Τα πέτρινα χρόνια του Μεσοπολέμου.  Σύσσωμος ο Ροδιακός λαός, ενωμένος όσον ποτέ γιόρτασε την Εθνική επέτειο στις  25 Μαρτίου 1931

Ναι, είναι ντοκουμέντο. Βρισκόμαστε ανήμερα της 25ης Μαρτίου 1931 και η Ρόδος ζει θεϊκές στιγμές.

Η κοινωνία της νήσου βρίσκεται επί ποδός, για πρώτη φορά, ύστερα από πολλά χρόνια και δίνει το «παρών» μονιασμένη στα Εισόδια της Θεοτόκου, στην εκκλησία, και στους γύρω δρόμους, έξω από το Προξενείο της Ελλάδος, παντού, χωρίς καμιά καθοδήγηση, για να γιορτάσει μαζί με την ηγεσία του τη μεγάλη επέτειο της Εθνεγερσίας του Έθνους.

Είναι η πρώτη φορά ύστερα από πολλά χρόνια που όλοι μαζί γιορτάζουν. Επικεφαλής ο πρόξενος της Ελλάδος Δ. Παππάς, ο μητροπολίτης Ρόδου Απόστολος Τρύφωνος που χοροστατεί και στη Δοξολογία, οι πρόεδροι των συλλόγων και…και…

Είναι μεγάλες οι στιγμές που διέρχεται αυτός ο τόπος και μαζί του και τα άλλα νησιά. Πριν λίγο χρονικό διάστημα ο Πατριάρχης Φώτιος, ζήτησε τη διενέργεια Δημοψηφίσματος με το οποίο ο Δωδεκανησιακός λαός, μόνος του, να αποφασίσει για τη χειραφέτηση της Εκκλησίας της Δωδεκανήσου, υπογράφεται στη Ρώμη από τους πρωθυπουργούς των δύο χωρών, το Ιταλοελληνικό Σύμφωνο Φιλίας και γενικά όλη η δραστηριότητα στρέφεται ειρηνικά προς τα Βαλκάνια, όπου δημιουργούνται νέες πολιτικές, νέες καταστάσεις.

Όμως, ο γερουσιαστής Μάριο Λάγκο, διοικητής των Ιταλικών Νησιών του Αιγαίου, δεν παραλείπει να γράψει στην Μουσουλίνειο Κυβέρνησή του ότι μετά μια γενιά, δηλαδή μέχρι τα τέλη του 1950, τα πάντα θα έχουν αλλάξει, όλοι θα ομιλούν την ιταλική, θα γίνουν Ιταλοί, με λίγα λόγια φασίστες. Απάντηση δίνει σε όλα αυτά ο πρόξενος Δημήτριος Παππάς, που διαβεβαιώνει την ελληνική Κυβέρνηση ότι ΑΝΤΕΧΟΜΕΝ και ότι οι αγώνες μας δεν θα είναι χαμένοι!..

Μέσα σ’ αυτό το κλίμα γιορτάζεται η 25η Μαρτίου και ο πρόξενός μας, την περιγράφει στην έκθεσή του προς το υπουργείο Των εξωτερικών αριθμ. Πρωτ. 410/28.3.1931  :   
«Είμαι και εφέτος εις την ευχάριστον θέσιν ν’ ανακοινώσω υμίν, ότι η εθνική ημών εορτή, εωρτάσθη εν Ρόδω κατά τρόπον απολύτως ικανοποιητικόν, μάλιστα δύναμαι να είπω ότι η όλη τελετή ήτο επιβληκωτέρα της του παρελθόντος έτους.

Η Διοίκησις δεν παρέλειψε και εφέτος να λάβη παν δυνατόν μέτρον όπως χωρισθή ο εορτασμός της εκκλησιαστικής εορτής του ευαγγελισμού της Θεοτόκου, από της εθνικής εορτής και δη να δοθή εις την νήσον η ελαχίστη δυνατή εορτάσιμος όψις.

