Δρ. Ιωάννης Ηλ. Βολανάκης: Τιλλία η πλατύφυλλος ή Φιλύρα η καρδιόσχημος, κοινώς τίλιο, φλαμούρι

Rodiaki NewsRoom

Φαρμακετικά και αρωματικά φυτά της Ελλάδας

Γράφει ο
Δρ. Ιωάννης Ηλ. Βολανάκης
Επιτίμος Εφόρος Αρχαιοτήτων

Πρόκειται για γένος φυτών της οικογενείας των Τιλλιδών (Tillides) ή Φιλυριδών (Philyrides), περιλαμβάνον περί τα δέκα (10) είδη δένδρων, τα οποία απαντούν στις εύκρατες χώρες του βορείου ημισφαιρίου.

Οι Φιλύρες είναι μεγάλα, μακρόβια δασικά δένδρα, με φύλλα εναλλασσόμενα, απλά ή καρδιόσχημα, άνθη κατά κορύμβους διατεταγμένα, ωοθήκη ελεύθερη, αποτελούμενη από πέντε λοβούς και στηριζόμενη επάνω σε στυλίσκο. Ο καρπός αυτών είναι κάψα σφαιρική και χωρίζεται σε πέντε μέρη, από τα οποία έκαστο περικλείει ένα ή δύο σπέρματα.

Από τα σπουδαιότερα είδη είναι η Τιλλία η πλατύφυλλος (Tillia platyphyllus) ή Φιλύρα η καρδιόσχημος (Tillia cordata), γνωστή σε εμάς υπό τα κοινά ονόματα: τίλιο, φλαμουριά, φιλουριά, φιλούρα, λίπα, σφεντάμι κ.λπ.

Είναι δένδρο υψηλό, με ρίζες αιχμηρές και κορμό, ο οποίος φθάνει τα είκοσι (20) μέτρα, κυλινδρικό, ευθύ, κανονικό και φλοιό χονδρό, χρώματος υποφαίου. Οι κλάδοι και οι κλαδίσκοι έχουν χρώμα ερυθρωπό.

Τα φύλλα της είναι αντίθετα, αποστρογγυλωμένα κατά το άκρον αυτών και καρδιόσχημα κατά την βάση των, λεία ή χνοώδη. Τα άνθη είναι κιτρινοϋπόλευκα, ελαφριάς, αλλά πολύ ευάρεστης οσμής. Η Τιλλία η πλατύφυλλος φύεται στην Ελλάδα και σε ολόκληρη την Ευρώπη, ιδίως δε στη μέση και στη βόρεια Ευρώπη και στα ορεινά μέρη αυτής και συχνά σχηματίζει εκτεταμένα δάση. Το κρύο, όχι μόνο δεν την ενοχλεί, αλλά φαίνεται να αρέσκεται σε αυτό.

Η Τιλλία η πλατύφυλλος αντέχει σε όλες τις καιρικές μεταβολές. Φύεται επίσης και αναπτύσσεται ακόμη και σε πτωχά σε θρεπτικές ουσίες εδάφη, αλλά περισσότερο ευδοκιμεί σε αργιλώδη ή αργιλο-πυριτικά εδάφη.

Πολλαπλασιάζεται με σπόρους, τους οποίους σπείρουν αμέσως μετά την ωρίμανσή των. Τα φυτά αναφαίνονται ύστερα από την παρέλευση διετίας από της σποράς, αφού δεν αναπτυχθούν για λίγο μεταφέρονται στα φυτώρια. Κατά τον επόμενο χειμώνα κλαδεύονται και τέλος μετά επτά (7) ή οκτώ (8) έτη μεταφέρονται για φύτευση στο οριστικό των μέρος, σε κήπους, δενδροστοιχίες κ.λπ.

Επίσης η φιλύρα πολλαπλασιάζεται με μοσχεύματα και παραφυάδες. Οι φιλύρες, οι οποίες προέρχονται από μοσχεύματα είναι λιγότερο μακρόβιες και δεν αναπτύσσονται τόσο πολύ, όσον εκείνες που προέρχονται από τη σπορά.

