Ύστερα από 638 χρόνων  επώδυνης σκλαβιάς

Γράφει ο Κυριάκος Ι. Φίνας

 

“...Διεκδικούμε τα Δωδεκάνησα, όχι σαν κατάκτηση,  αλλά σαν Εθνική κληρονομιά”.
Οι τίτλοι μας είναι προγενέστεροι  και ανώτεροι από τον πόλεμο· μας δόθηκαν από την αρχή  των Εθνοτήτων, γιατί πουθενά δεν θα βρει κανείς έναν πληθυσμό
πιο ομογενή, καθαρής καταγωγής, και με τα πιο δυνατά Εθνικά ιδεώδη, παρά μόνο στο Αρχιπέλαγος”.

(Από το υπόμνημα του Ελευθερίου Βενιζέλου
προς τους Πρωθυπουργούς Αγγλίας και Γαλλίας, Ιανουάριος 1913).

Συνοπτική διαχρονική πορεία του Δωδεκανησιακού Ζητήματος
Η Δωδεκάνησος, προτού ενσωματωθεί με τη Μητέρα-Πατρίδα, γνώρισε ξενική κατοχή 638 χρόνων. Από το γεωγραφικό χώρο του Δωδεκανησιακού συμπλέγματος πέρασαν η Ιπποτική κυριαρχία (1309-1522), η Τουρκοκρατία (1523-1912) και στη χρονική περίοδο 1912-1945 η Ιταλική τυραννία.

Παρόλες, όμως, αυτές τις διαδοχικές ξένες επικυριαρχίες, ο Δωδεκανησιακός λαός διατήρησε την Ελληνική γλώσσα, την Ορθοδοξία και γενικά τα Ελληνικά ήθη και έθιμα. Και επί αιώνες αγωνίστηκε κατά της ξένης καταπίεσης, επιδιώκοντας την Ένωση -στην κυριολεξία την επανένωση- με την Ελλάδα. Ο διακαής αυτός πόθος άρχισε να παίρνει πιο συγκεκριμένη μορφή από τις αρχές της δεύτερης δεκαετίας του 20ου αιώνα. Ειδικότερα η Εθνική αυτή επιταγή των Δωδεκανησίων, αμέσως με την έναρξη της Ιταλοκρατίας, εκφραζόταν στο αίτημα της Αυτοδιάθεσης-Ένωσης και έκτοτε οι κάθε είδους εκδηλώσεις ήταν συνεχείς, τόσο σε τοπικό, όσο και σε Διεθνές επίπεδο.

Περιοριζόμαστε στην περιληπτική διαχρονική πορεία από την Τούρκικη κατοχή. Είναι γνωστό ότι στη διάρκεια της Τουρκοκρατίας τα Δωδεκάνησα ήσαν στο μεγαλύτερο χρονικό διάστημα αυτόνομη και Αυτοδιοίκητη περιοχή. Ωστόσο, κατά τον διακανονισμό των συνόρων του 1830, με Πρώτο Κυβερνήτη τον αείμνηστο Ιωάννη Καποδίστρια, τα Δωδεκάνησα περιήλθαν στην Τουρκία μαζί με τη Σάμο, με αντάλλαγμα την Εύβοια, την οποία κρατούσαν.
Την αντίθεση των  Δωδεκανησίων προς τον Τούρκον κατακτητή δηλώνει με συμβολικούς στίχους το παρακάτω δημοτικό τραγούδι της Ρόδου (1).

Η Ρωμηοπούλα
Κάτω στη Ρόδο στη Ροδοπούλα
Τούρκος αγάπησε μια Ρωμηοπούλα
κι’ η Ρωμηοπούλα δεν τόνε θέλει
κι’ η σκύλλα μάνα της τον προξενεύει

- Πάρτονε κόρη μου τον Τούρκο άντρα
να σε φορέση φλουριά και χάντρα.
- Δεν τόνε θέλω, δεν τόνε παίρνω,
πέρδικα γίνομαι στα δάση βγαίνω
- Πάρτονε κόρη μου κι εί για καλό σου
- Χτύπα τον μάνα μου στο καύκαλό σου.

