Γονεϊκός ρόλος και προσαρμογή  της οικογένειας στη νέα πραγματικότητα  στη διάρκεια του πρώτου χρόνου της ζωής


Γράφει ο
Εμμανουήλ Η. Σταματίου
Παιδίατρος

Το ανθρώπινο βρέφος έχει γεννηθεί ως το πιο ανώριμο νευρολογικά από τα πρωτεύοντα  θηλαστικά και στερείται της δυνατότητας για αρκετούς μήνες από τη γέννησή του να μεταφέρει όσα αισθάνεται και σκέπτεται, να αγκαλιάζει ή να περπατάει.

Τα βιολογικά του συστήματα είναι ατελώς ανεπτυγμένα και δεν έχει ακόμη τη δυνατότητα όπως τα υπόλοιπα θηλαστικά να ρυθμίζει τη θερμοκρασία, τον καρδιακό ρυθμό και την αναπνοή του. Αυτό σημαίνει ότι εξαρτάται ολοκληρωτικά από τη μητέρα για ζεστασιά, προστασία, προσκόλληση στο στήθος για να βοηθηθεί να ρυθμίσει τις λειτουργίες του σώματός του.

Η ανωριμότητά του ως ανθρώπινο βρέφος αποτελεί μοναδικό χαρακτηριστικό ανάμεσα στα πρωτεύοντα και η μόνη πιθανότητα για τη φυσιολογική βιολογική του ανάπτυξη είναι η συνεχής επαφή και εγγύτητα με τη μητέρα του. Το σώμα της εξακολουθεί σήμερα να είναι το μοναδικό περιβάλλον στο οποίο έχει πραγματικά προσαρμοστεί και κανενός είδους σύγχρονη τεχνολογία δεν έχει βρεί ακόμη υποκατάστατο.  

Οι διατροφολόγοι και όσοι ειδικεύονται στην ανάπτυξη της πρώιμης παιδικής ηλικίας μιλούν για τη σημασία των πρώτων 1.000 ημερών της ανθρώπινης ζωής. Οι 270 ημέρες κύησης, συν τα δύο πρώτα χρόνια της ζωής (συνολικά 1000 ημέρες), χαρακτηρίζονται ως «το παράθυρο ευκαιρίας», στη διάρκεια των  οποίων υπάρχει η δυναμική για να διαμορφωθεί η ζωή των παιδιών με θετικό τρόπο.

Τα πρώτα 55 λεπτά-Το πρώτο 24ωρο
Ο τρόπος που υποδεχόμαστε και αντιμετωπίζουμε στον κόσμο μας το νεογέννητο τις πρώτες ώρες μετά τη γέννηση  και oι πρώτες νευρικές συνδέσεις που δημιουργούνται σε αυτή τη φάση, είναι κομβικής σημασίας και αποτελούν τη βάση για τη φυσιολογική ανάπτυξη του εγκεφάλου, της φυσιολογικής κοινωνικής συμπεριφοράς, της μνήμης και της μάθησης.  Η ποιότητα της σύνδεσης του παιδιού με τη μητέρα του κατά τις πρώτες ώρες της ζωής καθορίζει την ποιότητα των συνδέσεων του εγκεφάλου του –τα  ζωτικά δίκτυα στα οποία στηρίζεται η μάθηση και η μνήμη.  Οι πρώτες νευρικές συνδέσεις αποτελούν τη βάση για την απόδοση στην κοινωνία υγιών ανθρώπων και φυσιολογικής κοινωνικής συμπεριφοράς.

Αμέσως μετά τον τοκετό, το σώμα της μάνας  αναλαμβάνει τη λειτουργία της μήτρας και του πλακούντα, προσφέρει άμεση ζεστασιά, προστασία και υποστήριξη για επαρκή οξυγόνωση καθώς και τη στενή και συνεχή εγγύτητα με τους χτύπους της καρδιάς και τη γνώριμη φωνή της. Το σώμα τη  μάνας και τα στήθη αποτελούν το φυσικό περιβάλλον όπου ικανοποιούνται όλες οι βιολογικές ανάγκες του νεογνού και του βρέφους και εκεί καθορίζεται η συμπεριφορά και  το πεπρωμένο του.
Η στενή δερματική επαφή πυροδοτεί τα ηλεκτρικά κυκλώματα και τις συνάψεις του εγκεφάλου για την ανάπτυξη της συναισθηματικής νοημοσύνης. Η συναισθηματική νοημοσύνη ενσωματώνεται από τη στιγμή της γέννησης και απαιτεί τη μυρωδιά της μητέρας και την επαφή με το δέρμα της για να συμβεί αυτό.

