Η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας Σκιαδενής

Γράφει ο
Κυριάκος Μιχ. Χονδρός

Βορειοδυτικά του χωριού Μεσαναγρός (νότια  Ρόδος) σε απόσταση 95χλμ. από την πρωτεύουσα του βρίσκεται η Μονή του Σκιαδίου ή της Παναγίας της Σκιαδενής,  πάνω σε ένα μικρό πλάτωμα έχοντας πανοραμική θέα προς τον όρμο της Απολακκιάς δυτικά, την οροσειρά του «Ακραμίτη» βορειότερα, τα υψώματα του όρους Πελεκάνου στα νότια και τη βραχονησίδα «Χτένιες» στα νοτιοανατολικά, το λεγόμενο μαρμαρωμένο καράβι ή πετροκάραβο που συνδέεται με έναν από τους γνωστότερους θρύλους που αφορούν τη θαυματουργή εικόνα της Παναγίας της Σκιαδενής. Για τη  λέξη “Σκιάδι” υπάρχουν δύο εκδοχές.

Η πρώτη, επειδή το όνομα οφείλεται στο γεγονός ότι η μονή είναι οικοδομημένη σε μέρος σκιερό, εξαιτίας του βουνού που ορθώνεται ανατολικά της και την επισκιάζει για αρκετές ώρες της ημέρας. Η δεύτερη εκδοχή σχετίζεται με το σχήμα της κορυφής του υψώματος του Σταυρού που ομοιάζει με σκιάδιο (=πυραμιδοειδές πίλο). [1]

Από τη λέξη σκιάδι  προέρχεται και το προσωνύμιο της Θεοτόκου. Καθώς στην τοπική διάλεκτο η Παναγία του Σκιαδίου αποδίδεται ως Σκιαδενή, στην πορεία του χρόνου το πρώτο όνομά της λησμονήθηκε και επικράτησε να ονομάζεται με την προσωνυμία της Θεοτόκου, ως Ιερά Μονή Παναγίας της Σκιαδενής.

Το σημερινό καθολικό της μονής εμφανίζει τρεις οικοδομικές φάσεις. Στην πρώτη, η οποία τοποθετείται στον 13ο αι. ή κατ’ άλλους στην περίοδο της Ιπποτοκρατίας, εντάσσεται η ανέγερσή του στον τύπο του ελεύθερου σταυρού με τρούλο. Στη δεύτερη οικοδομική περίοδο, περί τα μέσα του 19ου αι. επί ηγουμενίας του Αρχιμανδρίτη Ιγνατίου Ζαννετίδη, ανήκει η επέκταση προς τα δυτικά. Η τελευταία φάση, αργότερα μέσα στον 19ο αι., εντοπίζεται στην προσθήκη πρόναου.

Στο ασημοστόλιστο εικόνισμα διαβάζουμε:  «ΑΥΤΟΣ Ο ΧΙΤΩΝΑΣ ΗΡΓΥΡΩΘΗ ΚΑΙ ΕΠΙΧΡΥΣΩΘΗ ΤΗ ΦΙΛΟΠΟΝΩ ΔΑΠΑΝΗ ΤΟΥ ΠΑΝΟΣΙΟΛΟΓΙΟΤΑΤΟΥ ΑΡΧΙΜΑΝΔΡΙΤΟΥ Κ. ΙΓΝΑΤΙΟΥ ΕΝ ΤΩ ΣΩΤΗΡΙΩ 1886».

Πάνω από το φωτοστέφανο του Χριστού υπάρχει η εξής επιγραφή: «ΕΠΙ ΤΗΣ ΑΡΧΙΕΡΑΤΕΙΑΣ ΤΟΥ ΣΕΒΑΣΜΙΟΤΑΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΡΟΔΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΓΕΡΜΑΝΟΥ ΕΝ ΕΤΕΙ ΣΩΤΗΡΙΩ 1886 ΝΟΕΜΒΡ. 24».