- Πάρτονε κόρη μου κι έχει παπόρι
 να σε πηγαίνη Σμύρνη και Πόλη.
Δεν τόνε θέλω, δεν τόνε παίρνω,
ψαράκι γίνομαι στη λίμνη μπαίνω.

Ωστόσο, πρέπει να γίνει αποδεκτό ότι η πρώτη σημαντική ενέργεια των Δωδεκανήσων ξεκίνησε από την οργάνωση στην Ιερά Μονή του Θεολόγου στην Πάτμο του Εθνικού Πανδωδεκανησιακού Συνεδρίου, που πραγματοποιήθηκε τον Ιούλιο του 1912.
Είναι, δε, ενδεικτικά τα πρώτα τρία άρθρα του ψηφίσματος του εν λόγω Συνεδρίου.

“...Το κοινόν των Νησιωτών του Αιγαίου, αποτελούμενον εκ των πληρεξούσιων των υπό της Ιταλίας καταληφθεισών νήσων, συνήλθε εν Πάτμω κατ’ εντολήν του Ελληνικού λαού αυτών, ψηφίζει: Ευχαριστώ κατά πρώτον τους Ιταλούς, διότι πιστεύω ότι η επέμβασίς των ήτο ειρηνική και αι υποσχέσεις των ειλικρινείς.
Β’ Διαδηλοί την στερράν απόφασιν του λαού των Χριστιανικών τούτων νήσων, όπως υποστή πάσαν θυσίαν, ίνα μη επανέλθη υπό το καταλυθέν τουρκικόν καθεστώς.

Γ’ Διακηρύσσει τον προαιώνιον Εθνικόν των Νησιωτών πόθον της Ενώσεως αυτών μετά της Μητρός των Ελλάδος.
• Στις 29 Σεπτεμβρίου του 1911 η Ιταλία, προκειμένου να κατακτήσει την Τριπολίτιδα και την Κυρηναϊκή αποικία της, κήρυξε τον πόλεμο στην Οθωμανική Αυτοκρατορίαν, καθόσον η τελευταία είχε υπό την κυριαρχία της τα προαναφερθέντα εδάφη. Και για να εμποδιστεί ο ανεφοδιασμός των Αράβων πολεμιστών από τους Τούρκους, με τη δικαιολογία ότι οι “εκεί παράκτιες αραβικές φυλές πρόβαλλαν αντίσταση τα Ιταλικά Στατεύματα, οι Ιταλοί κατέλαβαν τα Δωδεκάνησα τον Μάϊο του 1922, εκτός του Καστελλορίζου, υπό τύπον, καθώς έλεγαν, της προσωρινότητας.

• Όταν ο ιταλοτουρκικός πόλεμος τελείωσε, η Συνθήκη Ειρήνης πρόβλεπε, ναι μεν να παραχωρηθούν στους Ιταλούς τα Οθωμανικά εδάφη στην Αφρική, όπου υπήρχαν Ιταλικά εμπορικά και άλλα συμφέροντα, οι Ιταλοί, όμως, θα έπρεπε να εκκενώσουν τα Δωδεκάνησα, που είχαν καταλάβει, ως προαναφέρεται.
• Έτσι, ενώ οι Ιταλοί πήραν αυτό που ήθελαν, ωστόσο, δεν έφυγαν από τα Δωδεκανησιακά εδάφη.

