Η φύση της Ρόδου: Φως και σκιές

Γράφει ο Γιάννης Σχοινέζος* 


Η θέση και η γεωλογική ιστορία της Ρόδου μας παράδωσαν μέσα από τους αιώνες ένα θαυμάσιο περιβάλλον, πλούσιο σε τοπία, οικότοπους και είδη.

Δυστυχώς οι ανθρώπινες επεμβάσεις των τελευταίων πενήντα χρόνων άλλαξαν δραματικά, αν όχι οριστικά, την όψη πολλών φυσικών τοπίων του νησιού, ειδικά στην παράκτια ζώνη. Κληρονομήσαμε υπέρλαμπρα φώτα, αλλά δημιουργήσαμε και πολλές σκιές.

Πολλά φώτα...

Ένα από τα διαμάντια της φυσικής κληρονομιάς της Ρόδου, πραγματικό σύμβολο του νησιού από την αρχαιότητα, είναι το πλατώνι (Dama dama). Το ελάφι αυτό βρίσκεται στο νησί ήδη από τους Νεολιθικούς χρόνους – κατά τα τέλη της 6ης χιλιετηρίδας – και προέρχεται πιθανώς από προγόνους της Ανατολίας.

Σημαντικότατο πάντως είναι το γεγονός ότι Ροδίτικο πλατώνι έχει ιδιαίτερη γενετική ταυτότητα, καθώς οι έρευνες ανάλυσης DNA έδειξαν ότι διαφέρει τόσο με τους σημερινούς πληθυσμούς που βρίσκονται στην ενδοχώρα της Τουρκίας όσο με αυτούς της Ευρώπης.

 

Λόφοι και βουνά του εσωτερικού τμήματος του νησιού (στο βάθος ο Ατάβυρος)
Λόφοι και βουνά του εσωτερικού τμήματος του νησιού (στο βάθος ο Ατάβυρος)

 

Να σημειωθεί επίσης ότι ο εδώ πληθυσμός είναι ο μοναδικός ελεύθερος στην Ελλάδα. Τελευταία διαδίδονται ανακριβή και απίθανα στοιχεία που αφορούν τον πληθυσμό αυτού του θηλαστικού στο νησί.

Το ότι ο αριθμός έχει ανέβει τα τελευταία 10-15 χρόνια και ότι έχει απλωθεί η παρουσία του είναι γεγονός, αλλά από εδώ να προχωρήσουμε λέγοντας ότι το πλατώνι βρίσκεται πια παντού και είναι άμεσα υπεύθυνο για κάθε καταστροφή στις καλλιέργειες είναι υπερβολικό.

Όσοι διαδίδουν αυτά τα στοιχεία ξεχνούν προφανώς ότι στο νησί υπάρχουν πάνω από 80.000-90.000 αιγοπρόβατα – ναι, ο αριθμός δεν είναι λάθος – τα οποία έχουν ανταγωνιστική σχέση με το πλατώνι όσον αφορά την τροφή και το νερό.

 

Τοπίο κατά το ηλιοβασίλεμα από τον Ακραμύτη προς την δυτική ακτή
Τοπίο κατά το ηλιοβασίλεμα από τον Ακραμύτη προς την δυτική ακτή

 

Το νησί μας έχει να επιδείξει μια υπέροχη χλωρίδα με δεκάδες σπάνια φυτά, ορισμένα από τα οποία βρίσκονται αποκλειστικά εδώ. Πολλά φύονται στα δάση των βουνών, άλλα στα φρύγανα, άλλα σε βραχώδεις, δύσβατες περιοχές. Τα είδη που έχουν υποστεί την μεγαλύτερη πίεση και μείωση των πληθυσμών είναι αυτά της παραθαλάσσιας ζώνης από την δραματική οικιστική επέκταση και ορισμένα από αυτά έχουν μεγάλη πιθανότητα εξαφάνισης.

