Όταν η Ρόδος άλλαζε χέρια με τα παζαρέματα των ισχυρών!

Με την κατάληψη των νησιών από τους Ιταλούς, αρχίζει η κανονική ζωή του τόπου, κι η νέα στρατιωτική διοίκηση καθορίζει τον τρόπο που θα διοικούνται στο εξής.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που αντλήθηκαν από την ενδελεχή έρευνα του  ιστορικού  Χριστόδουλου Παπαχριστοδούλου, και ακολουθούν,  ένα διάταγμα κανόνιζε τη μετατροπή του Οθωμανικού μονοπωλίου καπνού σε Ιταλικό, κι άλλα κανόνιζαν την είσπραξη των κυβερνητικών φόρων, των δημοτικών τελών, των τελωνειακών δασμών και της δεκάτης, που ορίζεται στο νόμιμο 10 αντί 12%. Γενικά συνεχίζεται η οθωμανική νομοθεσία με νέα όργανα στη διοίκηση.

Μια ησυχία εσωτερική επικρατεί προσωρινά η οποία δε θα κρατήσει πολύ, γιατί θα γεννηθεί εθνικό ζήτημα.

Ο Δωδεκανησιακός λαός δεν είναι ικανοποιημένος από τις τυπικές φιλοφρονήσεις των Ιταλικών αρχών, γιατί δεν άκουσε τίποτα το θετικό για το μέλλον του, γι' αυτό θέλει να διατρανώσει επίσημα τα συναισθήματά του για την εθνική του αποκατάσταση. Στις 4 Ιουνίου 1912, ένα μήνα μετά την κατάληψη δηλαδή έγινε με κάθε μυστικότητα συγκέντρωση κατά την οποία εκδόθηκε ψήφισμα που διακήρυττε τον προαιώνιο πόθο του Δωδεκανησιακού λαού για την ένωσή του με τη Μητέρα Ελλάδα και την αυτονομία των νησιών.

Ο Αμέλιο, ο Ιταλός διοικητής δεν δέχτηκε το αντίγραφο του ψηφίσματος που του έδωσαν το πήραν όμως οι ευρωπαϊκές αυλές, κι ο τύπος έκανε μνεία και συζήτηση για τη θέληση και το φρόνημα των νησιωτών. Τέτοια διαβήματα έκαναν και οι Δωδεκανήσιοι της Αιγύπτου και της Αθήνας. Από τότε άλλαξε η συμπεριφορά των Ιταλικών αρχών στα Δωδεκάνησα πράγμα που δείχνει τους μυστικούς σκοπούς που έτρεφαν, για να τα κρατήσουν παντοτινά, αν μπορούσαν.

Υπογραφή ειρήνης Ιταλίας- Τουρκίας επαναφέρει τους Τούρκους
Η Τουρκία, ύστερα από την κατάληψη της Δωδεκανήσου, αναγκάστηκε να υπογράψει τη Συνθήκη της Λωζάννης, σύμφωνα με την οποία αναγνώριζε την κυριαρχία της Ιταλίας στη Λιβύη, τα δε Δωδεκάνησα θα τα έπαιρνε πάλι από την Ιταλία.

Τον άλλο μήνα όταν επικυρώθηκε από την Ιταλική Βουλή η Συνθήκη της Λωζάννης, με 335 ψήφους και κατά 24, όλα φαίνονταν ότι ήταν έτοιμα για την εκκένωση των νησιών. Ο Αμέλιο, κάλεσε τους ιερείς και τους δημάρχους από την πόλη και τα χωριά και τους κοινοποίησε τους όρους της ειρήνης και τους σύστησε να δείξουν ψυχραιμία.

«Έχουν κανονισθεί όλα, τους είπε, ώστε κανείς να μην πάθει τίποτα με την επάνοδο των Τούρκων.» Γενική κατήφεια επικράτησε τότε, γιατί άλλα περίμενε ο λαός. Περίμενε την οριστική απελευθέρωσή του κι όχι την επαναφορά του τουρκικού ζυγού για άλλη μια φορά, πράγμα που ήταν φοβερό γιατί είχαν εκτεθεί στους Τούρκους με τον εναγκαλισμό των Ιταλών τους οποίους θεώρησαν ελευθερωτές.

