Ο Αγαπητός Τσοπανάκης μιλάει ύστερα από τη μεγάλη φωτιά του 1987

Rodiaki NewsRoom

Αναδημοσιεύουμε σήμερα, από το βιβλίο των Ν. Νικολάου-Αντ. Αγγελή: «Η Ρόδος του εικοστού αιώνα», το κείμενο του αείμνηστου Αγαπητού Τσοπανάκη, ακαδημαϊκού: Ύστερα από τη μεγάλη φωτιά, που δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά στη «Ροδιακή» της 4ης Σεπτεμβρίου του 1987.

Το κείμενο γράφτηκε με αφορμή τη μεγάλη πυρκαγιά που ξέσπασε στη Ρόδο στις 10 Αυγούστου του 1987 κι έκαψε περισσότερα από 170.000 στρέμματα, από τα δάση της Ρόδου, προκαλώντας βιβλική καταστροφή. Η φωτιά έπληξε τα Πλατάνια, τη Μαλώνα, την Κάλαθο, τα Βληχά, τους Πεύκους. Οι φλόγες άγγιξαν το στρατόπεδο της Καλάθου, τον Αίθωνα και τον Προφήτη Ηλία.

Συνομιλώντας με τον κ. Αγγελή μας είπε, ότι ο αείμνηστος Αγαπητός Τσοπανάκης ήταν από τους καλύτερους γνώστες των βουνών και της φύσης της Ρόδου, που αγαπούσε παθολογικά, στα βουνά της περπατούσε κάθε χρόνο από τα νεανικά του χρόνια μέχρι και τα τελευταία.

Οι προτάσεις του λοιπόν κρίνουμε, ότι έχουν μεγάλη σημασία και χρησιμότητα και για τον λόγο αυτό παραθέτουμε το κείμενο για να διαβαστεί από τους αναγνώστες μας, αφού άλλωστε είναι προτάσεις που περιέχουν ανιδιοτέλεια, εγκυρότητα και αγάπη για τη Ρόδο, και προέρχονται από έναν από τους κορυφαίους επιστήμονες που ανέδειξε το νησί μας.

Σκέψεις και προτάσεις-συμβολή στην κοινή προσπάθεια
Η τελευταία μεγάλη καταστροφή του δασικού πλούτου της Ρόδου δημιούργησε ποικίλες αντιδράσεις, από τις οποίες επισημαίνουμε κυρίως τις εξαγγελίες της Κυβέρνησης για την αναδάσωση της περιοχής με διάθεση πιστώσεων ύψους 600.000.000 δραχμών - μέσα σε μερικά χρόνια βέβαια και τις προτάσεις του δημάρχου Ρόδου κ. Σ. Καραγιάννη προς τους Κοινοτάρχες και τους συμβούλους του δημοτικού συμβουλίου, οι οποίες ήταν στο σύνολό τους ρεαλιστικές. Σοβαρές απόψεις εξέθεσε στον τοπικό Τύπο και ο πρώην δήμαρχος Ρόδου Σταύρος Αυγουστάκης, γνωστός μελετητής και συμπαραστάτης στα προβλήματα της Ρόδου, και άλλοι. Ας επιτραπή και σ' εμένα να διατυπώσω ορισμένες σκέψεις, άλλες σε γενικότερο επίπεδο και άλλες σε τοπικό, οι οποίες γενικά συμβαδίζουν με προτάσεις που έγιναν, και ίσως κάπου τις συμπληρώνουν.

Θέλω πρώτο το θέμα της πολιτικής για την προστασία των δασών, το οποίο είναι βασικό. Όλοι ακούουμε και διαβάζουμε συμβουλές, παροτρύνσεις και εξορκισμούς να προστατεύουμε και να αγαπούμε τα δάση. Το γιατί, δεν είναι πάντοτε πολύ σαφές, εκτός από το ότι το δάσος είναι πολύ ωραίο. Το ότι προστατεύει την υγεία μας, αυτό είναι μία εύλογη βεβαίωση, δεν έχει όμως γενικήν παραδοχή, αφού η Αθήνα, η κατεξοχήν τσιμεντούπολη και νεφούπολη, και όλες οι άλλες πόλεις που δεν έχουν δάση, όχι μόνο δεν έχουν χαρακτηρισθή σαν περιοχές επικίνδυνες για την υγεία, αλλά και ενσωματώνουν καθημερινά τις χιλιάδες των ανθρώπων που δεν διστάζουν να εγκαταλείψουν τις δήθεν ή πραγματικά υγιεινές περιοχές και καταφεύγουν στις δήθεν ή πραγματικά ανθυγιεινές πόλεις.