Τα βασικά κυκλώματα που επεξεργάζονται τη βασική πληροφόρηση ενεργοποιούνται νωρίτερα από εκείνα  που επεξεργάζονται την πιο σύνθετη πληροφόρηση. Τα υψηλότερα πιο σύνθετα κυκλώματα οικοδομούνται και βασίζονται στα χαμηλότερα και η ανάπτυξη γίνεται δυσκολότερη αν αυτά τα χαμηλά κυκλώματα δεν ενεργοποιηθούν έγκαιρα και κατάλληλα.

Να γιατί οι πρώτες εμπειρίες έχουν πολύ μεγάλη σημασία επειδή αυτές οικοδομούν το θεμέλιο για την αναγνώριση των συναισθημάτων των άλλων ανθρώπων, για να γνωρίζει ο ένας τι αισθάνεται ο άλλος, για την ενσυναίσθηση. Η αντίληψη των συναισθημάτων μέσω του προσώπου του άλλου και η ερμηνεία τους από εμάς, είναι από τα πιο εξελιγμένα πράγματα που προσπαθούμε στη ζωή μας να κάνουμε.

Τα νεογέννητα έχουν την ανάγκη  να νιώσουν ασφαλή για να μπορέσουν να εξουδετερώσουν το απίστευτο στρες της γέννησης. Ενώ το στρες του τοκετού είναι απόλυτα αναγκαίο για τη γέννηση, το μωρό έχει ανάγκη να ηρεμήσει γρήγορα για να μην διαταραχθεί η αρχιτεκτονική του εγκεφάλου και η ανάπτυξή του. Έντονο στρες στη διάρκεια του πρώτου χρόνου της ζωής ενός παιδιού αποτελεί ισχυρή ένδειξη κακής υγείας αργότερα στη ζωή του.

Η ανάπτυξη του εγκεφάλου αμέσως μετά τη γέννηση  ξεκινά με την ενστικτώδη συμπεριφορά (έμφυτα αντανακλαστικά). Εάν ένα νεογέννητο αφεθεί χωρίς φάρμακα και ανενόχλητο στο στήθος της μητέρας του κατά τις πρώτες ώρες της ζωής, τα έμφυτα αντανακλαστικά διεγείρουν το σχηματισμό των νευρικών συνδέσεων στις οποίες βασίζεται τόσο πολύ η συνολική ανάπτυξη του εγκεφάλου

Με τη σωματική επαφή το νευρικό σύστημα μητέρας-μωρού πλημμυρίζονται από οσφρητικά, απτικά, οπτικά και ακουστικά ερεθίσματα και από συναισθήματα ζεστασιάς και θαλπωρής τα οποία διεγείρουν την προγραμματισμένη από τη φύση αλληλουχία των έμφυτων αντανακλαστικών που εκφράζεται ως συγκεκριμένη συμπεριφορά. Η συμπεριφορά αυτή εκδηλώνεται με τη διέγερση του αυτόνομου νευρικού συστήματος, των ορμονών και του περιφερικού νευρικού συστήματος το οποίο ρυθμίζει την αναπνοή, την έκκριση ωκυτοκίνης, κορτιζόλης  και τις  κινήσεις των μυών.

Η εξέλιξη αυτή των έμφυτων αντανακλαστικών απαιτεί την αμοιβαία αλληλοεπίδραση μητέρας-παιδιού που έχουν ανάγκη ο ένας τον άλλο για να εκπληρωθεί το τελικό αποτέλεσμα, δηλαδή να θηλάσει συνήθως μέσα σε 55 λεπτά από τη γέννηση.

