Μανώλης Κολεζάκης: Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική και Διακόσμηση του Έμπωνα Ρόδου

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο
Μανώλης Κολεζάκης, Ph.D

Η Πολεοδομική μορφή, εικόνα, οργάνωση, σύνθεση, ενός οικισμού, μέσα στο χώρο, είναι συνάρτηση πολλών παραμέτρων.

Βασικό ρόλο παίζουν η σύνθεση της κοινότητας, η οικονομία, οι κοινωνικές δομές, τα ήθη, τα έθιμα και η καταγωγή, εκτός από τους άλλους παράγοντες, όπως είναι η μορφολογία του εδάφους, τα υλικά δόμησης, το φυσικό περιβάλλον, το κλίμα, οι εξωτερικοί κίνδυνοι, κτλ.

Έτσι εξηγείται το φαινόμενο να υπάρχουν στην Ρόδο οικισμοί, πολύ κοντά ο ένας στον άλλον και να διαφέρουν στην πολεοδομική μορφή και δομή. Οι οικισμοί της Ρόδου από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα μπορούν να χωριστούν σε τρεις κατηγορίες, ως προς την πολεοδομική οργάνωση, μορφή και θέση.

Η παραδοσιακή αρχιτεκτονική του Έμπωνα αντικατοπτρίζει τον αυθεντικό, αγροτικό και ορεινό χαρακτήρατης ροδίτικης υπαίθρου, βασισμένη στην εκμετάλλευση των τοπικών υλικών. Λόγω της γεωγραφικής του θέσης στους πρόποδες του Αταβύρου, τα σπίτια σχεδιάστηκαν για να προσφέρουν προστασία από το κρύο του χειμώνα και την καλοκαιρινή ζέστη.

Στην κατηγορία των οικισμών (ελάχιστων) που ιδρύθηκαν μετά την οθωμανική κατάκτηση , οπότε η ανάγκη οχύρωσης είχε εκλείψει, ανήκει ο Έμπωνας. Οι οικισμοί αυτής της εποχής έχουν πολεοδομική οργάνωση και σύνθεση, πολυκεντρική, κεντροβαρική ή γραμμική (Δες Χάρτη).

Υπάρχουν οικισμοί σε μικρή απόσταση και σύγχρονοι μεταξύ τους , της ίδιας οικονομικής και κοινωνικής διάρθρωσης που παρουσιάζουν τελείως διαφορετική πολεοδομική δομή και κτιριακή λειτουργία και διαφορές στα ήθη, έθιμα διάλεκτο και παρουσιαστικό κατοίκων.

Βασικά Δομικά Χαρακτήρα

Τοπική Πέτρα: Αποτελεί το κύριο υλικό για την κατασκευή των χοντρών, στιβαρών τοίχων.

Χρήση Ξύλου: Χρησιμοποιείται κυρίως στις στέγες, στα δοκάρια και στην εσωτερική διαρρύθμιση.

Μονόχωρη Δομή: Το κλασικό αγροτικό σπίτι αποτελείται από έναν ενιαίο, μεγάλο παραλληλόγραμμο χώρο.

Χρωματιστές Πόρτες: Οι ξύλινες εξώπορτες και τα παράθυρα είναι συχνά βαμμένα με έντονα, παραδοσιακά χρώματα.

Εσωτερική Διαρρύθμιση

Ο Πατάρος: Παραδοσιακός υπερυψωμένος ξύλινος χώρος ύπνου (σοφίτα) που χωρίζεται με διακοσμητικές κουρτίνες.

Ο αποκρέβατος ή αποκρίατος : Το κάτω μέρος του πατάρου, το οποίο χρησιμοποιείται κυρίως ως αποθηκευτικός χώρος για τρόφιμα και εργαλεία.

Ο Πιατελότοιχος: Ειδικό τμήμα του τοίχου στολισμένο με περίτεχνα, παραδοσιακά ροδίτικα πιάτα.

Το Τζάκι: Απαραίτητο στοιχείο θέρμανσης και μαγειρέματος, τοποθετημένο κεντρικά στον ενιαίο χώρο.

Εξωτερικοί Χώροι

Λιθόστρωτες Αυλές: Μικροί εξωτερικοί χώροι που συνδέουν το σπίτι με το δρόμο, συχνά γεμάτοι λουλούδια.

Ξυλόφουρνοι: Παραδοσιακοί χτιστοί φούρνοι στην αυλή για το ψήσιμο του ψωμιού και του φαγητού.