Ειδοποιήθηκαν οι καταστηματάρχαι να αφήσωσι ανοικτά τα καταστήματά των, ειδοποιήθησαν οι καθηγηταί και οι διδάσκαλοι να μη προσέλθωσιν εις την Δοξολογίαν, αλλά μόνον εις την πρωινήν λειτουργίαν, ειδοποιήθησαν οι διάφοροι capi (σ.σ. εργολάβοι) του Δημοσίου, να δηλώσωσιν εις τους εργάτας ότι η απουσία των την πρωίαν της 25ης Μαρτίου, θα συνεπέφερεν την άμεσον απόλυσίν των εκ των εργασιών.   

Παρά ταύτα αι ενέργειαί μας προς προσέλευσιν του κόσμου, υπερέβησαν εις αποτέλεσμα τας προσδοκίας μας. Ο ναός του Νεοχωρίου ως και τα πέριξ ήσαν ασφυκτικώς, πλήρη κόσμου.

Συνοδεία τιμητική εκ μαθητών και πολιτών με συνόδευσε και εφέτος από του Προξενείου μέχρι του ναού, ότε δε εισήλθον εις το προαύλιον με διεδέχθησαν ζωηρόταται ζητωκραυγαί και χαρμόσυνοι κωδωνοκρουσίαι
 Η Δοξολογία είχεν ορισθή εις τας 10¼. Εις την προηγηθείσαν λειτουργίαν, πληροφορηθέντες την συρροή , έσπευσαν να παραστώσιν, ως από τινων μηνών  εθίζουσι, ως αντιπρόσωποι της Κυβερνήσεως δύο ανώτεροι υπάλληλοι, ων ο έτερος κατέλαβε το προξενικόν στασίδιον και οίτινες ανεχώρησαν μετά το πέρας της λειτουργίας.

Εις τας 10¼, κατέφθασεν ο γενικός γραμματεύς της Διοικήσεως, συνοδευόμενος υπό υπαλλήλων και των διοικητών των στρατιωτικών και ναυτικών δυνάμεων της Κτήσεως εν μεγάλη στολή. Παρέστη επίσης ολόκληρον το προξενικόν σώμα.
Εχοροστάτησεν εφέτος αυτοπροσώπως η Α.Σ. ο μητροπολίτης Ρόδου Απόστολος, συμμετασχόντος ολοκλήρου του Κλήρου της πρωτευούσης.  

Αι ευχαί ας η Α.Σ. ανήνεγκεν εκ της Ωραίας Πύλης, υπέρ του Έθνους, υπέρ του Προέδρου της Δημοκρατίας, υπέρ του Προέδρου της Κυβερνήσεως κ.τ.λ. ήσαν πατριωτικόταται.  Εις το άκουσμα δ’ αυτών βαθεία κατέλαβε το εκκλησίασμα συγκίνησις, εις τρόπον ώστε, ότε προπέμπων τους ξένους επισήμους επροχώρησα προς την έξοδον του ναού, φρενήρεις εξέσπασαν και αύθις ζητωκραυγαί.

Θριαμβευτική σχεδόν ήτο η εκ του ναού επί βραδυπορούντος αυτοκινήτου επιστροφή ημών εις το Προξενείον, εν μέσω ενθουσιώντος πλήθους.

Εν τω Προξενείω έλαβε χώραν πρώτον η δεξίωσις των επισήμων. Ο κ. γενικός γραμματεύς εχρησιμοποίησε θερμάς υπέρ της Ελλάδος και της Κυβερνήσεως εκφράσεις, τονίσας την προς αυτάς θερμήν φιλίαν της Ιταλίας. Εις την προσφώνησιν ταύτην, απήντησα καταλλήλως ευχαριστών και παρέχων αναλόγους διαβεβαιώσεις.