Το ανθρώπινο βρέφος ανταποκρίνεται ιδιαίτερα σε οσφρητικά ερεθίσματα που εκπηγάζουν από την περιοχή θηλής-άλω. Μέσα σε λίγα λεπτά από τη γέννηση η οσμή από το μαστό της μητέρας που ταυτίζεται με την οικεία σε αυτό οσμή του αμνιακού υγρού, επηρεάζει τη γενική κινητική δραστηριότητα και το επίπεδο εγρήγορσής του προκαλώντας επιλεκτικό προσανατολισμό της κεφαλής του μωρού που το καθοδηγεί μέσα σε 10-20 λεπτά μετά τη γέννηση να ανοίγει τα μάτια και να εστιάζει το βλέμμα προς τη θηλή, σε 30-40 λεπτά να επικεντρώνεται και να αντικρύζει τη μητέρα, να χρησιμοποιεί τα χέρια του, να έρπει, να μαλάσσει το μαστό, να ανασηκώνει τo λαιμό του, να ραμφίζει, να γλείφει, να σαλιώνει πρώτα και να συλλαμβάνει τελικά τη θηλή.

Μέσω αυτής της στενής επαφής η μητέρα γίνεται το κέντρο του κόσμου για το μωρό και το μωρό το  κέντρο του κόσμου για εκείνη Η αισθητηριακή διέγερση από τα οσφρητικά ερεθίσματα, τη ζεστασιά και τη δερματική επαφή προκαλεί πλημμυρίδα έκκρισης ωκυτοκίνης μέσω της οποίας αυξάνεται η θερμοκρασία του δέρματος της  μητέρας, διεγείρεται η ανόρθωση της θηλής και μειώνεται το άγχος.     

Η ωκυτοκίνη:
• Ξεκινά το αντανακλαστικό ροής του γάλακτος.
• Αυξάνει τη δραστηριότητα της μήτρας μειώνοντας τον κίνδυνο αιμορραγίας.
• Αυξάνει τη θερμοκρασία των μαστών προσφέροντας ζεστασιά στο μωρό.
• Ελαττώνει το άγχος της μητέρας και τη βοηθάει να είναι ήρεμη και δεκτική.
• Διεγείρει τις πρώτες ώρες από τον τοκετό το αίσθημα μητρότητας και τη γονική συμπεριφορά καθώς η μητέρα κοιτάει, χαϊδεύει και θηλάζει το μωρό της.

Με τη δερματική επαφή:
• Εξασφαλίζεται η ηρεμία μητέρας παιδιού. Το  μωρό κλαίει 10 φορές λιγότερο.
• Αυξάνεται η αυτοπεποίθηση της μητέρας και η παραγωγή γάλακτος.
• Εξασφαλίζεται η ζεστασιά του σώματος της μητέρας που διατηρεί το σώμα του μωρού ζεστό, μειώνονται οι ορμόνες του στρες, το κλάμα και η απώλεια θερμότητας από το σώμα του.
• Αποκαθίσταται η θερμοκαρδιοαναπνευστική σταθερότητα και η οξυγόνωση μέσα σε 6 ώρες, ενώ με τις παραδοσιακές θερμοκοιτίδες ως επί το πλείστον δεν συμβαίνει.

• Ρυθμίζεται η αρτηριακή του πίεση.
• Σταθεροποιείται  ο μεταβολισμός και τα επίπεδα σακχάρου στο αίμα του.
• Ενισχύεται  ο δεσμός μητέρας – παιδιού που προάγει την αυτορρύθμιση του μωρού σε βάθος χρόνου.

• Ενισχύεται η ανάπτυξη του εγκεφάλου του.
• Αυξάνεται κατά 8 φορές η πιθανότητα να θηλάσει.
• Αυξάνεται η κατάσταση ήρεμης εγρήγορσης του μωρού.

Κάθε ζωηρό, υγιές νεογνό που γεννήθηκε με φυσιολογικό τοκετό, χωρίς ενδείξεις αναπνευστικών προβλημάτων, ανεξάρτητα από τον τρόπο διατροφής που θα επιλεγεί  και γέννησης, τοποθετείται αμέσως μετά τον τοκετό σε άμεση δερματική επαφή με το στήθος της μητέρας του. Στεγνώνεται, ελέγχεται η βαθμολογία Apgar, τοποθετούνται τα βραχιολάκια  ταυτοποποίησης, γίνεται μια αρχική φυσική εξέταση επάνω στη μητέρα και σκεπάζεται με μία κουβερτούλα. Η μητέρα αποτελεί τη βέλτιστη πηγή θερμότητας για το νεογνό. Καθυστερούμε τη διαδικασία ρουτίνας (ζύγισμα, μέτρημα, μπάνιο, αιμοληψία με το σκαρφίστηκα από τη φτέρνα, οφθαλμικές σταγόνες) μέχρι να ολοκληρωθεί ο πρώτος θηλασμός.