Το τρίτο σημείο, το ότι δηλαδή το δάσος είναι χρήσιμο - και μάλιστα - πολύτιμο μπορεί να είναι χρήσιμο για τα ταμεία του κράτους και των εμπόρων που διακινούν τα προϊόντα του, ελάχιστα όμως χρήσιμο για τις Κοινότητες και τους ανθρώπους που τις απαρτίζουν, που είναι και οι πραγματικοί φύλακές του. Τα μικρά συνεργεία ξυλοκόπων δεν αποτελούν λύση στα προβλήματα της απασχόλησης των κατοίκων. Επιπλέον, η ξυλεία του πεύκου, που είναι η κύρια ξυλεία της Ρόδου, και ήταν άλλοτε χρήσιμη ως οικοδομική και ναυπηγική και θερμαντική, σήμερα είναι σχεδόν αχρησιμοποίητη γι' αυτές τις χρήσεις. Σήμερα και στα χωριά ακόμα, ελάχιστοι είναι αυτοί που καιν ξύλα.

Μήπως λοιπόν εδώ έχουμε το πρώτο στοιχείο αναστροφής των σχέσεων ανάμεσα στο δάσος και στους κατοίκους των χωριών που τα προστατεύουν; Μήπως δηλ. θα έπρεπε το κράτος να παραχωρήση στις Κοινότητες την κυριότητα δασικών εκτάσεων για εκμετάλλευση με τις οδηγίες των δασικών υπηρεσιών, έτσι ώστε και οι κάτοικοι να εργάζωνται για τον καθαρισμό, για την δωρεάν ξύλευση και για οικοδομική και θερμαντική ξυλεία, έτσι ώστε να έχουν άμεσο και προσωπικό συμφέρον από την προστασία του δάσους.

Αυτό φυσικά σημαίνει ότι το κράτος ή οι διάφορες τεχνικές εταιρείες θα έπρεπε να δημιουργήσουν ειδικά, απλά συστήματα θέρμανσης που θα αντικαθιστούσαν τις σόμπες πετρελαίου. Όπως είναι γνωστό, σε όλα τα χωριά της Ρόδου η χρήση των ηλιακών θερμοσιφώνων είναι πολύ διαδομένη, και δεν θα ήταν δύσκολη η εγκατάσταση νέων συστημάτων στις καινούργιες κατοικίες, τα οποία θα θέρμαιναν τα δωμάτια των αγροτικών αλλά και των αστικών σπιτιών, με προσαρμογή των κοινών τζακιών στην εμπειρία της Νορβηγίας και άλλων βορειών χωρών (ζεστό νερό όλο το εικοσιτετράωρο, απαλή θέρμανση κ.λπ.).

Η μείωση της κατανάλωσης του πετρελαίου και η αύξηση της κατανάλωσης του ξύλου θα αποτελούσαν σημαντικά κίνητρα για την προστασία των δασών απ’ όλους τους κατοίκους. Ένα άλλο στοιχείο που θα έφερνε τους κατοίκους της Ρόδου και βέβαια και των άλλων δασικών περιοχών της πατρίδας μας πιο κοντά προς τα δάση είναι η απελευθέρωση πεδινών ή μισοπεδινών, δασικών σήμερα, εκτάσεων για γεωργικές καλλιέργειες ή δενδροφυτεύουμε.

Η ανάπτυξη του τουρισμού ξέρουμε ότι δημιούργησε τεράστιες ανάγκες από φρούτα και λαχανικά, τα οποία στο μεγαλύτερο τους μέρος εισάγονται, και είναι γι' αυτό ακριβότερα. Ένα μικρό παράδειγμα είναι η τιμή των καρπουζιών, που στην Θεσσαλονίκη τον Αύγουστο είχε πέσει στις 15 δραχμές το κιλό, ενώ εδώ κυμαινόταν νύρω στις 30. Το ότι τα χωράφια αυτά θα δίνονταν σε ακτήμονες, οι οποίοι θα μπορούσαν να συνεταιρισθούν, και όχι σε κολλεκτίβες οι οποίες σε πέντε χρόνια θα είχαν διαλυθή, νομίζω ότι είναι αυτονόητο, αν λάβουμε υπόψη μας πόσο λίνο νοιάζονται οι Έλληνες - και όχι μόνον αυτοί - για το θεωρητικά κοινό συμφέρον.