Μετά την αναχώρησιν των επισήμων, προσήλθεν η Α. Σεβασμιότης, ακολουθούμενος υφ’ ολοκλήρου του κλήρου της Πρωτευούσης. Εισελθών έστη εν τω μέσω της αιθούσης, έχων αμφοτέρωθεν ισαρίθμους κληρικούς, όπισθεν δε εισέρρευσαν απειροπληθείς επισκέπται, ίσως πλέον του διπλασίου των πέρυσι προσελθόντων.

Εν μέσω κατανυκτικής σιγής ο μητροπολίτης με προσεφώνησεν, εκφωνήσας πατριωτικότατον ένθερμον γλαφυρόν λόγον εν ω ενύφανεν θερμά συγχαρητήρια  δια την προξενικήν ταύτην Αρχήν, ήτις ως είπεν, κατά τας δυσχερείς ταύτας ημέρας, κρατούσα υψηλά το γόητρον αυτής, ηδυνήθη να κερδίση τον σεβασμόν των πολιτών, την βαθείαν εκτίμησιν των προσατενιζόντων αυτήν ομογενών, την αγάπην της Εκκλησίας και την ιδιαιτέραν συμπάθειαν των επιχωρίων αρχών.

Αντιφωνήσας ωμίλησα, ως και πέρυσι, εις τους παρισταμένους. Παράφορος κατέλαβε αυτούς πατριωτικός ενθουσιασμός και επανελήφθησαν αι αυταί συγκινητιώταται σκηναί.

Ο γηραιός Πρόεδρος του Κοινοτικού συμβουλίου της Ρόδου κ. Σάββας Παυλίδης, συνοδευόμενος υπό των μελών κ.κ. Ι. Παπαδοπούλου και Ε. Καλαμπίχη, με παρεκάλεσαν να διαβιβάσω προς την Σεβαστήν Κυβέρνησιν, την εν ονόματι του Δωδεκανησιακού λαού, αναλλοίωτον αφοσίωσιν αυτού προς την Μητέρα Ελλάδα.

Αντιπροσωπεία μαθητών του Βενετοκλείου Γυμνασίου μοι έδωκεν, ως και πέρυσι, ιερόν όρκον πίστεως προς την Ελλάδα. Εν ω διάφοροι γηραιοί χωρικοί και οι άλλοι παριστάμενοι, συγκινητικώς ησπάζοντο αλλήλους και εμέ με δάκρυα εις τους οφθαλμούς.

Η αυτοπρόσωπος παρουσία της Α. Σεβασμιότητος προσέδωκεν εις τον εορτασμόν ιδιαιτέρως επιβλητικόν χαρακτήρα, διεξήχθη δε εν τω συνόλω ο εφετεινός εορτασμός ως είπον, κατά τρόπον πλήρως ικανοποιητικόν και προδίδοντα ότι δεν είναι επί ματαίω αι πολλαί θυσίαι εις ας συγκατατίθεται η Κυβέρνησις της Δημοκρατίας υπέρ των Δώδεκα νήσων.

Εν τέλει οφείλω να αναφέρω προς υμάς τους κόπους ους κατέβαλον οι συνεργάται μου κ.κ. Καραγιάννης και Λέων διά την κατάλληλον προπαρασκευήν της εορτής, ως και την πραγματικώς προς με φιλικήν στάσιν του διευθυντού της ενταύθα Αστυνομίας χάρις εις την οποίαν ικανώς ημβλύνθησαν εφέτος αι μεταξύ της Διοικήσεως και ημών συνήθεις, όλως έμμεσοι, προστριβαί»..

Η σχετική ειδησεογραφία απαθανατίζει με το δικό της τρόπο τις εορταστικές εκδηλώσεις της 25ης Μαρτίου, μάλιστα δε οι ανταποκριτές γράφουν ότι «οι άνθρωποι της κατοχής, εννόησαν φέτος ότι έπρεπε για κάποια δικαιολογία της ιταλοελληνικής φιλίας, να επιτρέψουν να γιορταστεί η εθνική επέτειος και να παραστούν μάλιστα μερικοί εξ αυτών».