Παραμονή του μωρού αμέσως μετά τη γέννηση δίπλα στη μητέρα του με απεριόριστη πρόσβαση του ενός προς τον άλλο 24 ώρες το 24ωρο.

Τα νοσοκομειακά πρωτόκολλα μπορούν να τροποποιηθούν για να υποστηριχθεί η ανεμπόδιστη δερματική επαφή αμέσως μετά τη γέννηση τόσο στον κολπικό τοκετό όσο και στην καισαρική τομή. Η πρώτη ώρα της ζωής έξω από τη μήτρα είναι ξεχωριστή όταν το μωρό συναντά τους γονείς για πρώτη φορά και σχηματίζεται μία καινούργια οικογένεια. Είναι μία και μοναδική εμπειρία στη ζωή που δεν πρέπει να εμποδίζεται ή να διακόπτεται εκτός κι αν το μωρό ή μητέρα είναι σε ασταθή κατάσταση και χρειάζονται ανάνηψη.

Η πρώτη μας εντύπωση έξω από τη μήτρα, το πρώτο καλωσόρισμα μετά τη γέννηση μπορεί να χρωματίσει την αντίληψή μας για τη ζωή ως δύσκολη ή εύκολη, τρομακτική ή καθησυχαστική, ψυχρή και μοναχική, ή θερμή, φιλική και ευγενική. Είναι η ιερή στιγμή που θα έπρεπε να τιμούμε, να διαφυλάσσουμε με αγάπη όποτε είναι δυνατόν εφόσον τα γεγονότα που περιβάλλουν τη γέννηση έχουν τη δυναμική να θέσoυν τις βάσεις για τα πρότυπα υποσυνείδητης διαδικασίας της σκέψης και συμπεριφοράς τα οποία παραμένουν  δια βίου. Οι πρώτες στοιχειώδεις ενέργειες στη ζωή μας-το ψάξιμο της θηλής, το θήλασμα, η άμεση βλεμματική επαφή, βοηθούν να γίνουμε αυτό που είμαστε.

Οι επόμενες 364 ημέρες
Θα σας πάρει αρκετό χρόνο και θα χρειαστεί υπομονή για να αποκτήσετε ως οικογένεια την ικανότητα να κατανοείτε τις νέες  προκλήσεις που διαρκώς θα προκύπτουν.
Το μωρό δεν θα είναι ακόμη σε θέση να σας περιγράψει με λόγια τις ανάγκες του και τα συναισθήματά του. Πολύ συχνά εσείς θα πρέπει να το μαντεύετε και ασφαλώς δεν θα είναι δυνατόν να αντιδράτε πάντοτε με τον  πιο κατάλληλο τρόπο. Όμως οφείλετε να συνεχίζετε την προσπάθειά σας και να μην παραιτείστε γιατί αυτό ακριβώς το καθησυχάζει και το κάνει να νιώθει την αγάπη και το ενδιαφέρον σας, τα πιο σπουδαία πράγματα που έχει ανάγκη.
Θέλει το χρόνο σας και την αγάπη σας χωρίς όρια.
Θα νιώθει υπέροχα κάθε φορά που αντικρύζει το χαμόγελό σας και το τρυφερό, στοργικό σας βλέμμα.

Η ομιλία σας θα το ανακουφίζει ενώ ταυτόχρονα  μαθαίνει τους ήχους, τη γλώσσα, το ρυθμό.
Στο μωρό αρέσει να χρησιμοποιείτε φυσιολογική ομιλία και όχι νηπιακή γλώσσα και μην ξεχνάτε κάθε φορά όταν του μιλάτε να το κοιτάτε κατευθείαν στο πρόσωπο. Να αφιερώνετε χρόνο για να το κρατάτε όσο περισσότερο μπορείτε στην αγκαλιά σας, να παίζετε μαζί του, να γελάτε μαζί του, να το ανακαλύπτετε κάθε μέρα περισσότερο, κυρίως όταν είναι ξεκούραστο, όταν τρώει και είναι ήρεμο και ευτυχισμένο και όχι να περιμένετε πρώτα να κλάψει για να ασχοληθείτε μαζί του.
Όταν το χορεύετε στην αγκαλιά σας ή το χαϊδεύετε, του μαθαίνετε να απολαμβάνει την κίνηση και το ρυθμό. Στην αγκαλιά σας μαθαίνει να χαίρεται την επαφή με τους άλλους.