Οι πυρκαγιές, η υπερβόσκηση και η συλλογή αποτελούν άλλα αρνητικά στοιχεία για την διατήρηση της ροδίτικης χλωρίδας. Όσον αφορά ειδικότερα τις δασώδεις περιοχές, το έντομο Marchalina hellenica, γνωστό σαν βαμβακίνα, έχει προκαλέσει και προκαλεί σημαντικές καταστροφές στα δάση τραχείας πεύκης.

 

Χαμηλή βραχώδης ακτή στην περιοχή Απολακκιάς
Χαμηλή βραχώδης ακτή στην περιοχή Απολακκιάς

 

Οι νυχτοπεταλούδες Panaxia quadripunctaria που διαθερίζουν στη γνωστή Κοιλάδα, αποτελούν μεγάλης σημασίας φυσικό φαινόμενο. Και εδώ όμως δεν λείπουν τα προβλήματα, για παράδειγμα ο υπερβολικός αριθμός των επισκεπτών, η ανεπαρκής φύλαξη καθώς και η αλλοίωση της δεντροκάλυψης και της βλάστησης όχι μόνο στον πυρήνα της κοιλάδας αλλά και στην ευρύτερη περιοχή όπου γίνεται η μεταμόρφωση του εντόμου.

Έχουμε το γκιζάνι (Ladigesocypris ghigii), μινιά στην τοπική διάλεκτο, το ενδημικό μας ψαράκι ζει που στα γλυκά νερά του νησιού: ρέματα με χαμηλή ροή, πηγές, λιμνούλες και δεξαμενές. Πρόκειται για ένα εξαιρετικά ανθεκτικό οργανισμό, που το καλοκαίρι διαβιεί στις μικρές λακκούβες νερού των ξεραμένων ρεμάτων με θερμοκρασία κοντά στους 30°C.

 

Κολπίσκος στην ανατολική ακτή του νησιού
Κολπίσκος στην ανατολική ακτή του νησιού

 

Από τα μεγάλα αρπακτικά πουλιά θα αναφέρουμε τον σπιζαετό (Hieraaetus fasciatus) και την αετογερακίνα ή αετοβαρβακίνα (Buteo rufιnus). Το πρώτο είναι ένας μεγαλοπρεπές και ισχυρό αρπακτικό που ζει σε απομονωμένες ημιορεινές περιοχές με μεσογειακή μακία και φρύγανα αλλά και σε γυμνές βραχοπλαγιές.

Η λαθροθηρία, η καταστροφή των βιοτόπων, η συνεχής εξάπλωση του οδικού δικτύου και η σχετική ενόχληση στις θέσεις φωλιάσματος, έχουν δυστυχώς φέρει στα πρόθυρα της εξαφάνισης αυτό το αρπακτικό και σήμερα εδώ είναι γνωστά ελάχιστα ζευγάρια. Kαλύτερη ευτυχώς είναι η κατάσταση της αετοβαρβακίνας που συναντάται στο νησί με μερικές δεκάδες ζευγάρια.

 

 Άγριο τοπίο στον Ατάβυρο
Άγριο τοπίο στον Ατάβυρο

 

Συχνάζει σε ανοικτές ξηρές περιοχές, σε πλαγιές με μεσογειακή μακία, σε αραιά δάση και κυνηγά μικρά θηλαστικά καθώς και ερπετά όπως το κροκοδειλάκι που αφθονεί σε πολλούς βιοτόπους. Δεν είναι καθόλου σπάνιο να παρατηρήσουμε αυτό το αρπακτικό στο Μόντε Σμιθ ενώ ανεμοπορεί πάνω από τις πλαγιές και τον αρχαιολογικό χώρο.

Αν και άγνωστη στο πλατύ κοινό, η ερπετοπανίδα αποτελεί ένα από τα πιό ενδιαφέροντα στοιχεία της ντόπιας πανίδας. Πλούσια και με πολλές ιδιαιτερότητες λόγω της γεωλογικής ιστορίας του νησιού, έχει έντονο ασιατικό χαρακτήρα και περιλαμβάνει τουλάχιστον 23 είδη. Για άλλα 2-4 είδη, τα στοιχεία που υπάρχουν είναι αμφίβολα και αντιθετικά. Στα αρχαία χρόνια ένα από τα ονόματα που περιοδικά έλαβε η Ρόδος ήταν Οφιούσα, γεγονός που μαρτυρεί την από παλιά πλούσια παρουσία των ερπετών.