• Το 1911 ο ιταλοτουρκικός πόλεμος που άρχισε και αφορούσε την τύχη της Τριπολίτιδας και της Κυρηναϊκής υπήρξεν η αφορμή νέας περιπέτειας για τη Δωδκάνησο. Οι Ιταλοί επιθυμούσαν να τερματίσουν τον χρονίζοντα εκείνον πόλεμο και να εκβιάσουν την Τουρκία σε συνθηκολόγηση, κατέλαβαν τα Δωδεκάνησα τον Απρίλιο του 1912 με το παλιό ημερολόγιο, αρχές Μαΐου με το Νέο (2). Η ενέργεια εκείνη της Ιταλίας, από άποψη Διεθνούς Δικαίου ήταν παράνομη, καθόσον βάσει των μυστικών συμφωνιών, τις οποίες είχε αυτή συνάψει με τη Γαλλία (14 Δεκεμβρίου 1900) και της Ρωσίας (24 Οκτωβρίου 1909) και διά των οποίων δεν δικαιώντουσαν να θίξει η Ιταλία αλλά εδαφικά εδάφη πλην των αφρικανικών. Όταν, δε, η Τουρκία πιεζόταν από το χωρίς πατρίδα -απόλιδο-τάγμα των Ιπποτών (3) αντιπάλους της στα Βαλκάνια, παραιτήθηκε της Λιβύης δια της Συνθήκης του Ουσύ (18 Οκτωβρίου 1912) και παραδέχθηκε να κατακρατεί η Ιταλία τα Δωδκάνησα, ως ενέχυρο, εφόσον εξακολουθούσαν οι ταραχές στο εσωτερικό της Λιβύης. Εννοείται ότι η Ιταλία ουδέποτε επεχείρησε στα σοβαρά την καθυπόταξη των Εθνικιστών Σενουσίων, παρά μόνον όταν με τη Συνθήκη της Λωζάνης (24 Ιουλίου 1913) εξασφάλισε οριστικά τη Δωδεκάνησο.

“...Ποιός εφαντάζετο την επάνοδο των Φράγκων στο Αιγαίο κατά τους νεώτερους χρόνους; Mετά το μεσαιωνικό όργιο της Φραγκοκρατίας στα νησιά δεν φαινόταν πιθανή, πλέον, οιαδήποτε επέκταση των λατινικών κρατών στον ελληνικό χώρο. Μόνο μία φορά κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης επεχείρησαν δραστήρια οι Ιωαννίται Ιππόται, οι εκδιωχθέντες από τη Μάλτα υπό του Μεγάλου Ναπολέοντα το 1798 και αφού για αρκετό διάστημα περιπλανήθηκαν στη Σικελία και τη Νότιο Ιταλία, με απατηλές προσφορές προς την εμπερίστατη Ελληνική Διοίκηση την δύσκολη περίοδο 1823-1824 να λάβουν ως αντάλλαγμα τη Ρόδο, την Κάρπαθο και τα γύρω νησιά. Τελικά, όμως, ανεκαλύφθηκαν τα σχέδιά τους, ανατράπησαν οι γενόμενες συνθήκες και εματαιώθησαν οι ενέργειές του.

Τα Συλλαλητήρια για  την Αυτοδιάθεση το 1919
Ύμνος προς τον Παπαλουκά

Ακούσατε τί γίνηκε μες στο Χριστό Ανέστη
ένα Παπά εσκότωσαν, γιατί πολύ ανετέστη,
Εις την Μεγάλη Κυριακή μετά τη Λειτουργία,
Παπαλουκάς φονεύθηκε για την Ελευθερία.
Δεν τόλπιζα, δεν τόλεγα ποτέ οι Ευρωπαίοι
να δείξουνε διαγωγή σαν νάσαν Φαρισαίοι.

Αείμνηστε και Μάρτυρα Λουκά Βιλλανοβιάτη,
αντί να κλαίω τραγουδώ, το κάνω για γινάτι.
Της παπαδιάς οι στεναγμοί, των ορφανών το κλάμα,
στους ουρανούς ανέβηκαν κι αναφορά εκάμαν.
Έτσι ‘ταν από το Θεό κι έτσι τον για να γίνει, να πέση Έθνους Μάρτυρας να κλείσει η ειρήνη.
Χρυσάνθη Μελιδόνη

