Mεσαιωνολόγιο: «Πανούκλα, το θανατικό που  άλλαξε τον ρου της ιστορίας»

ΠΑΡΑΞΕΝΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ …

Άννα Αχιολά
info@medievalfestival.gr

ΜΕΡΟΣ Β’

Στο προηγούμενο Μεσαιωνολόγιο είδαμε τι ήταν ο Μαύρος Θάνατος και πώς επέδρασε το σαρωτικό του πέρασμα στον πληθυσμό κυρίως της Ευρώπης. Αν και οι διαδοχικές επιδημίες άφησαν κάποιες περιοχές σχεδόν απρόσβλητες, οι συνολικές δημογραφικές επιπτώσεις ήταν καταστροφικές.

Αυτοί που επέζησαν αγωνιούσαν να αποφύγουν τη μόλυνση ενώ πολλοί εγκατέλειπαν τις εργασίες τους αναζητώντας την απομόνωση. Οι κάτοικοι των πόλεων έφευγαν στην ύπαιθρο και οι κάτοικοι της υπαίθρου έφευγαν ο ένας μακριά από τον άλλο.

Η επιδημία προκάλεσε τον μεγαλύτερο αριθμό θυμάτων από οποιοδήποτε άλλο γεγονός στην ιστορία και χαρακτηριστικά έλεγαν ότι, σε κάποιες περιοχές, οι επιζώντες δεν ήταν αρκετοί για να θάψουν τους νεκρούς...

Δεισιδαιμονίες
Η άγνοια και η έλλειψη επιστημονικής γνώσης για την κατανόηση του φαινομένου δημιούργησε δεισιδαιμονίες και η πλέον διαδεδομένη των ανθρώπων της εποχής ήταν ότι ο Θεός τιμωρεί την ανθρωπότητα για τις αμαρτίες της. Υπήρχαν επίσης και εκείνοι που απέδιδαν την ασθένεια σε υπερφυσικά πλάσματα, όπως «σκυλιά – δαίμονες», ή όπως στη Σκανδιναβία που είχαν αποδώσει την επιδημία στον θηλυκό δαίμονα «Pest Maiden (κόρη του λοιμού)».

Η εκκλησιαστική και κοσμική εξουσία, εξαιτίας της ανημποριάς της, έχασε γρήγορα το κύρος και το γόητρό της. Προκειμένου τότε να το ανακτήσει, σκέφτηκε να βρει ένα αλλόθρησκο εξιλαστήριο θύμα και τελικώς έριξε την ευθύνη για τον όλεθρο… στους Εβραίους. Έτσι, ξεπήδησε ξαφνικά μια θεωρία ότι δήθεν οι Εβραίοι είχαν δηλητηριάσει τα πηγάδια για να εξοντώσουν τους χριστιανούς.

Ωστόσο, αν και οι ίδιοι πλήττονταν και θερίζονταν εξίσου από την πανώλη, η θεωρία αυτή πυροδότησε ένα γενικότερο κύμα διωγμών εναντίον των Εβραίων σε ολόκληρη την Ευρώπη.

Επιπλέον, τον Μεσαίωνα ο πληθυσμός των αρουραίων αυξήθηκε επικίνδυνα όταν ο Πάπας Γρηγόριος, με διάγγελμά του, αποκάλεσε τις γάτες όργανα του Σατανά.

Ακολούθησε κύμα μαζικής εξόντωσης κάθε γάτας, καθώς ο Πάπας είχε το … αλάθητο, με αποτέλεσμα οι αρουραίοι να πολλαπλασιαστούν με ταχύτατο ρυθμό και η αρρώστια, μέσω αυτών, να πάρει δραματικές διαστάσεις.

Οι μελετητές επιχείρησαν μια πιο επιστημονική προσέγγιση, αλλά και αυτοί παραπλανήθηκαν, καθότι εκείνη την εποχή δεν είχε εφευρεθεί το μικροσκόπιο. Το Πανεπιστήμιο του Παρισιού πραγματοποίησε μια έρευνα, η οποία τελικά απέδωσε  την επιδημία σε συνδυασμό σεισμικών και αστρολογικών δυνάμεων.

Επιπτώσεις και εξελίξεις και κοινωνικό και οικονομικό επίπεδο:
-Το ποσοστό των γάμων αυξήθηκε κατακόρυφα λόγω του ότι οι άνδρες παντρεύονταν πλούσιες ορφανές και χήρες γυναίκες.

-Ο αριθμός των γεννήσεων αυξήθηκε αν και οι συνεχείς υποτροπές της πανούκλας διατηρούσαν τα επίπεδα του πληθυσμού εξαιρετικά χαμηλά.

-Υπήρξε κατακόρυφη αύξηση της βίας και της εγκληματικότητας.

-Κάποιες κοινότητες, αφανίστηκαν πλήρως, ενώ πολλές αγροτικές περιοχές παρήκμασαν και σταδιακά ερήμωσαν.