Ο Βαλκανοτουρκικός πόλεμος
Ο Δωδεκανησιακός λαός στο διάστημα αυτό διακατέχεται από διπλά συναισθήματα. Από το ένα μέρος αισθάνεται μεγάλη απογοήτευση και αποτροπιασμό για τον κίνδυνο της επιστροφής του στον  τουρκικό ζυγό, κι από το άλλο με ένα ρίγος ενθουσιασμού παρακολουθεί τις αλλεπάλληλες νίκες του ελληνικού στρατού ο οποίος προχωρεί νικηφόρος από την κήρυξη του Βαλκανοτουρκικού πολέμου, τον Οκτώβρη του 1912 και απελευθερώνει μία-μία τις πόλεις της Ηπείρου και της Μακεδονίας καθώς και του ελληνικού στόλου που σιγά-σιγά απελευθέρωσε τα γύρω νησιά: Χίο, Λέσβο, Λήμνο, Ίμβρο, Τένεδο ενώ η Σάμος κατήργησε την ηγεμονία, η Ικαρία  είχε ήδη διώξει την Tουρκική φρουρά και κήρυξαν την ένωση με την Ελλάδα.

Ακόμα και το μακρινό Καστελόριζο ελευθερώθηκε από τον ελληνικό στόλο και μόνο τα υπόλοιπα Δωδεκάνησα έμειναν στο μέσο, κάτω από ξένο ζυγό. Τι ειρωνεία της τύχης! Για λίγους μήνες Iταλικής κατοχής έχαναν τη μεγάλη ευκαιρία ν’ απελευθερωθούν οριστικά.

Βία κατά των Ροδίων
Στις 22 του Δεκέμβρη 1912 η Δημογεροντία Ρόδου έστειλε αίτηση στην πρεσβευτική Διάσκεψη του Λονδίνου που επρόκειτο να συζητήσει το Δωδεκανησιακό ζήτημα και στις 31 Δεκεμβρίου οι κάτοικοι της πόλης Ρόδου και των χωριών έστειλαν ψήφισμα με το οποίο διαμαρτύρονταν με πόνο ψυχής για τα μέσα που μεταχειρίζονταν η Iταλική κυβέρνηση και ο Iταλικός τύπος, θέλοντας να γυρίσουν τα νησιά στην Τουρκία.

Ανάλογα ψηφίσματα έστειλαν και τα άλλα νησιά της Δωδεκανήσου. Στις φιλελεύθερες ενέργειες των νησιωτών οι Iταλοί άρχισαν να λαμβάνουν βίαια μέτρα, για να καταπνίξουν τα πατριωτικά τους συναισθήματα.

Οι αρχές έδωσαν διαταγή στα στρατιωτικά όργανα να κατεβάζουν τις ελληνικές σημαίες από τις εκκλησίες, κι έφτασαν στο σημείο να εμποδίσουν τη θρησκευτική τελετή των Θεοφανείων. Την πρώτη αυτή σύγκρουση επακολούθησαν διαμαρτυρίες και συλλαλητήρια με ελληνικές σημαίες στη Βιλλανόβα (Παραδείσι) Κρεμαστή, Τριάντα, Μαριτσά και άλλα χωριά ενώ Ιταλικά αποσπάσματα καταδίωκαν τους συγκεντρωμένους, κατέβαζαν τις ελληνικές σημαίες που ύψωναν στις εκκλησίες, αλλά αυτοί ύψωναν άλλες, γίνονταν συγκρούσεις, κι ακολουθούσαν συλλήψεις και απελάσεις στα νησιά, κι εξορίες στην ελεύθερη Ελλάδα.

 

Ο πρώτος Ιταλός διοικητής της Ρόδου, ο Αντιστράτηγος Τζιοβάνι Αμέλιο
Ο πρώτος Ιταλός διοικητής της Ρόδου, ο Αντιστράτηγος Τζιοβάνι Αμέλιο

 

Τα παζαρέματα των Ιταλών
 Από την άλλη, ενώ οι Ιταλοί ήταν υποχρεωμένοι από τη Συνθήκη της Λωζάννης να παραδώσουν τα νησιά στην Τουρκία δεν το έπραξαν τότε γιατί θα τα καταλάμβανε αμέσως ο Ελληνικός στόλος. Τα κράτησαν προσωρινά για λογαριασμό και όφελος της Τουρκίας τάχα, περιμένοντας ευνοϊκή περίσταση να τα κρατήσουν οριστικά.

Γι’αυτό ο ίδιος ο πρωθυπουργός της Ιταλίας Τζιολίττι που έκανε τις φιλελεύθερες δηλώσεις, τώρα συνεργαζόταν με τον υπουργό Εξωτερικών της κυβέρνησής του για την πραξικοπηματική προσάρτηση των νησιών ή και μόνο της Ρόδου. Αλλά και οι υποσχέσεις στην Τουρκία ότι κρατούσαν για λογαριασμό της τα νησιά δεν ήταν άδολες γιατί έκαναν παζαρέματα με τις δυνάμεις της Αντάντ (Αγγλία, Γαλλία και Ρωσία) να τους παραχωρήσουν τα νησιά για να φύγουν από τη συμμαχία Γερμανίας και Τουρκίας και να πολεμήσουν μαζί τους στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Κατόρθωσαν μάλιστα αργότερα με τη Συνθήκη του Λονδίνου (Απρίλιος 2015) να αποσπάσουν μια τέτοια υπόσχεση. Σύμφωνα με τη Συνθήκη αυτή τους αναγνωρίστηκε η προσωρινή κατοχή των νησιών για τη συμμετοχή τους στον πόλεμο με το μέρος των Συμμάχων της Αντάντ, ατόνησε όμως η Συνθήκη αυτή λόγω της συμμετοχής της Ελλάδας στην ίδια Συμμαχία.

