νικόλαος δεκανέας.

 

Ο συνταγματάρχης Χριστόδουλος Τσιγάντες με Ιερολοχίτες,  κάπου στο Αιγαίο…
Ο συνταγματάρχης Χριστόδουλος Τσιγάντες με Ιερολοχίτες, κάπου στο Αιγαίο…

 

Από την τελετή της εγκατάστασης του Σώματος Προσκόπων στο πρώην κτίριο των Balila, απέναντι από την Ακαδημία Ρόδου. Διακρίνονται οι βασιλείς, ο δήμαρχος ροδίων Γαβριήλ Χαρίτος, ο αντιπρόεδρος της Κυβερνήσεως και υπουργός των εξωτερικών Κ. Τσαλδάρης,  ο στρατιωτικός Διοικητής Δωδεκανήσου ναύαρχος Περικλής Ιωαννίδης και δεξιά με την προσκοπική  στολή-ήταν έφορος-ο διευθυντής της «ΡΟΔΙΑΚΗΣ» Ελευθέριος Μακρής. Διακρίνεται επίσης ο μητροπολίτης Ρόδου Τιμόθεος που τελεί τον αγιασμό.
Από την τελετή της εγκατάστασης του Σώματος Προσκόπων στο πρώην κτίριο των Balila, απέναντι από την Ακαδημία Ρόδου. Διακρίνονται οι βασιλείς, ο δήμαρχος ροδίων Γαβριήλ Χαρίτος, ο αντιπρόεδρος της Κυβερνήσεως και υπουργός των εξωτερικών Κ. Τσαλδάρης, ο στρατιωτικός Διοικητής Δωδεκανήσου ναύαρχος Περικλής Ιωαννίδης και δεξιά με την προσκοπική στολή-ήταν έφορος-ο διευθυντής της «ΡΟΔΙΑΚΗΣ» Ελευθέριος Μακρής. Διακρίνεται επίσης ο μητροπολίτης Ρόδου Τιμόθεος που τελεί τον αγιασμό.

 

Χριστόδουλος Γ. Τσιγάντες
Χριστόδουλος Γ. Τσιγάντες

 

Χριστόδουλος Τσιγάντες
Χριστόδουλος Τσιγάντες