Η ασημένια επένδυση είναι έργο του Εμμανουήλ Παντελή Δ. Χρυσοχόου του Κρητός (1886)».
Το ξυλόγλυπτο τέμπλο με την καθ’ ύψος τριμερή διαίρεση είναι φιλοτεχνημένο από τον Νικόλα Δημητρίου ή «Κουτσονικόλα» Στούπη (περίπου 1885). [2].  

Αριστερά της Ωραίας Πύλης, βρίσκεται η θαυματουργής εικόνα της Παναγίας της Σκιαδενής με επαργύρωση που συντελέστηκε το 1886 και δεξιά, η εικόνα του Χριστού Παντοκράτορα, στην οποία, κατά τις εργασίες συντήρησης το 2011, διαπιστώθηκε η ύπαρξη δύο ζωγραφικών στρωμάτων.

Το πρώτο, έργο «ναζαρηνής τέχνης» του 1885, παρουσίαζε τον Χριστό να κρατά σκήπτρο με το αριστερό χέρι ακουμπισμένο σε υδρόγειο σφαίρα και με το δεξί να ευλογεί, ενώ τον συνόδευαν τα τέσσερα αποκαλυπτικά όντα. Το παλαιότερο στρώμα, εκτελεσμένο στο α΄  μισό του 18ου αι., ιστορεί τον Χριστό στον τύπο του Μεγάλου Αρχιερέα, με τα χαρακτηριστικά αρχιερατικά ενδύματα, πλην της πατριαρχικής μήτρας, να ευλογεί με το δεξί και να κρατά με το αριστερό ανοικτό κώδικα με απόσπασμα από το Ευαγγέλιο του Μάρκου.

Η εικόνα της Υπεραγίας Θεοτόκου που εντοπίστηκε από τους τρεις μοναχούς κτήτορες της μονής είναι περιορισμένων διαστάσεων, χρονολογημένη πιθανόν στον 10ο ή 11ο αι. Σήμερα φυλάσσεται στο Ιερό Βήμα, προστατευμένη, μαζί με τα κατά καιρούς αφιερώματα των πιστών, μέσα σε ξυλόγλυπτο περίτεχνο προσκυνητάρι που φιλοτεχνήθηκε ειδικά γι’ αυτό το σκοπό το 2008.

Στο σύνολό της, με εξαίρεση τα πρόσωπα των μορφών, η εικόνα έχει επαργυρωθεί την 25η Σεπτεμβρίου του έτους 1818. Η επένδυσή της απομακρύνθηκε στο πλαίσιο συντήρησής της και διαπιστώθηκε ότι τα χρώματα είχαν καταστραφεί. Ίχνη τους διατηρούνταν μόνο στο κάτω δεξιό τμήμα της μαζί με υπολείμματα κηρομαστίχης. Ως εκ τούτου, η επανατοποθέτηση του αργυρού υπουκαμίσου της θεωρήθηκε επιβεβλημένη.

Σύμφωνα με την επένδυση, η Παναγία εικονίζεται αριστεροκρατούσα, σε παραλλαγή του τύπου της Κυκκώτισσας ή Κυκκιώτισσας και επιγράφεται ως ‘η Σκιαδενή’.

Η θαυματουργός εικόνα της Παναγίας της Σκιαδενής που βρίσκεται τοποθετημένη στην προκαθορισμένη θέση της στο τέμπλο του καθολικού είναι αυτή στην οποία έχει σήμερα μετατεθεί η ευλάβεια των πιστών, όπως μαρτυρεί και το πλήθος των ταμάτων και των αφιερωμάτων που έχουν εναποτεθεί μπροστά της. Μάλιστα κατά την διάρκεια του έτους αρκετές φορές διανυκτερεύει σε σπίτια ευσεβών ιδιωτών, σύμφωνα με την επικρατήσασα παλαιά συνήθεια, όπου «την ξενυχτούν» όπως συνηθίζεται να λέγεται, με προσευχές και λαϊκά άσματα.