 

Μια ορχιδέα Ophrys reinholdii στον Προφήτη Ηλία
Μια ορχιδέα Ophrys reinholdii στον Προφήτη Ηλία

 

Πολλές σκιές...

Η τουριστική ανάπτυξη που αναμφίβολα χάρισε οικονομική ευημερία στο νησί μας, από την άλλη μεριά επέφερε ουκ ολίγα πλήγματα στην φύση, ειδικά σε μεγάλο μέρος της παράκτιας ζώνης. Ο γράφων αυτές τις γραμμές δεν ασπάζεται ακραίες θέσεις: η λεγόμενη ανάπτυξη μπορεί να γίνει, αλλά με μέτρο, λογική και προτεραιότητες.

Ποιός θυμάται παλιά την παραλία της Τσαμπίκας με τους υπέροχους αμμόλοφους; Την λέμε ακόμη η Σαχάρα της Ρόδου, αλλά έως πότε; Το μεγαλύτερο παράκτιο μέρος της περιοχής έχει καταπατηθεί και ισοπεδωθεί, καντίνες από την αρχή μέχρι το βάθος, τα αυτοκίνητα φτάνουν παντού. Οι αμμοθίνες και οι αμμόλοφοι σε λίγο θα υπάρχουν μόνο στις αναμνηστικές φωτογραφίες. Σε άλλα χέρια – και σε άλλα μυαλιά – η υπέροχη αυτή παραλία θα μπορούσε να είχε διατηρήσει την αυθεντική της μορφή με μια ήπια και φιλική για το περιβάλλον τουριστική δραστηριότητα. Αλλά επαναλαμβάνουμε: σε καλά χέρια και σε προχωρημένα μυαλιά!

 

Η ωραία Orchis anatolica ανθίζει τους πρώτους ανοιξιάτικους μήνες
Η ωραία Orchis anatolica ανθίζει τους πρώτους ανοιξιάτικους μήνες

 

Αυτό δεν είναι φυσικά το μοναδικό παράδειγμα. Πολλές άλλες θαυμάσιες παραλίες του νησιού, κυρίως στην ανατολική πλευρά, έχουν χάσει την αυθεντική τους μορφή και έχει καταπατηθεί με ομπρέλες, ξαπλώστρες και κιόσκια-μπαρ κάθε τετραγωνικό μέτρο άμμουδιάς και κάθε τετραγωνικό μέτρο βατού βράχου.

Θα χρειαζόντουσαν αυστηρή προστασία τα εναπομείναντα κομμάτια των ακτών που φιλοξενούν αμμοθίνες με άρκευθους (Juniperus macrocarpa) και θαμνοκυπάρισσα (Juniperus phoenicea), όπως η θαυμάσια παραλία της Απολακκιάς, σχετικά ανέγγιχτη σε πολλα σημεία. Με τα χρόνια όμως οι καλλιέργειες εισέρχονται όλο και περισσότερο στην κύρια ζώνη των αμμοθινών και αυτό δεν είναι καθόλου καλό σημάδι. Ας υπενθυμίσουμε ότι η περιοχή είναι ενταγμένη στο ευρωπαικό δίκτυο Natura 2000.

 

To ωραιότατο λουλούδι της ροδίτικης παιώνιας (Paeonia rhodia)
To ωραιότατο λουλούδι της ροδίτικης παιώνιας (Paeonia rhodia)

 

Το αγροτικό περιβάλλον γύρω από την πόλη και τα χωριά είναι γεμάτο από ανεξέλεγκτους σκουπιδότοπους όπου εγκαταλείπονται μπάζα και κάθε λογής και μεγέθους αντικείμενα, αυτοκίνητα και σωροί πλαστικών αγροτικής χρήσης, λάστιχα και οικοσυσκευές. Παντού και συνέχεια φυτρώνουν αυθαίρετα, το καλυβάκι μεταμορφώνεται ως εκ θαύματος σε καλύβα, η καλύβα σε αποθήκη και η αποθήκη σε σπιτάκι.