Του αρέσει όταν συμμετέχετε στην προσπάθειά του να ανακαλύπτει τον κόσμο.
Μερικές φορές φοβάται και θέλει να είναι σίγουρο ότι κάθε φορά μπορεί να καταφεύγει σε σας και να νιώθει σιγουριά. Με τον τρόπο αυτό οικοδομεί τα αισθήματα εμπιστοσύνης και ασφάλειας.
Μερικές φορές όταν συνειδητοποιεί τον κίνδυνο χρειάζεται άμεσα την προστασία σας. Θέλει να το προσέχετε διακριτικά και σταθερά όσο συνεχίζει να μεγαλώνει  και να αλλάζει.
Έχετε την άδειά του να νιώθετε υπερήφανοι και να θαυμάζετε τον εαυτό σας μέσα από τη δική του ύπαρξη.

Όταν αρχίζει να καταλαβαίνει τον τρόπο που καθημερινά λειτουργούν τα πράγματα θα του αρέσει και θα το απολαμβάνει όταν οι καθημερινές δραστηριότητες επαναλαμβάνονται την ίδια ώρα κάθε μέρα. Αυτό ισχύει περισσότερο για τις συνήθειες που αφορούν την καθημερινή  του φροντίδα.  Χρησιμοποιείτε πάντα την ίδια θέση που το αλλάζετε ή του κάνετε μπάνιο. Όμως δεν χρειάζονται πραγματικά αυστηρές ρουτίνες.

Μην αγχώνεστε πάρα πολύ με τις αντικρουόμενες συμβουλές που ακούτε ή διαβάζετε. Μαζί θα προσπαθείτε κάθε μέρα και θα βρίσκετε τις λύσεις που ταιριάζουν μόνο σε σας.
Θα κλαίει όταν πεινάει, όταν αισθάνεται δυσφορία από τον αέρα που έχει καταπιεί με το φαγητό, όταν είναι άρρωστο, όταν φοβάται, όταν το πρώτο διάστημα  νιώθει ανασφάλεια και θέλει να το κρατήσετε σφιχτά και κολλητά στο στήθος σας.

Αν ανταποκρίνεστε στο κλάμα του με ευαισθησία, αμεσότητα και ενσυναίσθηση, θα νιώθει μεγαλύτερη ασφάλεια και έτσι το βοηθάτε όσο ο καιρός περνά να ηρεμεί, να μαθαίνει σιγά-σιγά τις λειτουργίες του σώματός του, να ρυθμίζει τα συναισθήματά του και να κλαίει λιγότερο. Σε σύντομο χρονικό διάστημα θα γνωρίζει καλύτερα ο ένας τον άλλο και θα μάθετε να αντιλαμβάνεστε τις ανάγκες του ευκολότερα. Περισσότερο από κάθε άλλο έχει ανάγκη από την τρυφερή γεμάτη αγάπη και στοργική αγκαλιά σας.

Διατηρείτε χαμηλό τον τόνο της φωνής σας όταν απευθύνεστε σε εκείνο ή συζητάτε μεταξύ σας. Όταν φιλονικείτε μπροστά του και υψώνετε τη φωνή σας, φοβάται πολύ, λυπάται, νιώθει ανασφάλεια. Γι΄ αυτό το λόγο στο επόμενο χρονικό διάστημα η συμπεριφορά του θα είναι σε κάποιο βαθμό διαταραγμένη με εκδηλώσεις ευερεθιστότητας, ανυπακοής και επιθετικότητας. Αντίθετα διατηρώντας μία ήρεμη οικογενειακή ατμόσφαιρα και με την χωρίς  περιορισμούς έκφραση αγάπης και ανεκτικότητας του μεταφέρετε και  του εμπεδώνετε το αίσθημα ασφάλειας, εμπιστοσύνης και ηρεμίας, τόσο απαραίτητα στοιχεία για τη φυσιολογική του ανάπτυξη.

