Δρ. Ιωάννης Ηλ. Βολανάκης: Άμπελος, η οινοφόρος (Vitis vinifera), κοινώς κλήμα, κρεβατίνα, αμπέλι

Rodiaki NewsRoom

Φαρμακευτικά και αρωματικά φυτά της Ελλάδας

Γράφει o
Δρ. Ιωάννης Ηλ. Βολανάκης
Επίτιμος Έφορος Αρχαιοτήτων

Υποστηρίζεται υπό των ειδικών επιστημόνων, παλαιοντολόγων και βοτανολόγων, ότι πριν από πολλά εκατομμύρια χρόνια υπήρχε στη γη ένα φυτό, το οποίο με την πάροδο του χρόνου και της εξελίξεως, απέβη ο κοινός πρόγονος του πλατάνου του ανατολικού (Platanus orientalis) και της αμπέλου της οινοφόρου (Vitis vinifera). Με την πάροδο του χρόνου από αυτόν τον κοινόν πρόγονο προήλθε ο πλάτανος και η άμπελος, αμφότερα πολύ χρήσιμα για τον άνθρωπο. Και ο μεν Πλάτανος μας δίδει το ξύλο του, το πράσινο χρώμα των φύλλων του, τον ίσκιο του και το άφθονο οξυγόνο, ενώ η ΄Αμπελος μας δίδει τα σταφύλια, το κρασί, το ξίδι, τις σταφίδες, τα φύλλα της και όλα τα άλλα προϊόντα και υποπροϊόντα αυτής.

Πιστεύεται ότι τρία είναι τα πλέον σημαντικά φυτά από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι σήμερα για τους κατοίκους των παραμεσογείων χωρών, ήτοι : τα δημητριακά, η άμπελος και τα ελαιόδενδρα. Ακριβώς ένεκα τούτου και αυτά αποτελούν βασική προϋπόθεση για την εξασφάλιση της ζωής του ανθρώπου και την δημιουργία του πολιτισμού.

Αυτά έχουν αποκτήσει στη συνείδηση των ανθρώπων ιερό χαρακτήρα. Δεν είναι τυχαίο, ότι ο ιερέας στην χριστιανική ορθόδοξο Εκκλησία, κατά την τελετή της αρτοκλασίας παρακαλεί τον Θεόν να ευλογήσει: «τον σίτον, τον οίνον και το έλαιον» και ότι στη Θεία Λειτουργία χρησιμοποιούνται ο άρτος και ο οίνος, τα οποία σύμφωνα με την χριστιανική διδασκαλία μεταβάλλονται διά της επικλήσεως και της καθόδου του Αγίου Πνεύματος, σε σώμα και αίμα του Χριστού.

Υποστηρίζεται βασίμως, πως εάν δεν υπήρχαν αυτά τα τρία χρήσιμα φυτά, πιθανώς να μην αναπτύσσονταν παρά την Μεσόγειο Θάλασσα οι αρχαίοι υψηλοί πολιτισμοί οι οποίοι ήκμασαν στα μέρη αυτά ή πιθανώς να ήταν δύσκολη ή και αδύνατη η ζωή του ανθρώπου στις περιοχές αυτές. Τόσο σημαντική είναι η ύπαρξη των φυτών αυτών και των προϊόντων και υποπροϊόντων των.

Η άμπελος η οινοφόρος (Vitis vinifera), ανήκει στην συνομοταξία Αγγειόσπερμα (Magbnoliophyta), στην ομοταξία Δικοτυλήδονα (Magnoliopsida), στην Υφοομοταξία Ροδίδες (Rosidae), στην Τάξη Αμπελώδη (Vitales), στην Οικογένεια αμπελοειδή (Vitaceae), στο γένος άμπελος (Vitis) και στο Είδος οινοφόρος (vinifera).

Απολιθώματα φύλλων και σπερμάτων τα αμπέλου ανάγονται στην Πλειστόκαινη Εποχή της τεταρτογενούς περιόδου. Επίσης σπέρματα και φύλλα αμπέλου ευρέθησαν σε αιγυπτιακούς τάφους της έκτης χιλιετηρίδας π. Χ. Σύμφωνα με την αρχαί ελληνική μυθολογία ο θεός Διόνυσος ή Βάκχος και ο υιός αυτού οΟινοπίων έφεραν την άμπελο στην Ελλάδα και στην Ασία. Ο Διόνυσος ελατρεύετο στην αρχαιότητα ως ο θεός του οίνου. Τόσον τα Μικρά, όσο και τα Μεγάλα Διονύσια ετελούντο μετά μεγάλης λαμπρότητας και με την συμμετοχή μεγάλων λαϊκών μαζών.