Τα ανεξέλεγκτης βοσκής αιγοπρόβατα εξακολουθούν να διασχίζουν αμέρημνα τους δρόμους και να καταπατούν τα πάντα, παντού. Έχει χυθεί πολύ μελάνι πάνω σε αυτό το θέμα, αλλά για τυχόν αποτελεσματικά μέτρα... επικρατεί η γνωστή σιωπή των αμνών. Και τέλος, ας αφήσουμε τα αγριολούλουδα στη φύση, τα κρίνα στις αμμουδιές και τις παιωνίες στα δάση τους· μια μέρα σε ένα βάζο στο σαλονάκι αξίζει το κόψιμο των πολύτιμων λουλουδιών που στολίζουν το φυσικό μας περιβάλλον;

 

Η ορχιδέα που φέρει το όνομα του νησιού, Ophrys rhodia.
Η ορχιδέα που φέρει το όνομα του νησιού, Ophrys rhodia

 

Όσον αφορά τις πυρκαγιές, ένα μόνο δεδομένο τα περικλείει όλα. Σύμφωνα με τα στοιχεία του δασολόγου Ν. Θεοδωρίδη, μόνο τα τελευταία 35 χρόνια (1978-2013) στη Ρόδο κάηκαν 483.504 στρέμματα. Αν θέλουμε να κάνουμε πιο βατό αυτό τον απρόσωπο αριθμό, θα πούμε ότι ισοδυναμεί με 483,504 τετραγωνικά χιλιόμετρα, δηλαδή σχεδόν το 1/3 της συνολικής έκτασης του νησιού! 

 

Μπουκέτο από παπαρούνες σε έναν αγρό κοντά στη Θολό
Μπουκέτο από παπαρούνες σε έναν αγρό κοντά στη Θολό

 

Ωρα για αλλαγή;

Πρώτον, χρειάζονται κάποια ΟΧΙ και κάποιοι περιορισμοί. Όχι παντού δρόμοι και δρομάκια, όχι παντού τουριστικές παραλίες (όπως τις εννοούμε σήμερα) με εύκολη πρόσβαση, όχι παντού άδειες για οικοδόμηση, όχι παντού αιγοπρόβατα και κυρίως έμπραχτη προστασία των βιότοπων που συμπεριλαμβάνονται στο ευρωπαικό πρόγραμμα Corine και στο δίκτυο Natura 2000.

Δεύτερον, χρειάζονται πραγματικοί έλεγχοι σε πολλαπλά επίπεδα για την τήρηση της νομοθεσίας και σαφώς τίμια και ευπρεπή άτομα υπεύθυνα γι' αυτούς τους ελέγχους (ο ανθρώπινος παράγοντας συχνά πέφτει, λανθασμένα, σε δεύτερο επίπεδο). Το φυσικό περιβάλλον αντέχει ακόμη αλλά βρισκόμαστε σε οριακό σημείο. H φύση απαιτεί προσοχή και αγάπη, απαιτεί νόμους, μελέτη, περιορισμούς, συμμετοχή και πραγματικό ενδιαφέρον.

 

Ένα γεράκι ανεμοπορεί πάνω από την δυτική ακτή, κοντά στις Φάνες
Ένα γεράκι ανεμοπορεί πάνω από την δυτική ακτή, κοντά στις Φάνες

 

Δεν έχουμε ανάγκη από επαναστάσεις, ούτε είναι θέμα πολιτικής τοποθέτησης. Η υπόλοπη Ευρώπη αλλάζει, θα φτάσουμε ξανά τελευταίοι στα θέματα που μετράνε και θα χρειαστούμε τόνους χρημάτων για να διορθώσουμε τα λάθη της περιβαλλοντικής μας πολιτικής.