Όσο μεγαλώνει θα βελτιώνει την ικανότητα να ηρεμεί τον εαυτό του αλλά θα υπάρχουν στιγμές που αισθάνεται την ανάγκη να το ηρεμήσετε εσείς. Το θετικό αποτέλεσμα αυτής της σχέσης και της προσπάθειας που κάνετε μαζί θα φαίνεται περισσότερο και θα ολοκληρώνεται όσο περνά ο καιρός και σε βάθος χρόνου.

Όταν είναι αγχωμένο ή κλαίει απαρηγόρητα προσπαθείτε να είστε κοντά του να το παρηγορείτε ακόμη και όταν αυτό είναι πολύ δύσκολο για σας, γιατί έτσι όχι μόνο βοηθάτε να αποσπαστεί η προσοχή του αλλά κυρίως γιατί το κρατάτε στην αγκαλιά σας και κάποιος από εσάς έμπρακτα αποδεικνύει ότι το καταλαβαίνει και το συναισθάνεται.
Μερικές φορές δοκιμάζεται η αντοχή σας. Το μωρό σας όμως έχει  ανάγκη να είναι σίγουρο ότι σταθερά σε κάθε περίπτωση με τη δική σας συμπαράσταση θα ξεπερνάει τις δυσκολίες. Να είστε υπομονετικοί μαζί του.

Θα είστε το πρότυπο για εκείνο και το αντικείμενο απεριόριστου θαυμασμού και αγάπης. Από εσάς θα μάθει να εμπιστεύεται, να αγαπά χωρίς όρια. Όλα τα καλά στοιχεία που θα του προσφέρετε όχι μόνο θα τα κρατήσει και θα ενσωματώσει μέσα του αλλά θα τα ανταποδώσει στον ίδιο βαθμό σε σας και στους άλλους ανθρώπους. Τα συναισθήματα που του μεταφέρετε  θα εγγράφονται ανεξίτηλα στην αντίστοιχη περιοχή του εγκεφάλου του και θα ολοκληρώνουν τον συναισθηματικό του κόσμο.

Η συναισθηματική του επάρκεια και σταθερότητα θα είναι ανάλογη με το χρόνο που του αφιερώνετε, με διακριτικότητα το παρακολουθείτε και το προσέχετε, του χαμογελάτε, το χαϊδεύετε, το επιβραβεύετε, το ενθαρρύνετε,  του δείχνετε υπομονή και συνεχώς του μεταφέρετε την έμπρακτη αγάπη σας.

Όταν ικανοποιείτε τη μεγάλη τάση του για εξάρτηση και τις βασικές συναισθηματικές του ανάγκες για αγάπη και ασφάλεια και το ενθαρρύνετε να κατακτά σταδιακά την ανεξαρτησία μου σύμφωνα με το δικό του βηματισμό και όχι με βεβιασμένο τρόπο, τότε να είστε βέβαιοι ότι έχετε συντελέσει στον μέγιστο βαθμό να αποδώσετε στην κοινωνία ένα ισορροπημένο άτομο χωρίς συναισθηματικά κενά, με εξωστρέφεια, κοινωνικότητα, αγάπη και ενσυναίσθηση για τον εαυτό του και τον συνάνθρωπό του.

Ο γονεϊκός ρόλος είναι ο πρώτος και ο σπουδαιότερος που θα έχετε στη ζωή σας και ο πλέον ανταμειβόμενος. Ο πρώτος χρόνος που θα διανύσετε με το μωρό σας θα είναι μόνο η αρχή από ένα θαυμάσιο και μαγικό ταξίδι. Μη φοβάστε να εκφράζετε τα θερμά και υπέροχα συναισθήματά σας. Απολαύστε το και ευχαριστηθείτε την παρουσία του. Κάνετε ένα βήμα κάθε φορά  και να είστε σίγουροι ότι θα ακολουθήσετε τα όνειρά σας και θα κατακτήσετε ως οικογένεια στο τέλος  την ευτυχία και την επιτυχία.