Σύντομη τεχνική έκθεση για τα πλημμυρικά φαινόμενα της Ρόδου

Γράφουν οι: Ευθύμιος Λέκκας Καθηγητής Γεωλογίας Μιχάλης Διακάκης Μηχανικός Περιβάλλοντος 1. Γενικές παρατηρήσεις Η πλημμύρα εκδηλώθηκε στο βόρειο τμήμα του νησιού στους οικισμούς Ιαλυσός, Κρεμαστή, Παστίδα και Φαληράκι όπου καταγράφεται με βάση το πλημμυρικό ιστορικό του τελευταίου αιώνα ο υψηλότερος πλημμυρικός κίνδυνος στο νησί (Diakakis et al. 2012) (Εικ. 1). Το φαινόμενο είχε ως αιτία μια ισχυρή καταιγίδα υψηλής έντασης - μικρής διάρκειας, η οποία οδήγησε σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα σε μια πλημμύρα τύπου “Flash flood” (ή ξαφνική πλημμύρα). Ο τύπος αυτός πλημμύρας αποτελεί την πλειοψηφία των πλημμυρών στον Μεσογειακό χώρο και στην Ελλάδα, ιδιαίτερα στο νότιο τμήμα της χώρας, όπου οι υδρολογικές λεκάνες έχουν μικρή έκταση. Η καταιγίδα παρουσίασε ιδιαίτερα υψηλό ύψος βροχής για το διάστημα που διήρκεσε. Ο σταθμός του Αστεροσκοπείου στο Αεροδρόμιο της Ρόδου κατέγραψε 79mm βροχόπτωσης, το οποίο αντιστοιχεί σε περίπου 79 κυβικά μέτρα νερού (ή τόνους νερού) ανά στρέμμα. Η ποσότητα αυτή έπεσε από τις 14.40 το απόγευμα μέχρι τις 19.10 στις 22.11.2013. Η συνολική βροχόπτωση της ημέρας ξεπέρασε τα 100mm αλλά η βροχόπτωση που οδήγησε στα πλημμυρικά φαινόμενα του απογεύματος της 22ας Νοεμβρίου αντιστοιχεί στα 79mm. Από μόνη της η ποσότητα αυτή είναι πιθανό να οδηγούσε σε πλημμυρικά φαινόμενα στα ρέματα της περιοχής όπως αυτά της Ιαλυσού και της Κρεμαστής, χωρίς την ανθρώπινη παρέμβαση. Παρόλα αυτά διαπιστώθηκε ότι η ανθρώπινη παρέμβαση επιδείνωσε το φαινόμενο σημαντικά, καθώς: 1. Σε πολλά σημεία η διατομή των ρεμάτων έχει μειωθεί σημαντικά λόγω της κατασκευής οικημάτων και άλλων κατασκευών και της χρήσης της γης παραπλεύρως των ρεμάτων. 2. Οι οικισμοί είναι χτισμένοι στο παραλιακό μέτωπο με τέτοιο τρόπο ώστε μπλοκάρουν την έξοδο των υδάτων προς τη θάλασσα. Το φαινόμενο θεωρείται με βάση την εμπειρία σπάνιο. Η σπανιότητα του όμως η οποία προκύπτει από τη στατιστική των μετεωρολογικών δεδομένων της περιοχής αναμένεται να εξακριβωθεί σε επόμενη φάση. 2. Παραδείγματα όμοιων φαινομένων Παρά τη σπανιότητά του φαινομένου, υπάρχουν πολυάριθμες αντίστοιχες καταστροφές από ξαφνικές πλημμύρες. Μερικά τυπικά παραδείγματα είναι: Νοέμβριος 1961, Λεκανοπέδιο Αθηνών Νοέμβριος 1977, Λεκανοπέδιο Αθηνών Οκτώβριος 1994, Λεκανοπέδιο Αθηνών Ιανουάριος 1997, Κόρινθος Οκτώβριος 2006, Αλμυρίδα, Κρήτης Οκτώβριος 2008, Ποταμούλα, Αγρινίου Σεπτέμβριος 2009, Κεντρική Εύβοια Φεβρουάριος 2013, Λεκανοπέδιο Αθηνών (Πηγή: Diakakis et al. 2012) Οι περισσότερες εξ αυτών των πλημμυρών συμβαίνουν από τον Οκτώβριο έως τον Ιανουάριο. 