Υποστηρίζεται, ότι η άμπελος προέρχεται από τις περιοχές, οι οποίες κείνται γύρω από τον Καύκασο (Πόντος και Αρμενία). Ως ευνοϊκότερα εδάφη για την καλλιέργεια της αμπέλου θεωρούνται τα εδάφη των χωρών, οι οποίες κείνται γύρω από την Μεσόγειο Θάλασσα (Ελλάδα, Ιταλία, Νότια Γαλλία, Ισπανία, χώρες Βόρειας Αφρικής, Λίβανος, Μικρά Ασία κλπ.). Σήμερα η άμπελος καλλιεργείται στα πλέον ποικίλα μέρη και διαφορετικά κλίματα της γης.

Πρόκειται για φυτό των ευκράτων χωρών, θαμνώδες, αναρριχώμενο, με ξυλώδεις διακλαδώσεις (κληματίδες), οι οποίες αρχίζουν από πολύ χαμηλά του βλαστού. ΄Εχει φύλλα παλαμοειδή, με 3-5 λοβούς, ακέραιους ή οδοντωτούς και έλικες στην κορυφή των νεαρών βλαστών, με τις οποίες πιάνεται και ανεβαίνει επάνω σε στηρίγματα (θάμνους, δένδρα, πασσάλους κλπ.).
Τα άνθη της αμπέλου είναι μικρά, φύονται στα ίδια γόνατα με τα φύλλα, αλλά αντίθετα με αυτά. Αυτά έχουν πρασινωπό χρώμα και σχηματίζουν λοβοειδείς ταξιανθίες ή βότρυες, ευωδιάζουν και έχουν πέντε (5) πέταλα, ενωμένα στην κορυφή των σε σχήμα κωδωνοειδές. ΄Εχουν δέκα (10) στήμονες, από τους οποίους μόνον ο πέντε (5) είναι κανονικά ανεπτυγμένοι και ύπερο, σε σχήμα συνήθως φιάλης.

Ο καρπός της αμπέλου, το γνωστό μας σταφύλι, είναι γνωστό από τα πανάρχαια χρόνια και αποτελείται από απλές ρώγες, συγκεντρωμένες σε τσαμπιά. Οι ρώγες έχουν διάφορα χρώματα (λευκές, κίτρινες, πρασινωπές, κόκκινες, ροζ, μαύρες κλπ.) και συνήθως καλύπτονται με «πάχνη», αδιαφανή, γαλαζωπή και κηρώδη ουσία.

Αποτελούνται από ένα εξωτερικό περίβλημα, που περικλείει σαρκώδη ουσία, άλλοτε πυκνή και άλλοτε υδατώδη, με κουκούτσια 2-4, μικρά, σκληρά σπέρματα, στα οποία όμως σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί και να μην υπάρχουν (ρώγες αγίγαρτες, άκουρνες, σουλτανί κλπ.).

Μία κατάταξη των σταφυλιών είναι δυνατόν να γίνει με βάση τω χρώμα αυτών, ήτοι:
1) Λευκά : ροζακί, σουλτανί, σαββαθιανό, αβυδιανό, στρογγυλορώγικο, νυχάκι κλπ.
2) Μαύρα : μαυροδάφνη, λιάτικο, κορινθιακή σταφίδα, μαυρορωμέϊκο, κοτσυφάλι, φτακοίλι, συρίκι κλπ.
3) Κόκκινα : ροδίτης, φράουλα, σιδερίτης κλπ.
Τα σταφύλια επίσης διακρίνονται ανάλογα με την εποχή, κατά την οποίαν ωριμάζουν, ήτοι πρώϊμα, ενδιάμεση ωρίμανση, όψιμα, χειμωνιάτικα κλπ.

΄Όμως, η βασική κατηγοροποίηση των σταφυλιών είναι: επιτραπέζια, τα οποία καταναλώνονται από τον άνθρωπο και οινοπαραγωγά, τα οποία προορίζονται κυρίως για οινοποίηση, ήτοι την παραγωγή κρασιού. Αυτή η διάκριση δεν είναι αυστηρή και απόλυτη, διότι και τα επιτραπέζια είναι δυνατόν να χρησιμοποιηθούν για την παραγωγή οίνου και τα οινοπαραγωγά να καταναλωθούν ως επιτραπέζια.