Σαν παράδειγμα μπορούμε να αναφέρουμε τις αυλές, που στις κλειστές συντηρητικές κοινότητες, περιβάλλονται από υψηλή περίφραξη και εντυπωσιακή είσοδο («πυλιώνα»), και παίζουν πρωτεύοντα ρόλο για την απόκρυψη και προστασία της ιδιωτικής ζωής από τον δρόμο. Αντίθετα στις εξωστρεφείς κοινότητες όπως ο Έμπωνας, η αυλή είναι ελεύθερη, χωρίς περίφραξη, ή με χαμηλά πεζούλια και τα σπίτια βλέπου κατευθείαν στο δρόμο, όπου δημιουργούνται σημεία συνάντησης της γειτονιάς.

Το κλίμα της Ρόδου ευνοεί την παραμονή των κατοίκων σε ανοιχτούς χώρους για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Με τον τρόπο αυτό η αυλή αποτελεί το κέντρο του σπιτιού και συγκεντρώνει μία σειρά λειτουργιών του. Μέσω της αυλής αποκαθίσταται η επικοινωνία του δημόσιου (δρόμος) με τον ιδιωτικό (κατοικία) χώρο.

Όσον αφορά το εσωτερικό των σπιτιών στον Έμπωνα, οι τοίχοι κατασκευάζονται από πέτρα ή από «καγιά» (ατσακόπετρα), που υπάρχουν στην γύρω περιοχή. Το εσωτερικό των παραδοσιακών σπιτιών στον Έμπωνα είναι ενιαίο, εξαιρετικά λειτουργικό και πλούσια διακοσμημένο, αποτυπώνοντας την κοινωνική ζωή της ροδίτικης υπαίθρου. Ολόκληρη η καθημερινότητα της οικογένειας εξελισσόταν σε έναν μόνο μεγάλο χώρο, ο οποίος χωριζόταν έξυπνα με ξύλινες κατασκευές χωρίς ενδιάμεσους τοίχους.

Η Δομή του Ενιαίου Χώρου

Τοξωτή Καμάρα: Σε πολλά σπίτια, ένα μεγάλο πέτρινο τόξο (καμάρα) χωρίζει νοητά το σπίτι στη μέση, στηρίζοντας παράλληλα τη βαριά ξύλινη οροφή.

Ο Πατάρος: Το υπερυψωμένο ξύλινο κρεβάτι της οικογένειας, τοποθετημένο στο βάθος του σπιτιού. Η πρόσβαση γίνεται με μια μικρή ξύλινη σκάλα και απομονώνεται οπτικά με κεντητές κουρτίνες.

Ο Αποκρέβατος ή αποκρίατος: Ο χώρος κάτω από τον πατάρο που λειτουργεί ως αποθήκη για τα γεννήματα, το λάδι και τα βαρέλια με το κρασί του Έμπωνα.

Το Τζάκι (Γωνιά): Βρίσκεται συνήθως κοντά στην είσοδο ή απέναντι από τον πατάρο. Χρησίμευε για το μαγείρεμα και τη θέρμανση, ενώ γύρω του μαζευόταν η οικογένεια.

Η Παραδοσιακή Διακόσμηση

Ο Πιατελότοιχος: Ο πιο εντυπωσιακός τοίχος του σπιτιού, γεμάτος με σειρές από πολύχρωμα, χειροποίητα ροδίτικα κεραμικά πιάτα. Αποτελούσε δείγμα της οικονομικής ευμάρειας της οικογένειας.

Υφαντά και Κεντήματα: Πολύχρωμα στρωσίδια, κουρελούδες στο πάτωμα και χειροποίητα κεντημένα υφάσματα (προσκεφάλια) διακοσμούν τον πατάρο και τους πάγκους.

Ξύλινα Έπιπλα: Χαμηλά τραπεζάκια (σοφράδες), ξύλινες καfield καρέκλες με πλεκτό κάθισμα και σκαλιστά μπαούλα (κασέλες) για την προίκα των κοριτσιών.

Η ξύλινη πόρτα είναι αρχικά ολόκληρη καρφωτή σε πολλές περιπτώσεις με λοξές τάβλες, ή κομμένη στα δύο, πάνω και κάτω πορτί, επίσης καρφωτή και μεταγενέστερα ταμπλαδωτή. Στον Έμπωνα που είναι ορεινό χωριό, γύρω στον τοίχο, σε μία ορισμένη απόσταση από το δώμα, και πάνω από τα παράθυρα και τις πόρτες, υπάρχουν πέτρινα γείσα, από σχιστόπλακες για την προστασία από τα νερά της βροχής.

Ο χώρος κάτω από το κρεββάτι στα Εμπονιάτικα σπίτια, «αποκρέβατος» ή «αποκρίατος», όπως προϋπαμε, χρησιμοποιείται όπως προϋπαμε σαν αποθήκη για είδη διατροφής και επικοινωνίας με τον κύριο χώρο με μικρό πορτάκι.

Και στις δύο πλευρές γύρω-γύρω υπάρχουν ράφια με απλά σκαλίσματα και καμιά φορά ντουλάπια για τα πιάτα.