Δ. Ναλμπάντης: «Από τη Σαμοθράκη στη Ρόδο: η Νίκη επιστρέφει στον τόπο της ως σύγχρονο γλυπτό»

Rodiaki NewsRoom

Η Ρόδος γέννησε αυτό το αριστούργημα που κοσμεί όλο τον κόσμο

Συνέντευξη στη Στέλλα Παπασάββα

stellapapasav@gmail.com

Στη Ρόδο, εκεί όπου η αρχαιότητα δεν λειτουργεί ως μνήμη αλλά ως παρούσα ανάσα μέσα στον σύγχρονο δημόσιο χώρο, ένα έργο τέχνης γίνεται αφορμή για να ξαναδιαβαστεί η ίδια η ταυτότητα του τόπου. Στην είσοδο του αεροδρομίου, στο σημείο όπου κάθε άφιξη και κάθε αναχώρηση αποκτά το βάρος μιας πρώτης και τελευταίας εντύπωσης, η «Νίκη» επανεμφανίζεται όχι ως αντιγραφή, αλλά ως νέα πρόταση θέασης.

Ο δημιουργός της, ο εικαστικός Δημήτρης Ναλμπάντης, επιχειρεί να μεταφέρει στο σήμερα όχι μόνο τη μορφή ενός από τα σημαντικότερα έργα της ελληνιστικής γλυπτικής, αλλά και το φορτίο μιας ολόκληρης πολιτιστικής αφήγησης που ξεκινά από τη Ρόδο και απλώνεται μέχρι τη Σαμοθράκη και το Λούβρο. Μέσα από μια σύγχρονη εικαστική γλώσσα, όπου η κίνηση, το φως και η πολλαπλή οπτική συνυπάρχουν, το έργο μετατρέπεται σε ζωντανό σημείο αναφοράς, σε μια είσοδο που δεν υποδέχεται απλώς τον επισκέπτη, αλλά τον εισάγει σε έναν κόσμο νοημάτων...

Σε αυτό το πλαίσιο, η συζήτηση με τον καλλιτέχνη δεν αφορά μόνο ένα γλυπτό. Αφορά τη μνήμη, την καταγωγή, τη δημόσια τέχνη και τον τρόπο με τον οποίο ένας τόπος επιλέγει να συστήνεται στον κόσμο.

Ακολουθεί η συνέντευξη στη «Ροδιακή»:

Πώς γεννήθηκε η ιδέα για τη δημιουργία αυτής της σύγχρονης εκδοχής της Νίκης;

Να σας πω, εγώ με τη Νίκη της Σαμοθράκης έχω μια ιδιαίτερη σχέση. Είναι αγαπητό θέμα. Μην ξεχνάτε ότι είμαι από τον Έβρο. Το νησί μας είναι η Σαμοθράκη.

Θυμάμαι πριν από περίπου 45 χρόνια, όταν άρχισα να κάνω τα σπίτια των Βαρδινογιάννηδων, πάντα έβαζα μια Νίκη μέσα. Χωρίς να τους ρωτάω. Έβαζα μια Νίκη και το δεχόντουσαν οι άνθρωποι, προς τιμήν τους.

Και από τότε, για περίπου 50 χρόνια, έχω μια συνεχή ενασχόληση με αυτό το θέμα. Τώρα όμως είχα την έμπνευση της τετραπλής οπτικής να γίνει γλυπτό, και μάλιστα παρουσιάζεται για πρώτη φορά. Δεν ξέρω αν έχει παρουσιαστεί ξανά κάπου στον κόσμο αυτή η τεχνική. Εγώ τουλάχιστον δεν την έχω δει.

Και χαίρομαι που παρουσιάζεται εδώ στη Ρόδο.