Η συνεχής, ασύνετη εκμετάλλευση της παράκτιας ζώνης, η αλόγιστη οικιστική δραστηριότητα σε κάθε σημείο του νησιού, η υπερβολική βόσκηση, οι πυρκαγιές που ξεκινούν από ανθρώπινες ενέργειες: το μέλλον της φύσης στη Ρόδο βρίσκεται απλούστατα στα χέρια μας.

 

Πολλά υβρόβια πουλιά σταματούν στους υγροβιότοπους της Ρόδου για να ξεχειμωνιάσουν ή να ξεκουραστούν κατά την μετανάστευση
Πολλά υβρόβια πουλιά σταματούν στους υγροβιότοπους της Ρόδου για να ξεχειμωνιάσουν ή να ξεκουραστούν κατά την μετανάστευση

 

Υ.Γ. Τα θέματα που αφορούν την φύση δεν αποτελούν... βαρκούλες που αρμενίζουν ενώ καράβια χάνονται, σε αυτή την βαριά για την χώρα μας κρίση. Ας μου επιτραπεί να υποστηρίξω ότι η άσχημη νοοτροπία μας και οι λανθασμένες πολιτικές που αφορούν το φυσικό περιβάλλον δεν είναι απόρροια των σημερινών δύσκολων καιρών· αποτελούν κληρονομιά εκείνων των παλιών, καλών χρόνων, όταν το χρήμα έρεε άφθονο, πολύ άφθονο, εκ δεξιών και εξ ευωνύμων...

 

Θαλασσοκόρακας (Phalocrocorax aristotelis) σε βράχια κοντά στην Κάμειρο
Θαλασσοκόρακας (Phalocrocorax aristotelis) σε βράχια κοντά στην Κάμειρο

 

* Ο Γιάννης Σχοινέζος είναι δημοσιογράφος και επαγγελματίας φωτογράφος. Εχει διδάξει Φωτογραφία της Φύσης στην Γεωπονική Σχολή του Πανεπιστημίου της Padova στην Ιταλία και Επιστημονική Φωτογραφία στο Πανεπιστήμιο Ca' Foscari της Βενετίας.

Εχει γράψει 9 βιβλία και συνεργάζεται με ευρωπαικά περιοδικά που ασχολούνται με την επιστήμη, την φύση, τα ταξίδια, την φωτογραφία. Γνωρίζει βαθιά την φύση της Ρόδου που φωτογραφίζει από χρόνια.

www.ioannis.schinezos.it

www.ioannisschinezos.com

 

 Το πλατώνι (Dama dama), πραγματικό σύμβολο της φύσης του νησιού
Το πλατώνι (Dama dama), πραγματικό σύμβολο της φύσης του νησιού

 

Ένα έντομο ορθόπτερο με πολύ μακριές κεραίες
Ένα έντομο ορθόπτερο με πολύ μακριές κεραίες

 

Το κροκοδειλάκι (Laudakia stellio) αφθονεί σε ξερούς, βραχώδεις βιότοπους
Το κροκοδειλάκι (Laudakia stellio) αφθονεί σε ξερούς, βραχώδεις βιότοπους

 

Ο βάτραχος της Καρπάθου (Pelophylax cerigensis) είναι ενδημικό είδος αυτού του νησιού και της Ρόδου
Ο βάτραχος της Καρπάθου (Pelophylax cerigensis) είναι ενδημικό είδος αυτού του νησιού και της Ρόδου

 

Το σαμιαμίδι Hemidactylus turcicus, μικρό συμπαθητικό ερπετό στον τοίχο αγροτικού σπιτιού
Το σαμιαμίδι Hemidactylus turcicus, μικρό συμπαθητικό ερπετό στον τοίχο αγροτικού σπιτιού

 

Ομάδα από νυχτοπεταλούδες Panaxia quadripunctaria στη γνωστή Κοιλάδα
Ομάδα από νυχτοπεταλούδες Panaxia quadripunctaria στη γνωστή Κοιλάδα