-Κάθε καλλιτεχνική δραστηριότητα, για μεγάλο χρονικό διάστημα, σταμάτησε και γνωστές οικογένειες καλλιτεχνών αφανίστηκαν.

-Η έλλειψη εργατών, λόγω μεγάλης θνησιμότητας στις πόλεις αλλά και την ύπαιθρο, εκτόξευσε τους μισθούς στα ύψη.

- Η έλλειψη βασικών αγαθών είχε ως αποτέλεσμα την έκρηξη του πληθωρισμού και την αύξηση των τιμών.

- Η Εκκλησία είχε πολλές απώλειες, αλλά ταυτόχρονα πλούτισε μέσω των κληροδοτημάτων και των αυξημένων χρεώσεων για υπηρεσίες, όπως η ομαδική ταφή των νεκρών.

- Ιερείς χαμηλής μόρφωσης στελέχωναν θέσεις εργασίας υψηλού επιπέδου λόγω θανάτου των ανωτέρων τους, με υψηλές αμοιβές. Γενικά η αποτυχία του κλήρου, να βοηθήσει τους αναξιοπαθούντες κατά τη διάρκεια της πανούκλας, σε συνδυασμό με τον προφανή πλούτο και την ανικανότητα ορισμένων ιερέων, προκάλεσε δυσαρέσκεια μεταξύ των ανθρώπων έναντι της εκκλησίας.

-Αυτή την περίοδο εμφανίστηκαν οι ασφαλιστικές εταιρείες, τα διπλογραφικά βιβλία στη λογιστική καθώς και νέες μορφές συνεταιρισμού ενώ στις τράπεζες επινοήθηκαν μέθοδοι που έχουν χαρακτηριστεί ως οι «προκάτοχοι» της σύγχρονης επιταγής.

Εξελίξεις στην τεχνολογία
Η δραματική μείωση του πληθυσμού στην Ευρώπη είχε ως αποτέλεσμα περισσότερος πλούτος και περισσότερη γη να μπορεί πλέον να κατανεμηθεί σε λιγότερους ανθρώπους, ανεβάζοντας το εισόδημά τους και στη συνέχεια το βιοτικό τους επίπεδο.

Η έλλειψη εργατικού δυναμικού, για την εκμετάλλευση κυρίως της γης, ώθησε σε δημιουργικές λύσεις, ευρεσιτεχνίες και κατ’ επέκταση την εξέλιξη της τεχνολογίας, ειδικά στις αγροτικές εργασίες κι έτσι π.χ. βελτιώθηκε το άροτρο προκειμένου να αυξηθεί η απόδοση του οργώματος. Αλλά τότε αναπτύχθηκε και η τυπογραφία, πιθανόν λόγω της έλλειψης των μοναχών στα μοναστήρια, που δεν ήταν αρκετοί πια για να αναπαράγουν χειρόγραφους κώδικες.

Μπορεί λοιπόν να θεωρηθεί ότι ο γεννήτορας των μεγάλων τεχνολογικών εξελίξεων της αναγεννησιακής Ευρώπης ήταν ο Μαύρος Θάνατος, που την έφερε σταδιακά στην τότε παγκόσμια κυριαρχία.

Μακροπρόθεσμες συνέπειες
Η πανδημία πανώλης επιτάχυνε μία ριζική αλλαγή στη μεσαιωνική ευρωπαϊκή κοινωνία ενώ ανέδειξε για πρώτη φορά μία Μεσαία Τάξη, από ανθρώπους χαμηλών κοινωνικών στρωμάτων, που επέζησαν του θανατικού και βρήκαν νέες ευκαιρίες.

Η μεγάλη απώλεια πληθυσμού προκάλεσε αναδιοργάνωση της κοινωνίας, η οποία αργότερα έμελλε να αποβεί θετική. Η εμφανής άνοδος του κόστους εργασίας επέφερε τη σταδιακή μηχανοποίηση της εργασίας και οδήγησε τελικά - τουλάχιστον ταχύτερα - στη βιομηχανική επανάσταση.

Μετά την πανδημία πανώλης χρειάστηκαν 3 αιώνες για να επανέλθει ο ευρωπαϊκός πληθυσμός στα επίπεδα που βρισκόταν πριν από την πανδημία...

Πηγές:
Burns, E., Ευρωπαϊκή Ιστορία: Εισαγωγή στην Ιστορία και τον Πολιτισμό της νεότερης Ευρώπης, τόμος πρώτος, επιμέλεια- εισαγωγή Ι.Σ.Κολιόπουλος, εκδοτικός οίκος «Παρατηρητής», Θεσσαλονίκη.
www.historical-quest.com
www.mixanitouxronou.gr
https://www.history.com
www.science20.com
https://chilonas.com
el.wikipedia.org.