Πρώτα απ’ όλα θέλω να πω ένα μεγάλο ευχαριστώ στον κύριο περιφερειάρχη που επέλεξε έργο μου για τον μεγάλο κόμβο. Ταυτιζόμαστε πολύ στη φιλοσοφία και στην αγάπη για την ελληνιστική εποχή της Ρόδου, που είναι γνωστό ότι τότε δημιουργήθηκε μια ολόκληρη σχολή γλυπτικής και κεραμικής.

Πόσο σημαντική είναι για εσάς η σχέση της Ρόδου με τη Νίκη της Σαμοθράκης;

Μιλάμε για την εποχή γύρω στο 200 π.Χ. και λίγο μετά. Ο γλύπτης που δημιούργησε τη Νίκη, γύρω στο 190 π.Χ., είναι ο Πυθόκριτος, ένας πολύ μεγάλος Ρόδιος γλύπτης.

Είναι μια ολόκληρη οικογένεια γλυπτών. Και η ροδιακή σχολή εκείνης της εποχής ήταν εξαιρετική. Ο πατέρας του είχε λαξεύσει τους βράχους της Λίνδου με την τριήρη. Μιλάμε για μια γενιά σπουδαίων δημιουργών.

Η Νίκη είναι δημιούργημα της Ρόδου. Και να φανταστείτε κάτι: δεν έχει χέρια, δεν έχει κεφαλή, και όμως έχει μια δύναμη, βγάζει μια δυναμικότητα που συγκλονίζει όποιον τη βλέπει. Αυτό είναι το μεγαλείο της ροδιακής γλυπτικής.

Όταν ήρθα πριν από έξι χρόνια στη Ρόδο, είδα ότι πολλοί δεν γνωρίζουν ότι εδώ γεννήθηκε ένα από τα μεγαλύτερα γλυπτά του κόσμου. Και γι’ αυτό ευχαριστώ διπλά τον περιφερειάρχη που μου έδωσε την ευκαιρία να το αναδείξω μέσα από αυτό το έργο.

Τι σημαίνει για εσάς προσωπικά αυτό το έργο για τη Ρόδο;

Είναι μια μικρή κίνηση ευγνωμοσύνης. Εμείς ζούμε εδώ έξι χρόνια, έχουμε χαρεί τη Ρόδο, τις ομορφιές της, την ιστορία της.

Ανταποδίδουμε με το ελάχιστο που μπορούμε: να κάνουμε ένα έργο που να τιμά τον πολιτισμό της Ρόδου. Γιατί μιλάμε για έναν πολιτισμό παγκόσμιας εμβέλειας.

Η Νίκη βρίσκεται στο Λούβρο. Είναι παγκόσμιο έργο. Και έχει τεράστια σημασία για την ιστορική ταυτότητα του τόπου.

Τελικά η Νίκη της Σαμοθράκης είναι και έργο της Ρόδου;

Κοιτάξτε, ιστορικά λέγεται Νίκη της Σαμοθράκης γιατί εκεί τοποθετήθηκε, στο ιερό των Μεγάλων Θεών. Όμως είναι δώρο της Ρόδου προς τη Σαμοθράκη.

Ήταν παραγγελία του κράτους της Ρόδου μετά από μια μεγάλη ναυτική νίκη. Εκείνη την εποχή κυριαρχούσε ο Αντίοχος Γ΄ ο Μέγας, βασιλιάς της Συρίας. Οι Ρόδιοι, μαζί με τις συμμαχίες τους, κατάφεραν να κερδίσουν μια σημαντική ναυμαχία εναντίον του και, θέλοντας να ευχαριστήσουν τους θεούς, πραγματοποίησαν τέσσερα αναθήματα.

Το ένα από αυτά τοποθετήθηκε στο Ιερό των Μεγάλων Θεών στη Σαμοθράκη. Από εκεί προέρχεται η γνωστή μας Νίκη της Σαμοθράκης. Θα μπορούσε βέβαια να λέγεται και Νίκη της Ρόδου. Σωστά λέγεται Νίκη της Σαμοθράκης, καθώς εκεί αφιερώθηκε, είναι όμως δώρο της Ρόδου προς τη Σαμοθράκη.