3. Σε σχέση με τους θανάτους Αποτέλεσμα της πλημμύρας εκτός από τις πολυάριθμες ζημιές ήταν 3 θάνατοι. Τα χαρακτηριστικά των περιστατικών δείχνουν ότι τα θύματα έχασαν τη ζωή τους κατά τη διάρκεια προσπάθειας διέλευσης ρεμάτων με αυτοκίνητο. Ο τύπος αυτός θανάτων είναι τυπικός σε αυτού του τύπου τις πλημμύρες τόσο στην Ελλάδα (Diakakis and Deligiannakis 2013a, 2013b) όσο και στο εξωτερικό (Jonkman and Kelman 2005). Στον Ελληνικό χώρο από το 1970 και μετά έχουν καταγραφεί 151 θάνατοι απο πλημμύρες εκ των οποίων 60 συνέβησαν κατά τη διάρκεια προσπάθειας διέλευσης ρεμάτων με αυτοκίνητο (Εικ. 2). Από την έρευνα προκύπτει ότι τα τελευταία 20 χρόνια η πλειοψηφία των θανάτων συμβαίνει καθώς χρήστες οχημάτων προσπαθούν να περάσουν υπερχειλισμένους ποταμούς διαμέσου γεφυρών ή άλλων διαβάσεων. Τέτοια παραδείγματα έχουμε: Οκτώβριος 2008 στην Ποταμούλα Αγρινίου (2 νεκροί που προσπάθησαν να περάσουν πλημμυρισμένο γεφυράκι με το αυτοκίνητο) Σεπτέμβριος 2009 στην κεντρική Εύβοια (1 νεκρός αστυνομικός που προσπάθησε να περάσει πλημμυρισμένο γεφυράκι με το αυτοκίνητο) Φεβρουάριος 2013 στο Χαλάνδρι (1 νεκρή νεαρή κοπέλα η οποία παρασύρθηκε από τα πλημμυρικά ύδατα με το αυτοκίνητο και έχασε τη ζωή της) 20 Οκτωβρίου 1994, Χαράκι Ρόδου, όπου έχασαν τη ζωή τους 4 άνθρωποι που προσπάθησαν να περάσουν πλημμυρισμένο γεφυράκι με το αυτοκίνητο. Σχετικά με τα αίτια των θανάτων έχει βρεθεί ότι σε αυτά περιλαμβάνονται: Ανεπαρκής σήμανση Ανεπαρκής κατασκευή των γεφυρών μικρού μεγέθους στο επαρχιακό δίκτυο οι οποίες πάντα πλημμυρίζουν Ανεπαρκής εκπαίδευση Η λάθος αντίληψη/αίσθηση ασφάλειας που έχουν οι οδηγοί. Θεωρούν ότι εντός του αυτοκινήτου είναι προστατευμένοι από τη δύναμη των υδάτων. Με βάση αυτή την αντίληψη και τη δυσκολία που έχουν να υπολογίσουν την ακριβή στάθμη ή ταχύτητα των υδάτων, επιλέγουν να διαβούν το εκάστοτε πλημμυρισμένο κομμάτι του οδικού δικτύου με πολλές φορές τραγικά αποτελέσματα. 4. Διαθεσιμότητα στοιχείων Τα στοιχεία στα οποία θα πρέπει να στηριχθεί η έρευνα είναι: (α) Στοιχεία από την πλημμυρισμένη περιοχή όπως: (i) διατομές που πλημμύρισαν και το μέγεθός τους, (ii) κατοικίες που πλημμύρισαν, (iii) γεφύρια που πλημμύρισαν, (iv) ύψος υδάτων σε συγκεκριμένες θέσεις που είναι μετρήσιμο, (v) παρουσία φερτών υλικών (β) Τα μετεωρολογικά στοιχεία στην περιοχή είναι περιορισμένα. Υπάρχει ένας σταθμός που κατέγραψε την βροχόπτωση (ΝΟΑ) στο Αεροδρόμιο της Ρόδου και ένας της ΕΜΥ που λειτούργησε από το 1955 έως το 2004 και μπορεί να χρησιμοποιηθεί για στατιστική ανάλυση. 5. Τι θα ήταν ενδιαφέρον να καταγραφεί – να ερευνηθεί. (α) Η συνολική επίπτωση του συστήματος αυτού σε ανθρώπινες ζωές και πλημμυρικά φαινόμενα (human mortality) κατά μήκος της Μεσογείου. (β) Η υδρολογική αντίδραση των λεκανών της Ρόδου στο φαινόμενο (εκτίμηση απορροής, χρόνος αντίδρασης κλπ). (γ) Η περιγραφή του φαινομένου σε μια έρευνα τύπου «Post-flash flood investigations» η οποία θα παρουσιάζει όλες τις επιπτώσεις, τα χαρακτηριστικά της πλημμύρας, τα χαρακτηριστικα των υδρ. λεκανών, τα geomorphic effects, μέτρηση διατομών).