Δασκάλα από το Παραδείσι
Η Ένωση της Δωδεκανήσου με την Μητέρα-Πατρίδα, την Ελλάδα, ήταν για το Δωδεκανησιακό λαό διαχρονικός πόθος, αλλά και γενικά ενεργό αίτημα. Προς τον σκοπό αυτό αξιοποιούνταν κάθε ευκαιρία προβολής του.
Στο προαναφερθέντα πλαίσια η Εκκλησία της Ρόδου προς το τέλος της δεύτερης δεκαετίας του 20ου αιώνα, συγκεκριμένα στις 7 Απριλίου του 1919, ανήμερα του Πάσχα, ανέλαβε την πρωτοβουλία διοργάνωσης και διεξαγωγής σε όλη τη Δωδεκάνησο των Συλλαλητηρίων υπέρ της Αυτοδιάθεσης. Στη Δωδεκανησιακή ιστορία η εκδήλωση αυτή των κατοίκων του Δωδεκανησιακού συμπλέγματος παρέμεινε με την προσωνυμία: “To Aιματηρό Πάσχα του 1919”. Και τούτο, γιατί στις καθόλα νόμιμες εκείνες ειρηνικές εκδηλώσεις των Δωδεκανησίων οι Ιταλοί αντέταξαν τη βία, όπως έκαμαν και το 1913, με τραγικό αποτέλεσμα το φόνο του Παπαλουκά και της Ανθούλας Ζερβού από το Παραδείσι Ρόδου.

• Στις 29 Ιουλίου 1919 υπογράφεται Συνθήκη μεταξύ των Κυβερνήσεων Ελλάδας-Ιταλίας. Η Συνθήκη αυτή, γνωστή υπό το όνομα Tittoni-Βενιζέλου, αναπτέρωσε τις ελπίδες του Δωδεκανησιακού λαού, καθόσον, με τους όρους της, η Ιταλία παραχωρούσε στην Ελλάδα αμέσως την κυριαρχία της Δωδεκανήσου, εκτός της Ρόδου, η οποία θα παραδιδόταν μετά πενταετία με δημοψήφισμα. Με την ίδια Συνθήκη η Ιταλία, εκτός από τα Δωδεκάνησα, παραχωρούσε στην Ελλάδα και τη Βόρειο Ήπειρο.

• Έναν χρόνο αργότερα, στις 22 Ιουλίου 1920, καταγγέλλεται από την Ιταλία η προαναφερθείσα Συνθήκη. Τον Αύγουστο, όμως, του ίδιου έτους υπογράφεται η Συνθήκη των Σεβρών και με τη Συμφωνία Bonino-Βενιζέλου επικυρώνεται, σχεδόν, η προηγούμενη  Tittoni-Βενιζέλου, με τη διαφορά ότι το Δημοψήφισμα για τη Ρόδο θα διενεργούνταν μετά 15 χρόνια.

• Η “ζυλότυπη”, όμως, μοίρα του Δωδεκανησιακού λαού θέλησε άλλη τροπή των πραγμάτων. Με την πτώση του Ελευθερίου Βενιζέλου, τον Νοέμβριο του 1920, και αφού, εν τω μεταξύ, μεσολάβησε η Μικρασιατική καταστροφή του 1922, η Ιταλία καταγγέλλει τη Συνθήκη των Σεβρών και αθετεί την υπογραφή της.

• Εν τω μεταξύ, με τη Συνθήκη της Λωζάνης, 24 Ιουλίου 1923, η Τουρκία παραχωρεί στην Ιταλία τα δικαιώματά της στα Δωδεκάνησα, κι’ έτσι “μονιμοποιείται” η Ιταλική κατοχή.

• Ωστόσο, με την άνοδο στην εξουσία του Φασισμού στην Ιταλία, τον Οκτώβριο του 1922, ο Μουσσολίνι αντιμετώπιζε το Δωδεκανησιακό σύμπλεγμα, ως Ιταλική, πλέον, κτήση και με διάφορα μέτρα προσπαθούσε να καταπνίξει το Ελληνικό φρόνημα, ενισχύοντας και το Καθολικό στοιχείο σε βάρος των Ορθόδοξων.

• Ο διορισμός του Ντε Βέκκι, τον Δεκέμβριο του 1936, ως Πολιτικού και Στρατιωτικού Διοικητή Δωδεκανήσου επιδεινώνει την κατάσταση. Κλείνουν τα Ελληνικά Σχολεία Δημοτικής και Μέσης Εκπαίδευσης και η Παιδεία της Δωδεκανήσου προσαρμόζεται, ως προς τη διδακτέα ύλη, με εκείνη της Μητροπολιτικής Ιταλίας.