Και χαίρομαι που το επέλεξε ο κύριος περιφερειάρχης για να δώσει έμφαση και να επισημάνει το μέγεθος του ελληνικού και ροδιακού πολιτισμού.

Άρα σωστά λέγεται Νίκη της Σαμοθράκης, αλλά στην ουσία είναι δώρο της Ρόδου στη Σαμοθράκη.

Τι σας γοητεύει περισσότερο στη Νίκη της ελληνιστικής τέχνης;

Κοιτάξτε, θα μπορούσα να μιλώ μια εβδομάδα... Είναι οι πτυχώσεις, είναι η ελαφρότητα, είναι η αίσθηση της κίνησης.

Να φανταστείτε ένα τόσο βαρύ γλυπτό, τρία μέτρα και κάτι (3,20 το ύψος του), να έχει αυτή την ελαφράδα. Ο κυματισμός των ενδυμάτων είναι μοναδικός. Είναι μια ιδιαίτερη τέχνη της αρχαίας γλυπτικής.

Η Νίκη αποδίδει την κίνηση σαν να είναι έτοιμη να προσγειωθεί. Σαν να αιωρείται. Και αυτό είναι το συγκλονιστικό.

Γι’ αυτό και στη δική μου εκδοχή, η Νίκη έχει αυτή την πολλαπλή οπτική. Από τη μια πλευρά τη βλέπεις αλλιώς, από την άλλη αλλιώς, και καθώς κινείται ο θεατής, αλλάζει συνεχώς.

Τι θέλατε να κρατήσετε και τι να αλλάξετε στη σύγχρονη εκδοχή;

Εμένα με συγκινεί πάντα η δόξα της Νίκης. Γι’ αυτό και κάθε μορφή έχει διαφορετικό χρώμα.

Μια είναι χρυσή, μια μπλε, μια λευκή, μια πορτοκαλί. Κάθε μία έχει το δικό της σύμβολο.

Αλλά η αέρινη διάσταση είναι η ίδια. Τα ανώτερα συναισθήματα που εκπέμπει. Και νομίζω ότι αυτά ταιριάζουν στη Ρόδο.

Η Ρόδος είναι ένα ανώτερο νησί. Οι άνθρωποι εδώ έχουν μια «ανοιχτότητα» που με εντυπωσίασε από την αρχή.

Πώς νιώθετε που ένα έργο σας βρίσκεται σε τόσο κεντρικό σημείο, στην είσοδο του αεροδρομίου της Ρόδου;

Πράγματι είναι μεγάλη μου τιμή. Πάρα πολύ μεγάλη τιμή. Είναι ένα πολύ κομβικό σημείο. Είναι η πρώτη και η τελευταία εντύπωση του επισκέπτη.

Ο μεγάλος κόμβος είναι η «καλημέρα» της Ρόδου. Δηλαδή όταν κάποιος κατεβαίνει από το αεροδρόμιο, είναι η πρώτη εικόνα που βλέπει. Και αυτό έχει μεγάλη σημασία.

Γι’ αυτό και ασχολήθηκα πάρα πολύ με αυτό το έργο. Δεν μπορείτε να φανταστείτε τι ξενύχτια έγιναν, αλλά έγιναν με όρεξη.

Είναι ένα γλυπτό που αγγίζει τα εννέα μέτρα μαζί με τη βάση. Έχει πάρα πολλές τεχνικές δυσκολίες. Είναι μεταλλικά στοιχεία πολύ βαριά, που δεν είναι εύκολο να τα διαχειριστείς.

Και όμως έπρεπε να έχει αυτή την ελαφράδα. Να φαίνεται βαρύ αλλά να δείχνει ελαφρύ. Αυτό ήταν το δύσκολο.