Ο Αριστοτέλης από 2.400 χρόνια έγραψε πως ό,τι ανήκει σε πάρα πολλούς ελάχιστα το φροντίζουν οι άνθρωποι («ήκιστα γαρ επιμελείας τυγχάνει το πλείστων κοινόν»). Με την ευκαιρία, ας μου επιτραπή να ρίξω μιαν ιδέα, που ελπίζω ότι θα την συλλάβη ο δραστήριος πρόεδρος ξενοδόχων Ρόδου κ. Μαραβέλλιας, αλλά και να τη μελετήση και να την υιοθετήση η Ένωση: Να μελετήσουν τρόπους να καλλιεργηθούν, δηλαδή να καλλιεργούνται λαχανικά και φρούτα, μέσω της ιδιωτικής πρωτοβουλίας και με την υποστήριξη των ξενοδοχοεστια ατόρων, στις μεγάλες εκτάσεις που τώρα μένουν ακαλλιέργητες ακριβώς εξαιτίας της εποχιακής απασχόλησης πολλών ανδρών και νυναικών των χωριών στα ξενοδοχεία και εστιατόρια.

Έτσι και οι ξενοδοχοεστιάτορες θα έχουν άφθονα, ντόπια και ίσως και φθηνότερα και καλύτερα προϊόντα, και το εισόδημα όλων θα αναπτυχθή. Ίσως μάλιστα μπή σε καινούργια βάση και το πρόβλημα του επιδόματος ανεργίας κ.λ.π. Αυτό όμως είναι ένα αυτοκέφαλο πρόβλημα που πρέπει να μελετηθή και να σχεδιασθή σε άλλες περριοχές. Είναι πάντως ένα πολύ μεγάλο και πολύ σοβαρό πρόβλημα για τη Ρόδο.

Ξαναγυρίζουμε στα δάση. Δεν ξέρουμε ακόμα τι προβλέπει και πως θα εφαρμοσθή ο νόμος για τους βοσκότοπους, δεν αποκλείεται όμως η κατεύθυνση της Κυβέρνησης να είναι και σωστή, αν εφαρμοσθή σωστά. Αν είναι δυνατό να δημιουργηθούν και στη Ρόδο μεγάλες ζώνες βοσκής με τοπικές εναλλαγές βόσκησης από χρόν να σε χρόνο, ίσως θα μπορούσε να αναπτυχθή και εδώ η κτηνοτροφία, όπως ήταν και στο παρελθόν. Δεν ξέρω αν έχει γίνει καμιά μελέτη για την κατάσταση της κτηνοτροφίας μας στο πρώτο τέταρτο του αιώνα μας, από τα 1900 δηλ. ως τα 1925-1930, όταν οι Ιταλοί συνέχιζαν ακόμα την κτηνοτροφική πολιτική της Τουρκοκρατίας (1522-1912), όταν και τα δάση καίγονταν ακόμα και η αναδάσωση ήταν - και εξακολουθεί να είναι αυτόματη και η κτηνοτροφία ανεπηρέαστη και απεριόριστη από διαταγές και αυθαιρεσίες.

Γιατί θα έπρεπε κάποτε να καταλάβουμε καλύτερα τους νόμους ισορροπίας της φύσης, που τόσο αξιέπαινα αναζητούν σήμερα οι οικολόγοι. Έχω την εντύπωση, ή μάλλον την πεποίθηση, ότι οι Ιταλοί, που επέβαλαν αυστηρά μέτρα εναντίον της κατσίκας από το 1930 και ύστερα, δεν απέβλεπαν στην προστασία των δασών, αλλά στην πτώχυνση και την καθυπόταξη του εθνικού φρονήματος των αγροτών και βoσκών. Το ακαταμάχητο νομίζω επιχείρημά μου γι' αυτήν την πεποίθηση είναι ότι τα δάση που βρήκαν οι Ιταλοί στη Ρόδο ήταν άφθονα και διατηρημένα παρ' όλην τη βόσκηση της κατσίκας επί αιώνες. Από τη στιγμή που άρχισαν τον πόλεμο, οι πυρκαϊές γίνονταν συχνότερες.