Επίσης, τα επιτραπέζια καταναλώνονται νωπά και απεξηραμμένα : κορινθιακή σταφίδα, λίπαρις ή σταφίδα των νησιών Λίπαρι (Ιταλία), Μαλάγα κλπ. Ακόμη, τα σταφύλια συχνά λαμβάνουν ονομασίες, οι οποίες προέρχονται από τους τόπους παραγωγής αυτών : Καρυστινό, Κέρινο, Πολίτικο, Καρυδάτο, Φράουλα, Ροδίτης, Αβυδιανό κλπ.
Τα σταφύλια καταναλώνονται νωπά ή απεξηραμμένα και αποτελούν άριστη τροφή για τον άνθρωπό. Το κρασί εκτός του ότι καταναλώνεται κατά τα γεύματα και τα δείπνα, έχει φαρμακευτικές και θεραπευτικές ιδιότητες, γνωστές από τα πανάρχαια χρόνια και χρησιμοποιούμενες από τους ανθρώπους μέχρι και σήμερα.

Αρχαία Γραμματεία
Α) Παλαιά Διαθήκη
Στην Γένεση αναφέρεται, ότι ο Νώε, αμέσως μετά τον κατακλυσμό εμέθυσε από κρασί, το οποίο προήρχετο από σταφύλια της αμπέλου, συνεπώς η καλλιέργεια της αμπέλου και η παρασκευή του οίνου από το γλεύκος ήσαν ήδη γνωστά.
« Και ήρξατο Νώε άνθρωπος γεωργός γης και εφύτευσεν άμπελον και έπιεν εκ του οίνου και εμέθυσεν…» (Γένεσις Θ ΄, 20 - 21).

Β) ΄Ομηρος, Οδύσσεια
Ο ΄Ομηρος στην Οδύσσεια, περιγράφοντας τους κήπους του ανακτόρου του βασιλέως των Φαιάκων Αλκίνοου, αναφέρει μεταξύ άλλων και τα εξής :
«΄Ενθα δε δένδρεα μακρά πεφύκασι τηλεθόωντα, όγχναι και ροιαί και μηλέαι αγλαόκαρποι, συκέαι τε γλυκεραί και ελαίαι τηλεθόωσαι.
Όγχνη επ΄ όγχνη γηράσκει, μήλον δ΄ επί μήλω,
Αυτάρ επί σταφυλή σταφυλή, σύκον δ΄ επί σύκω…».
(Όμηρος, Οδύσσεια η΄, 114-115 και 120-121).

Γ) Θεόφραστος ο Ερέσιος
Σχετικά με την άμπελον την οινοφόρον, ο Θεόφραστος αναφέρει μεταξύ άλλων και τα επόμενα:
«Δένδρον μεν ουν έστι το από ρίζης μονοστέλεχες, πολύκλαδον, οζωτόν, ουκ ευαπόλυτον, οίον ελάα, συκή, άμπελος».
(Θεόφραστος, Περί φυτών ιστορίας 1, 3, 1)

Δ) Καινή Διαθήκη
Στην Καινή Διαθήκη γίνεται περισσότερες φορές αναφορά στην άμπελο, τα κλήματα και τον οίνον. Ενδεικτικά αναφέρονται τα επόμενα παραδείγματα :

1) «Εγώ ειμι η άμπελος η αληθινή και ο πατήρ μου ο γεωργός εστιν. Παν κλήμα εν εμοί μη φέρον καρπόν, αίρει αυτό και παν το καρπόν φέρον, καθαίρει αυτό, ίνα καρπόν πλείονα φέρη».». (Ιω. 15, 1-2).
2) «Και λαβών (ο Ιησούς Χριστός κατά τον Μυστικόν Δείπνον) ποτήριον ευχαριστήσας έδωκεν αυτοίς και έπιον εξ αυτού πάντες και είπεν αυτοίς. Τούτο εστιν το αίμα μου της διαθήκης, το εκχυνόμενον υπέρ πολλών. Αμήν λέγω υμίν, ότι ουκέτι ου μη πίω εκ του γενήματος της αμπέλου έως της ημέρας εκείνης, όταν αυτό πίνω καινόν εν τη βασιλεία του Θεού» (Μάρκ. 14, 23-25).