Κατά την εκτίμηση των ανταποκριτών, οι επίσημοι έδωσαν το «παρών» για να αντιληφθούν, των παρευρισκομένων τα αισθήματα αν είναι ελληνικά ή μήπως το μεγαλείο του φασισμού επιβλήθηκε στις συνειδήσεις των δασκάλων και λοιπών διανοουμένων και προκρίτων του νησιού της Ρόδου. Ήθελαν να δουν , ύστερα από τόσα χρόνια  που η αυστηρή απαγόρευση κάθε ελληνικού εφαρμόστηκε, αν γοήτευε η 25η Μαρτίου ακόμη τους ενήλικες, και αν θα ενθουσίαζε του νέους που τόση καταβάλλεται προσπάθεια να γνωρίσουν τη φασιστική Ιταλία μόνο, και την ιστορία των Ιπποτών της Ρόδου. Και συνεχίζουν ότι «απατήθηκαν οι μουσαφίρηδες –είδαν ιδίοις όμμασι και άκουσαν με τα ίδια τους τ’ αυτιά, «τον ενθουσιασμό τον αβίαστο, στο άκουσμα του εθνικού ύμνου, και την εθνική εκδήλωση που αδείλιαστα η Νεολαία της Ρόδου εκδήλωνε, σε όλη της τη μεγαλοπρέπεια.

Παρέστησαν στη δοξολογία η πλειονότητα των διδασκάλων και καθηγητών και οι μαθητές της Αστικής Σχολής και του Γυμνασίου, όχι βέβαια εν σώματι γιατί θα διδόταν η ευκαιρία στους μελανοχίτωνες να θριαμβεύσουν εις βάρος αθώου και αόπλου πληθυσμού, με την ανιαρή συνήθη δικαιολογία ότι προκαλούνταν υπό των Γραικών».     

Είχαμε, όμως, την επομένη ακριβώς, συνέχεια. Κλήθηκαν οι διευθυντές των σχολείων προς ανάκριση-διήρκεσε πολλές ώρες-από τον Ιταλό επιθεωρητή Παιδείας με αποτέλεσμα να απολυθούν ο διευθυντής της αστικής Αντώνιος Σταματίου, ο διευθυντής του Καζουλλείου Παρθεναγωγείου Γεώργιος Παπαϊωάννου και ο δάσκαλος της Αστικής Αναστάσιος Βρόντης. Μάλιστα οι Ιταλοί, δεν υπολόγισαν ότι και οι τρεις απολυθέντες ήταν Έλληνες υπήκοοι. Με λίγα λόγια δεν εδιναν λόγο σε  κανένα, όπως ο μαρεσιάλος της περιοχής της Βιλανόβας πήγε στο Δημοτικό Σχολείο του χωριού και «κατέβασε, προς Θεού, δεν τις έσχισε, τις εικόνες του Αγωνιστών του ’21 Κολοκοτρώνη, Καραϊσκάκη, Κανάρη κ.ά. και απείλησε το διευθυντή…   

 

Το Προξενείο της Ελλάδος στη Ρόδο
Το Προξενείο της Ελλάδος στη Ρόδο

 

Ο Ιερός Ναός των Εισοδίων της Θεοτόκου στο Νιοχώρι
Ο Ιερός Ναός των Εισοδίων της Θεοτόκου στο Νιοχώρι

 

Ο πρόξενος Δημήτριος Παππάς εν μέσω των Νικολάου Καραγιάννη, αριστερά και Γεωργίου Λέοντος, δεξιά.
Ο πρόξενος Δημήτριος Παππάς εν μέσω των Νικολάου Καραγιάννη, αριστερά και Γεωργίου Λέοντος, δεξιά

 

Η πρώτη σελίδα της εκθέσεως του προξένου Δ. Παππά
Η πρώτη σελίδα της εκθέσεως του προξένου Δ. Παππά