Η εικόνα αυτή της Παναγίας που περιβάλλεται από θρύλους και θαυματουργικά περιστατικά, αποτελεί το θρησκευτικό παλλάδιο όχι μόνο της Ρόδου, αλλά και του γειτονικού νησιού της Χάλκης. Για το λόγο αυτό, κατά την περίοδο από την τέταρτη Εβδομάδα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής ως την Κυριακή του Θωμά λιτανεύεται στη Χάλκη και στα χωριά της Νότιας Ρόδου. Η λιτανευτική περιοδεία της ξεκινάει από το γειτονικό νησί και ολοκληρώνεται στο Μεσαναγρό.

Στο σύνολό της, με εξαίρεση τα πρόσωπα των μορφών, η εικόνα έχει χρυσαργυρωθεί την 24η Νοεμβρίου του έτους 1818 από τον Κρητικό Εμμανουήλ Παντελή Χρυσοχόο, επί ηγουμενίας Αρχιμανδρίτη Ιγνατίου Ζαννετίδη.

Η επένδυσή της απομακρύνθηκε στο πλαίσιο συντήρησης το 2011 και διαπιστώθηκε αφ’ ενός ότι η άνω δεξιά γωνία της αποκόπηκε για άγνωστους λόγους και συμπληρώθηκε εκ των υστέρων με πρόσθετο κομμάτι ξύλου και αφ’ ετέρου ότι έφερε δύο διαδοχικά ζωγραφικά στρώματα, τα οποία εν γένει διέφεραν μόνο στις επιμέρους λεπτομέρειες.

Η Παναγία εικονίζεται αριστεροκρατούσα, στον κλασικό τύπο της Οδηγήτριας και στο άνω μέρος της δεξιάς παρειάς του προσώπου της φέρει ερυθρό στίγμα με κηλίδες που συνδέεται με τον θρύλο του άπιστου Οθωμανού, ο οποίος χάραξε με το γιαταγάνι του το μάγουλο της Παναγίας και από την πληγή έρευσαν σταγόνες αίματος. Ως αποτέλεσμα της ασεβούς και ανίερης πράξης του το χέρι του παρέλυσε.

Συνειδητοποιώντας το σφάλμα του και μετανοώντας ειλικρινώς, το χέρι του επανήλθε στην πρότερή του κατάσταση. Σε ένδειξη μεταμέλειας, σεβασμού και ευγνωμοσύνης κληροδότησε στη μονή μεγάλο μέρος της περιουσίας του.

Η Σκιαδενή γιορτάζει κάθε 8 Σεπτεμβρίου, κατά το Γενέθλιο  της Θεοτόκου [3].
Κατά τον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο, Γερμανοί και Βρετανοί λήστεψαν και απογύμνωσαν την ιερά μονή [4].
Η περιουσία (ακίνητη και κινητή) της ιεράς μονής ήταν αρκετά σημαντική [5].

Τεκμηρίωση:
[1] Χρ.Ι. Παπαχριστοδούλου, “Λεξικό των ροδιακών ιδιωμάτων”, Αθήνα 1986 σελ. 567.
[2] Χαράλ. Μιχ. Κουτελάκης, “Ξυλόγλυπτα τέμπλα της Δωδεκανήσου”, Αθήνα 1986.
[3] Τσαμπίκος Σηφόπουλος, “Η Μονή Σκιαδενή” Ρόδος 1995.  
[4] Εμμανουήλ Παπαϊωάννου, Ρόδος και Νεώτερα κείμενα τ. Α΄1993.
[5] Με βάση τον Κώδικα του ναού  1858.

Σημείωση:
 Για  το ιστορικό της Μονής Σκιαδενής και του εικονίσματός της, γράψαμε αρχικά το 1977, με ένα ταπεινό μας άρθρο στο περιοδικό «Ο Ελληνισμός του Εξωτερικού» (τχ. 299, σελ. 15 – 22). Δέκα χρόνια αργότερα, εκδώσαμε το βιβλίο μας «Το Μοναστήρι της Παναγιάς Σκιαδενής – Ιστορική οδοιπορία στη λαϊκή παράδοση» σε 87 σελίδες.  Από τότε μέχρι σήμερα δεν σταματήσαμε να συγκεντρώνουμε ιστορικά, λαογραφικά, κοινωνικά και άλλες καταγραφές, που θα αποτελέσουν κάποτε μια εργασία.