• Πολλοί Δωδεκανήσιοι, με πρώτη ευκαιρία εγκαταλείπουν την πατρώα γη, κι’ έτσι ο πληθυσμός των νησιών μέσα σε πενταετία από 143.000 που ανερχόταν το 1912, μειώθηκε στις 100.180. Αρχές, δε, του 1939 ο Μουσσολίνι με τους συνεργάτες του επινοούν σχέδιο εγκατάστασης στη Δωδεκάνησο εντός μιας πενταετίας 100.000 Φασιστών. Λόγω, όμως, κήρυξης του Δεύτερου Παγκόσμιου Πολέμου -αρχές Σεπτεμβρίου του ίδιου χρόνου- το σχέδιο δεν υλοποιείται.

• Η Ελλάδα, ποτέ δεν έπαψε να ζητά από την Ιταλία τα Δωδεκάνησα. Η Ιταλία, όμως, με παρελκυστική τακτική, λόγω και των συγκυριών του Μεσοπολέμου κατά τον 20όν αιώνα, κατάφερε να κρατήσει το όλο θέμα σε εκκρεμότητα μέχρι το 1940, οπότε κήρυξε τον Οκτώβριο τον πόλεμο στην Ελλάδα.
• Η νικηφόρα, όμως, λήξη του Δεύτερου παγκόσμιου Πολέμου ανέτρεψε τις προβλέψεις καιτα σχέδια των Φασιστών και ήδη από το 1944 άρχισε η Απελευθέρωση ορισμένων νησιών.

• Στις 8 Σεπτεμβρίου 1943 η Ιταλία γονατίζει υπό το βάρος της ήττας της και την αυγή της επόμενης ημέρας αποβιβάζεται στην ευλίμενη περιοχή του Καστελλόριζου ικανός αριθμός από τα Βρετανικά Μητροπολιτικά  και Αυτοκρατορικά Στρατεύματα. Στις 13 του μήνα εισπλέει το Ελληνικό Αντιτορπιλλικό “Παύλος Κουντουριώτης” έμφορτο στρατού. Από τότε οι Καστελλοριζιοί και η Πολιτεία αναγνωρίζουν την ημέρα αυτή, ως χρονικό σταθμό της Απελευθέρωσης του πρώτου Ελληνικού εδάφους.

• Την 8η Μαΐου 1945 ο Γερμανός στρατηγός Wagener, Αρχηγός των κατοχικών δυνάμεων του Δωδεκανησιακού συμπλέγματος, υπογράφει στη Σύμη την άνευ όρων παράδοση της Δωδεκανήσου, παρουσία του Άγγλου Ταξίαρχου Moffat, του Συνταγματάρχη Acland και του Διοικητή του Ιερού Λόχου Έλληνα Συνταγματάρχη Χρήστου Τσιγάντε.

• Με την πράξη αυτή ολοκληρώθηκε η Αγγλική κατοχή της Δωδεκανήσου. Η διαδικασία που προηγήθηκε, καθώς και η υπογραφή του Πρακτικού της παράδοσης  έγιναν σ’ ένα παλιό Αρχοντικό της Σύμης, το οποίο χρησιμοποιούσαν οι Σύμμαχοι, ως έδρα Διοίκησης και στο οποίο υπάρχει σήμερα εντοιχισμένη αναμνηστική πινακίδα.

• Εν τω μεταξύ, την ίδια ημέρα και ώρα 14:51, ο Έλληνας Πρεσβευτής στην Άγκυρα Ραφαήλ με κρυπτογραφικό τηλεγράφημα αρ. πρωτ. 1995/1945 προς το Υπουργείο των Εξωτερικών, αναφέρει: «Υπογράφεται σήμερα εν Σύμη παράδοσης Γερμανικής Δωδεκανήσου».

(Αύριο το Β’ μέρος)