3)Στην Παραβολή του «Καλού Σαμαρείτου» (Λουκ. 10, 30-37), την οποία διηγήθηκε ο Ιησούς Χριστός στον πειράζοντα αυτόν Νομικόν, προκειμένου να τον διδάξει, τί σημαίνει πλησίον, γίνεται λόγος για τις αποστειρωτικές και φαρμακευτικές ιδιότητες του ελαίου και του οίνου, ήτοι :

Ο άνθρωπος, ο οποίος κατέβαινε από την Ιερουσαλήμ προς την Ιεριχώ και περιέπεσε στους ληστές, βαρύτατα τραυματισμένος, έκειτο ημιθανής στον δρόμο. «Σαμαρίτης δε τις οδεύων ήλθεν κατ΄ αυτόν και ιδών εσπλαγχνίσθη και προσελθών κατέδησεν τα τραύματα αυτού επιχέων έλαιον και οίνον».
Το ελαιόλαδο και ο οίνος απετέλεσαν από τα πρώτα στάδια της ζωής του ανθρώπου επάνω στη γη και εν μέρει συνεχίζουν να αποτελούν μέχρι σήμερα, πολύτιμα φάρμακα σε πάρα πολλές περιπτώσεις και περιστάσεις.

Ε) Διοσκουρίδης ο Πεδάνιος ή Αναζαρβεύς
Ο Διοσκουρίδης κάνει κατ΄ αρχήν λόγο για την ΄Αμπελον την αγρίαν ( Vitis sylvestris) και αναφέρει τα εξής :
«΄Αμπελος αγρία. Κλήματα ανίησι μακρά ως αμπέλου οινοφόρου, ξυλώδη, τραχέα, φλοιορραγούντα, φύλλα δε όμοια στρύχνω κηπαίω, πλατύτερα δε και μικρότερα, άνθος ως τρίχας, βρυώδες, καρπόν δε βοτρυδίοις μικροίς όμοιον, πεπαινόμενον ερυθρόν . Περιφερές δέ εστι το σχήμα των κόκκων.

Ταύτης η ρίζα αποζεσθείσα εν ύδατι και μετ΄ οίνου πινομένη τεθαλασσωμένου κυάθων δύο υδατώδες καθαίρει. Δίδοται δε υδρωπικοίς. Οι δε βότρυες εφήλεις αποκαθαίρουσι και πάντα σπίλον. Ταριχεύονται δε και ταύτης οι ακρέμονες αρτιφυείς εις βρώσιν».
(Διοσκουρίδης, Περί ύλης ιατρικής ΙV, 181).

΄Οσον δε αφορά στην ΄Αμπελον την οινοφόρον, ο Διοσκουρίδης αναφέρεται συχνότατα σε αυτήν, στα προϊόντα και υποπροϊόντα της και στην χρήση των ως θεραπευτικών μέσων, μόνων ή σε ανάμειξη με άλλες φαρμακευτικές ουσίες. Επίσης ο οίνος συνιστάται για το καθάρισμα πληγών, τραυμάτων και ελκών και παρέχεται ως δυναμωτικό, σε άτομα ασθενή και εξαντλημένα από διάφορες αιτίες.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ :
Δ. Σ. Καβββάδας, Εικονογραφημένον Βοτανικόν-Φυτολογικόν Λεξικόν, Εκδόσεις ΠΗΓΑΣΟΣ.
Μυρσ. Λαμπράκη, Τα Χόρτα (Αθήνα 2000).
Ν. Εμμ. Παπαδογιαννάκης, Κρητικό Ιατροσόφιον του 19ου αιώνα (Ρέθυμνο 2001).
Ευ. Κ. Φραγκάκι, Η Δημώδης Ιατρική της Κρήτης (Αθήναι 1978).
Γ. Χριστόπουλος (Επιμέλεια), Φυτολογία, Εκδοτική Αθηνών (Αθήνα 1990).

Η. Baumannn, Die Griechische Pflanzenwelt (Muenchen 1999).
Koenemann, Botanica. Das Abc der Pflanzen. 10.000 Arten in Text und Bild (Koeln 1997).
R. Scheppelmann, Flora Graeca. Sibthorpiana, Volksausgabe, Edition Kentavros, (Hamburg 2017).
Fr. W. Sieber, Ταξίδι στη νήσο Κρήτη