Πώς λειτουργεί η τετραπλή οπτική στο έργο;

Το γλυπτό στην πραγματικότητα έχει πολλές οπτικές. Τέσσερις βασικές μορφές, αλλά στην πράξη δημιουργούνται οκτώ συνθέσεις.

Δηλαδή καθώς κινείται ο θεατής με το αυτοκίνητο, η μία Νίκη μπλέκεται με την άλλη. Άλλοτε φαίνεται κλειστή, άλλοτε ανοίγει τα φτερά της, άλλοτε αλλάζει μορφή.

Εκεί που είναι μια μπλε Νίκη, έρχεται μια χρυσή. Εκεί που είναι μια κλειστή, ανοίγει μια άλλη.

Αυτό προσπάθησα να πετύχω. Μια συνεχόμενη κίνηση, μια συνεχόμενη μεταμόρφωση.

Τι συμβολίζουν τα χρώματα που επιλέξατε;

Κοιτάξτε, τα χρώματα δεν είναι τυχαία. Έχουν συγκεκριμένο συμβολισμό και συνδέονται με τη Ρόδο και την Ελλάδα.

Το μπλε συμβολίζει την Ελλάδα. Είναι το χρώμα της σημαίας μας, είναι το χρώμα της θάλασσας, είναι το χρώμα του Αιγαίου.

Το χρυσό είναι η δόξα της αρχαίας Ρόδου. Είναι η χρυσή εποχή του νησιού, η ελληνιστική περίοδος, όταν η Ρόδος ήταν μεγάλο πολιτιστικό και ναυτικό κέντρο.

Το λευκό παραπέμπει στο μάρμαρο, αλλά και στην καθαρότητα. Στην αγνότητα της αρχαίας γλυπτικής. Στην απλότητα που όμως έχει δύναμη.

Και το πορτοκαλί είναι το φως της Ρόδου. Είναι το ηλιοβασίλεμα. Αν δείτε τη Ρόδο το απόγευμα, θα καταλάβετε τι εννοώ. Όλα παίρνουν αυτό το χρώμα.

Η Ρόδος στην αρχαιότητα λεγόταν «Ηλιούσα». Είναι ένα νησί του φωτός. Και αυτό ήθελα να το βάλω μέσα στο έργο.

Γι’ αυτό και τα χρώματα δεν είναι απλώς αισθητικά. Είναι συμβολικά. Και μπλέκονται μεταξύ τους, δημιουργώντας οκτώ διαφορετικές εικόνες.

Πώς «βλέπετε» την έντονη συζήτηση και τις κριτικές για το έργο;

Κοιτάξτε, η τέχνη δέχεται όλες τις κριτικές. Υπάρχει δημοκρατία στην τέχνη. Ο καθένας μπορεί να πει τη γνώμη του.

Και πολλές φορές οι κριτικές ξεπερνούν τον ίδιο τον καλλιτέχνη. Αυτό είναι φυσιολογικό.

Εγώ έχω μια αρχή: ποτέ δεν κλείνω την κριτική. Αντίθετα, την ακούω.

Γιατί και μέσα από τις διαφορετικές απόψεις, το έργο ζει και εξελίσσεται.

Τελικά, τι σημαίνει για εσάς αυτό το έργο στη Ρόδο;

Είναι μια τιμή. Είναι μια μεγάλη τιμή.

Και είναι και μια ευγνωμοσύνη προς τη Ρόδο. Εμείς ζούμε εδώ χρόνια, έχουμε αγαπήσει το νησί, τις ομορφιές του, τους ανθρώπους του.

Και αυτό το έργο είναι ένας μικρός τρόπος να ανταποδώσουμε. Να πούμε ένα «ευχαριστώ» μέσα από την τέχνη.

Δεν είναι κάτι απλό. Είναι ένα έργο με πολλές δυσκολίες, με πολλή δουλειά, αλλά και με πολύ συναίσθημα.