Η φιλύρα είναι δυνατόν να μεταφυτευθεί ακόμη και σε προχωρημένη ηλικία. Αναφέρεται, ότι ο J. Duhamel εφύτευσε φιλύρα ηλικίας πενήντα (50) ετών με την κορυφή αυτής προς τα κάτω και τις ρίζες προς τα επάνω, ύστερα δε από ορισμένο χρονικό διάστημα παρετήρησε, ότι οι κλάδοι, οι οποίοι εβυθίσθησαν εντός του εδάφους, άρχισαν να παράγουν ρίζες, ενώ οι ρίζες, οι οποίες παρέμειναν εκτός του εδάφους, άρχισαν να βγάζουν κλάδους και άνθη.

Η φιλύρα αναπτύσσεται σχετικά γρήγορα και είναι δένδρο μακρόβιο, το οποίο φθάνει σε πολύ μεγάλο ύψος. Υπάρχουν φιλύρες, οι οποίες έχουν κορμό περιφέρειας δέκα (10) μέτρων. Το ξύλο της φιλύρας είναι υπόλευκο, ελαφρύ και μαλακό, ακριβώς δε ένεκα τούτου χρησιμοποιείται κατά διαφόρους τρόπους στην ξυλουργική και ιδίως στην ξυλογλυπτική. Επίσης χρησιμοποιείται στην κατασκευή πολυτελών κασετίνων και διαφόρων έργων τέχνης.

Ο χυμός, ο οποίος εκκρίνεται από την εκτομή του κορμού της φιλύρας, εχρησιμοποιείτο παλαιότερα ως φάρμακο κατά της επιληψίας. Το εσωτερικό στρώμα του φλοιού αυτής, δηλαδή η βίβλος, περιέχει υφαντικά προϊόντα. Οι νεαροί κλάδοι της φιλύρας χρησιμοποιούνται σε ορισμένες περιπτώσεις για την κατασκευή ειδών καλαθοπλεκτικής. Τα φύλλα αυτής αποτελούν καλή τροφή για τα ζώα, εκκρίνουν δε κατά την διάρκεια του θέρους μία κολλώδη ουσία, η οποία αποτελεί περιζήτητη τροφή για τις μέλισσες. Τα άνθη της φιλύρας, τα οποία είναι γνωστά κοινώς ως τίλιο ή φλαμούρι, αναδίδουν ελαφριά, ευάρεστη οσμή και παρέχουν αιθέριο έλαιο, το οποίον περιέχει ταννίνη, σάκχαρο και κόμμι.

Τα άνθη της φιλύρας συλλέγονται κατά την περίοδο της ανθοφορίας, ξηραίνονται σε μέρος σκιερό και καλώς αεριζόμενο και αποθηκεύονται κατάλληλα. Τα άνθη τού φυτού μετά την ξήρανση αυτών αναδίδουν ισχυρή, ευχάριστη οσμή, έχουν γεύση γλισχραματώδη, αρωματική και ελαφρά στυπτική. Συστατικά αυτών είναι τα εξής: γλυκόζη, γλίσχραμα, ταννίνη, 0,038 – 0,04% αιθέριο έλαιο και τιλλιανίνη. Το αφέψημα αυτών είναι πολύ ευχάριστο, μαλακτικό και έχει αντιβακτηριακές και μικροβιοκτόνες ιδιότητες.

Τα άνθη της φιλύρας αναγράφονται υπό την μορφή εγχύματος, ως καταπραϋντικά, αντισπασμωδικά και διαφορικά. Χορηγούνται πολλές φορές μαζί με άνθη πορτοκαλιάς. Τα φύλλα της φιλύρας χρησιμοποιούνται στη σύνθεση πολλών αποχρεμπτικών ποτών, χρησιμεύουν στην παρασκευή του ύδατος της τιλλίας (Aquae tilliae), των υπακτικών ειδών (Species laxantes ) και του τεϊου του Αγίου Γερμανού.

Τα φύλλα της φιλύρας χρησιμοποιούνται ως καταπραϋντικό ποτό, το οποίον λαμβάνεται και ως ρόφημα αντί τσαγιού. Τα σπέρματα τού δένδρου αυτού ενέχουν αρκετή ποσότητα ελαιώδους ουσίας, η οποία χρησιμοποιείται κατά διαφόρους τρόπους.