Τον νόμο αυτόν τον είχε αντιγράψει και ο Μεταξάς στη διάρκεια της δικτατορίας του (1936-41) και αυτός ισχύει και σήμερα. Θα έπρεπε να σκεφτούμε ότι η βόσκηση κάτω από τα δέντρα και τους υψηλούς θάμνους στην διάρκεια της άνοιξης και του πρώιμου καλοκαιριού μάλλον θα στερούσε τον δασικό χώρο, δηλαδή το δασικό έδαφος, την αποξήρανση των χόρτων και την αποσυσσώρευση εύφλεκτων υλικών και θα το κόπαιζε συγχρόνως για τη βλάστηση της επόμενης χρονιάς. Με αυτόν τον τρόπο κάθε μικρή ή μεγάλη φωτιά δεν θα μπορούσε να φουντώση μέσα σε λίγην ώρα και να γίνεται ακαταμάχητη. Οι δασολόγοι, αντί να είναι δογματικοί, και συνεπώς στενοκέφαλοι, θα μπορούσαν να πειραματισθούν σε ορισμένες περιοχές με αναπτυγμένη και πολύχρονη βλάστηση και δενδροφυτεία για μερικά χρόνια, και να συναγάγουν τα συμπεράσματά τους.

Η περιοχή του Προφήτη Ηλία προσφέρεται για έναν τέτοιο πειραματισμό. Ως προς τον κρίσιμο τομέα της αναδάσωσης, ξέρω ότι υπάρχουν και επιτυχημένες απόπειρες εκεί όπου συτρέχουν ευνοϊκές συνθήκες (π.χ. Χαλκιδική), αμφιβάλλω όμως πολύ την αναδάσωση στη Ρόδο. Καταρχήν, φοβούμαι τη μαγνητική έλξη των μεγάλων γεηματικών ποσών προς τη βουλιμία των ανθρώπων. Τα άτιμα, νομίζεις ότι έχουν μεγάλες κολλητικές ικανότητες από οπουδήποτε και αν περάσουν, ενώ τα μικρά ποσά ούτε που γυρίζει να τα κοιτάξει κανείς. Πέρα απ’ αυτό, υπάρχουν πέντε θερινοί μήνες στην Ρόδο, χωρίς στάλα βροχής (Μάιος, Σεπτέμβριος), που δεν ευνοούν καθόλου την αναδάσωση με δενδρύλλια, δυσκολεύουν όμως πολύ και την στορική αναδάσωση, αν δεν εξασφαλισθή πότισμα, που δεν μπορεί να εξασφαλισθή. Η αυτόματη σπορά όμως από τις κουκουνάρες των πεύκων είναι πιο ασφαλής, γιατί γίνεται με απλοχεριά από την φύση και αν παρασυρθή ο ένας σπόρος ή τον φάνε τα πουλιά, υπάρχουν άπειροι άλλοι να τον αναπληρώσουν.

Και η σπορά αυτη έχει ήδη επισπευσθή εξαιτίας ακριβώς της πυρκαϊάς, και οι δασολόγοι θα μπορέσουν να το διαπιστώσουν τον ερχόμενο κιόλας Μάιο, όταν θα ξεμυτίζουν τα πρώτα μικροσκοπικά πευκάκια με την μακρυά κάθετη ρίζα τους, πολύ νωρίτερα και ασφαλέστερα και από τις πιο φροντισμένες προσπάθειές τους. Με άλλα λόγια, η πυρκαγιά καταστρέφει τα δέντρα, όχι όμως και τους σπόρους. Το έδαφος της Ρόδου, εξ άλλου, είναι στην μεγαλύτερη του έκταση χωματερό και ευνοεί αυτού του είδους την αναδάσωση, όπως μπορούν να διαπιστώσουν όσοι μπορούν να θυμηθούν μέρη που κάηκαν πριν 5 ή 10 χρόνια.

Με αυτές τις προϋποθέσεις θα ήτον σκόπιμο να δαπανηθούν αυτά τα 600 εκατομμύρια για την ξύλευση των καμμένων δασών, για την διευθέτηση χειμάρρων και ανώμαλων περιοχών, για την δημιουργία αποτελεσματικών αντιπυρικών ζωνών με βάση τα μετεωρολογικά δεδομένα της Ρόδου, για την αποζημίωση των ανθρώπων που κάηκαν τα ελαιόδενδρα τους ή τα άλλα οπωροφόρα δένδρα τους, έτσι ώστε τα χρήματα να πιάσουν τόπο και να μην τα φάει το χώμα. Με αυτές τις προϋποθέσεις, που δεν ξέρω πόσο θα τις προσέξουν οι άνθρωποι που τα ξέρουν όλα, πόσο θα τις συζητήσουν οι άνθρωποι που θα το ήθελαν, δεν βρίσκουν όμως τον κατάλληλο χρόνο, θέλω να ελπίζω ότι η φύση και οι άνθρωποι που ζημιώθηκαν θα ανασκουμπωθούν για να κάμουν το θαύμα τους.