Ο Δωδεκανησιακός λαός δεν έμενε με  δεμένα χέρια στο διάστημα αυτό. Με το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου στη Ρόδο ξεκίνησαν συλλαλητήρια και αιματηρά γεγονότα όπως αυτά της Βιλλανόβας όπου σκότωσαν τον παπα- Λουκά και την Ανθούλα Ζερβού. Τα γεγονότα πήραν μεγάλη δημοσιότητα και είχαν ως αποτέλεσμα να κάνει η ίδια η Ιταλική κυβέρνηση τη συμφωνία Τιττόνι-Βενιζέλου στις 29 Ιουλίου 1919 στο Παρίσι, σύμφωνα με την οποία παραχωρούσε τα Δωδεκάνησα στην Ελλάδα εκτός της Ρόδου όπου θα γινόταν δημοψήφισμα μετά από πέντε χρόνια ύστερα από τη σύναψη της ελληνοτουρκικής συνθήκης οπότε θα αποφάσιζε για την μελλοντική τύχη τους.

Η Ιταλία θα έπαιρνε μια αποζημίωση για τα έργα όπως:  οικοδομές, δρόμους, λιμάνια κ. ά. που έκανε. Ωστόσο η Συμφωνία αυτή καταγγέλθηκε από τους ίδιους τους Ιταλούς στις 22 Ιουλίου 1920. Τον Αύγουστο όμως υπογράφτηκε η Συνθήκη των Σεβρών η οποία ήταν ένας θρίαμβος των ελληνικών απόψεων που επιβλήθηκαν στην Τουρκία. 

Τότε έγινε η νέα Συμφωνία Bonino-Βενιζέλου που ήταν σχεδόν μια επικύρωση της προηγούμενης Τιττόνι-Βενιζέλου με τη διαφορά ότι το δημοψήφισμα στη Ρόδο θα διεξαγόταν μετά 15 χρόνια. Έβαλαν όμως τον όρο: αν κι η Αγγλία παραχωρούσε την Κύπρο στην Ελλάδα.

Οι Ιταλοί θα είχαν το δικαίωμα να κάνουν ανασκαφές και αρχαιολογικές έρευνες στα νησιά.
Στη Ρόδο συνεχίζουν τα αντίποινα για τους πρωτεργάτες των συλλαλητηρίων του 1919 και στα 1921 εκτοπίζουν και τον μητροπολίτη Απόστολο. Η συμφωνία με την Ιταλία για τα νησιά δεν εφαρμόστηκε καθόλου με τις νέες πολιτικές εξελίξεις.

Στην Τουρκία ο Κεμάλ ανέτρεψε τη δυναστεία των Σουλτάνων και κήρυξε την Τουρκική Δημοκρατία. Δεν αναγνώρισε τη Συνθήκη των Σεβρών και λίγες μέρες μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 η Ιταλία κατήγγειλε τη Συμφωνία με την Ελλάδα. Η Αγγλική κυβέρνηση δεν ευνοούσε την καταγγελία αυτή και προσπάθησε να την παρακάμψει παραχωρώντας στην  Ιταλία αποικιακές διευκολύνσεις στη Σομαλία με τον όρο να παραχωρηθούν τα νησιά στην Ελλάδα.

Μόλις όμως διευθετήθηκε το αποικιακό ζήτημα η Ιταλία δεν τήρησε την υπόσχεσή της για τα νησιά και σ’ αυτό τη βοήθησε η χλιαρή στάση των Αγγλικών κυβερνήσεων που δεν επέμειναν να τηρηθεί η υπόσχεση.

Με τη Συνθήκη της Λωζάννης το 1923 η Τουρκία παραχωρούσε στην Ιταλία τα δικαιώματά της στα νησιά, κι έτσι η Ιταλία έμεινε στα Δωδεκάνησα, δεν κήρυξε όμως προσάρτηση. Η Τουρκία είχε ηττηθεί στον πόλεμο και δεν είχε δικαίωμα να παραχωρήσει τα νησιά, επομένως  η παραχώρηση δεν ήταν νόμιμη. Πάντως από τη Συνθήκη της Λωζάννης αρχίζει μια νέα περίοδος, σκληρότερη, στα ιταλοκρατούμενα νησιά.