Υπάρχουν διάφορα είδη φιλύρας, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται και τα επόμενα:
1) Φιλύρα η ολλανδική (Tillia hollandensis)
2) Φιλύρα η αργυρόχρους (Tillia argentata)
3) Φιλύρα η αμερικανική (Tillia americana)
4) Φιλύρα η ετερόφυλλος (Tillia heterophylla).

Σχετικά με την Φιλύρα ή Φίλυρα, ο Θεόφραστος αναφέρει τα επόμενα:
1) «Πειρατέον δ’ ειπείν τας κατά μέρος διαφοράς ως αν καθόλου λέγοντας πρώτον και κοινώς, είτα καθ’ έκαστον, ύστερον επί πλείον ώσπερ αναθεωρούντας.
Έστι δε τα μεν ορθοφνή και μακροστελέχη, καθάπερ ελάτη, πεύκη, κυπάριττος, τα δε σκολιώτερα και βραχυστελέχη, οίον ιτέα, συκή, ροιά και κατά πάχος δε και λεπτότητα ομοίως. Και πάλιν τα μεν μακροστελέχη τα δε πολυστελέχη...
Πάλιν τα μεν λεπτόφλοια, καθάπερ δάφνη, φίλυρα, τα δε παχύφλοια, καθάπερ δρυς».
(Θεόφραστος, Περί φυτών ιστορίας Ι, V, 1-2).

2) «Δει δε και τας τοιαύτας υπολαμβάνειν της φύσεως. Eύσχιστον μεν γαρ η ελάτη τω ευθυπορείν, εύθραυστον δε η ελαία διά το σκολιόν και σκληρόν, εύκαμπτον δε η φίλυρα και όσα άλλα διά το γλίσχραν έχειν και υγρότητα. Βαρύ δε η μεν πύξος και η έβενος ότι πυκνά, η δε δρυς ότι γεώδες. Ωσαύτως δε και τα άλλα πάντα προς την φύσιν πως ανάγεται».
(Θεόφραστος, Περί φυτών ιστορίας Ι, V, 5).

3) «Εν δε τοις προς άρκτον ουχ ομοίως. Ουθέν γαρ ότι άξιον λόγου λέγεται παρά τα κοινά των δένδρων, α και φιλόψυχρά τε τυγχάνει και έστι και παρ’ ημίν, οίον πεύκη, δρυς, ελάτη, πύξος, διοσβάλανος, φίλυρα και τα άλλα δε τα τοιαύτα.
Σχεδόν γαρ ουδέν έτερον παρά ταύτα εστιν, αλλά των άλλων υλημάτων ένια α τους ψυχρούς μάλλον ζητεί τόπους, καθάπερ κενταύριον, αψίνθιον, έτι δε και τα φαρμακώδη ταις ρίζαις και τοις οποίς, οίον ελλέβορος, ελατήριον, σκαμμωνία, σχεδόν πάντα τα ριζοτομούμενα».
(Θεόφραστος, Περί φυτών ιστορίας IV, V, 1).

Ο Διοσκουρίδης σχετικά με την Φιλύρα σημειώνει τα ακόλουθα:
«Φιλύρα δένδρον εστίν όμοιον κύπρω κατά μέγεθος, φύλλα δε ελαίας όμοια, πλατύτερα τε και μελάντερα. Καρπόν δε έχει σχίνω εμφερή, μέλανα, υπόγλυκυν, ως εν βότρυσι κείμενον. Εν τραχέσι δε τόποις γεννάται.

Ταύτης τα φύλλα στύφει ως αγριελαία, ποιούντα προς τα στύψεως δεόμενα, μάλιστα τοις ενστομίοις έλκεσι διαμάσημα και διάκλυσμα το αφέψημα και πινόμενον δε ούρα και έμμηνα άγει».
(Διοσκουρίδης, Περί ύλης ιατρικής Ι, 96).-

Λαϊκή Ιατρική
Το αφέψημα των ανθέων και των φύλλων της Φιλύρας ή της Τιλλίας αποτελούν άριστον μαλακτικό, έχουν αντιμικροβιακές ιδιότητες και παρέχουν ένα ευχάριστο ρόφημα, ειδικότερα κατά τη διάρκεια του χειμώνα.