Αν μπορούσατε να ακούσετε τι λένε οι επισκέπτες όταν βλέπουν το έργο, τι θα θέλατε να ακούσετε;

Αυτό είναι κάτι που δεν μπορώ να το ελέγξω.

Η τέχνη, όταν βγαίνει στον δημόσιο χώρο, αποκτά μια δική της ζωή. Μια ανεξέλεγκτη ζωή.

Όσο και να προσπαθήσεις, δεν μπορείς να ελέγξεις τι θα πει ο άλλος.

Εγώ θα ήθελα απλώς να νιώσουν κάτι θετικό. Κάτι ανώτερο. Αυτό είναι αρκετό.

Τι εννοείτε όταν λέτε ότι η Ρόδος είναι “ανώτερο νησί”;

Εγώ ήμουν και στην Κρήτη κάποια χρόνια. Εδώ όμως είδα κάτι διαφορετικό.

Οι άνθρωποι είναι πολύ ανοιχτοί. Σε δέχονται, αρκεί να τους προσφέρεις κάτι καλό. Δεν ασχολούνται με μικρότητες, με το “είναι δικός μας ή δεν είναι”.

Εκτιμούν το έργο. Εκτιμούν τον άνθρωπο. Αυτή η «ανοιχτότητα» των Ροδιτών με συγκίνησε και γι’ αυτό μείναμε τόσα χρόνια εδώ.

Και να σας ρωτήσω, όταν αντικρίσατε το έργο τοποθετημένο και φωτισμένο στην είσοδο του αεροδρομίου, ποιο ήταν το πρώτο συναίσθημα που νιώσατε;

Το πρώτο συναίσθημα… εγώ πάντα αμφιβάλλω αν ένα έργο μου είναι καλό. Έχω μια αμφιβολία, μήπως δεν έκανα το καλύτερο, μήπως δεν έπρεπε να προσπαθήσω περισσότερο. Πάντα το βλέπω έτσι, με μια υποψία το ίδιο μου το έργο, όλα μου τα έργα. Έτσι είναι ο χαρακτήρας μου.

Το έβλεπα με μια συστολή. Έλεγα μήπως δεν είμαι αντάξιος της Ρόδου, όλου του θέματος. Αλλά η τελική αίσθηση, όταν πήγα στο αεροδρόμιο και το είδα σαν τουρίστας, σαν μια εξωτερική ματιά, τότε ακριβώς μου βγήκαν αυτά τα ανώτερα συναισθήματα για τη Ρόδο. Και λέω: ναι, τουλάχιστον αγγίζει την ποιότητα της Ρόδου το έργο.

Επομένως, αν μπορούσατε να σταθείτε λίγα λεπτά δίπλα στο γλυπτό και να ακούσετε τις σκέψεις των ταξιδιωτών που το βλέπουν για πρώτη φορά, τι θα θέλατε να ακούσετε σαν καλλιτέχνης;

Αυτό είναι μια απορία μου και θα δω τις αντιδράσεις. Δεν μπορώ να το υπολογίσω, γιατί ξέρετε ότι όταν γίνεται ένα έργο, πέρα από τις προθέσεις του καλλιτέχνη έχει μια πορεία η οποία είναι ανεξέλεγκτη. Όσο και να προσπαθήσει να το ελέγξει, δεν μπορεί.

Θυμάμαι όταν συμμετείχα σε μια παγκόσμια έκθεση ζωγραφικής και έκανα ένα έργο από καρδιά, και λέω «ας το δώσω κι εγώ». Δώσαμε 180 ζωγράφοι επαγγελματίες για τη νέα χιλιετία, που οργάνωνε ο ΟΗΕ, και ήρθε πρώτο στην Ελλάδα και μετά πρώτο στην Ευρώπη. 6.500 συμμετοχές, 68 χώρες, 23.000 ζωγράφοι.

Και δεν το υπολόγισα αυτό από την αρχή. Και να σκεφτείτε ότι εκεί ήταν μια κεφαλή της Αφροδίτης και πάνω ένα πουκάμισο της ελληνικής ψυχής, του Έλληνα, που σπεύδει από τον ουρανό και καθώς σπεύδει δημιουργεί μια κίνηση, λες και βλέπεις να χορεύει ο Άντονι Κουίν στον Ζορμπά.

Και αυτή την ερμηνεία που σας λέω τώρα, τη δώσανε οι τεχνοκριτικοί οι Αμερικανοί. Και δεν πίστευα ποτέ ότι αυτό που για μένα ήταν ένα απλό έργο, θα μου ανακοινώσουν οι ΟΗΕ και οι τεχνοκριτικοί ότι τοποθετούν το όνομά μου ανάμεσα σε 14 μεγαλύτερους ζωγράφους της χιλιετίας.

Αυτή την πορεία δεν την περίμενα. Ήταν το πιο ευχάριστο πράγμα που έχω ακούσει στην καλλιτεχνική μου πορεία.

Όταν σε τοποθετούν οι τεχνοκριτικοί του ΟΗΕ σε έναν κατάλογο μαζί με Σαλβαδόρ Νταλί, Ραφαήλ, Μιχαήλ Άγγελο, είναι σαν να σου λένε ότι έχει ολοκληρωθεί ένας κύκλος…

Από αυτούς τους καλλιτέχνες υπάρχει κάποιος που σας επηρέασε περισσότερο;

Ναι, υπάρχει ο Σαλβαδόρ Νταλί. Και να σας εξηγήσω γιατί.

Θυμάμαι όταν για μερικά χρόνια πήγαινα στο Παρίσι και εκεί είχα γνωρίσει έναν μουσικό, φίλο του Σαλβαδόρ Νταλί, που ζούσε σε έναν πύργο στο Καντέτ.

Και εκεί του είχα πει ότι ο Σαλβαδόρ Νταλί είναι ένας κατά βάση κλασικός ζωγράφος, με σουρεαλιστική διάθεση, με παραμόρφωση των πραγμάτων. Και μου είπε: «Ναι, αλλά είναι ο τελευταίος των κλασικών».

Και το δικό σας έργο, η «Νίκη», σε ποια κατεύθυνση κινείται;

Είναι κλασικό, αλλά όχι μόνο κλασικό. Εγώ θα έλεγα Ραφαήλ, Μιχαήλ Άγγελο το έχω στο μυαλό μου πιο πολύ σαν έμπνευση.

Ξέρετε, από μόνο του το γλυπτό επειδή μπλέκει τη μία μορφή με την άλλη, δεν είναι ένα πράγμα. Δεν είναι εικόνα. Είναι τέσσερις εικόνες που μπλέκονται μεταξύ τους και δημιουργούν διαφορετικές συνθέσεις.

Και αυτό κάνει αναφορά στη σύγχρονη τέχνη. Δηλαδή ξεφεύγει από τον ρεαλισμό και γίνεται είτε μαγικός ρεαλισμός είτε νεορεαλισμός.

Δεν είναι κάτι κλασικό όπως το εννοούμε. Είναι κάτι ρευστό. Και αυτή η ρευστότητα το κάνει μοντέρνο έργο.

Τι θα θέλατε να νιώθουν οι επισκέπτες όταν βλέπουν το έργο στο αεροδρόμιο;

Θα ήθελα όταν έρχεται κάποιος στη Ρόδο να νιώθει από την πρώτη στιγμή αυτά τα ανώτερα συναισθήματα.

Να καταλαβαίνει ότι φτάνει σε έναν τόπο με ιδιαίτερο πολιτισμό, με ιστορία, με μια άλλη ποιότητα.

Δεν ξέρω αν το κατάφερα. Αυτό θα το κρίνουν οι ίδιοι οι άνθρωποι.