Η παραδοσιακή φορεσιά του Αρχαγγέλου

Επιμέλεια-φωτογράφιση: Μιχάλης Μαννάκης
email:mannakis.m@gmail.com

 

ΡΟΔΟΣ
ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗ 
ΦΟΡΕΣΙΑ  ΑΡΧΑΓΓΕΛΟΥ

Εικ.1. Γιορτινή φορεσιά, γνωστή ως «μηλιά». Ονομασία  που πιθανόν να προέρχεται από τα πλούσια κεντήματα  με τα οποία ήταν διακοσμημένη, μερικά εκ των οποίων είχαν το σχήμα   του γνωστού μας  φρούτου. Είναι το παλαιότερο και το πιο  αντιπροσωπευτικό  είδος  φορεσιάς της περιοχής, το οποίο δε διατηρήθηκε μέχρι τις μέρες μας.                                                 

Ελάχιστες αυθεντικές φορεσιές διασώζονται, μία από αυτές είναι και αυτή που παρουσιάζουμε σήμερα, υπολογίζεται ότι είναι περίπου εκατόν είκοσι ετών και ανήκει στην οικογένεια  της κυρίας Μαρίας Γέροντα.  Άλλη μια φορεσιά βρίσκεται στο μουσείο Μπενάκη για συντήρηση.            

«Η φορεσιά αυτή ήταν μοναδική για κάθε κόρη». Από νεαρή ηλικία τα κορίτσια άρχιζαν να κεντούν τη  «μηλιά»  τους γιατί ήθελε πολύ δουλειά και χρόνο για να τελειώσει. «Ήταν  το νυφικό τους και στην  συνέχεια το επίσημο φόρεμα για γιορτές, γάμους,  πανηγύρια για πολλά χρόνια». Αποτελείται εσωτερικά  από την άσπρη υφαντή  «βράκα»  που φθάνει έως τον αστράγαλο, κεντημένη στα κάτω άκρα με πολύχρωμα «κεντίδια- πλουμιά» εικ.2.

Το πλούσιο σε πτυχές αμάνικο μεταξωτό φουστάνι κεντημένο με πολύχρωμα κλαδιά και πουλιά  και την «καμουζέτα», χρυσοΰφαντο μεταξωτό γιλέκο με ανασηκωμένα  τα κάτω μανίκια στολισμένα με χρυσά «αειρήτια» εικ.3 (γνήσιες διασωθέντες «καμουζέτες» και γιλέκα). Την περιφέρεια  αγκαλιάζει βυσσινί πλεκτή μεταξωτή ζώνη, ενώ εξαιρετικής ομορφιάς είναι το στόλισμα του κεφαλιού εικ.4 από το σκούρο βαμβακερό «τσεμπέρι» και τη χρυσοκέντητη «τσιπιά», ένα μεταξωτό μαντήλι στερεωμένο στην κορυφή με τη «φούντα», το τριγωνικό σκαλιστό κόσμημα που φέρει αλυσίδες και φλουριά. Εικ.5. «Επιστήθιο κόσμημα με φλουριά συμπληρώνει την φορεσιά» (Τσακίρης, 2007). Υπόδημα, χαμηλό μαύρο παπούτσι. 

Εικ.6. Η  «μηλιά» όπως την σχεδίασε  η Αθηνά Ταρσούλη και την συμπεριέλαβε στο έργο της  «Δωδεκάνησα  1947-1950».

Όπως  προαναφέραμε ο αυθεντικός  τύπος της «μηλιάς» δε χρησιμοποιείται σήμερα. Σύμφωνα με τον Τσακίρη το κόστος των πολύτιμων υφασμάτων, καθώς και των κοσμημάτων όπως επίσης ο απαιτούμενος χρόνος και κόπος κατασκευής της φορεσιάς αποτέλεσαν ανασταλτικό παράγοντα για τη διατήρησή της στους μεταγενέστερους χρόνους.

Γύρω στα 1986,  χρονιά κατά την οποία ξεκινάει την δράση του ο πολιτιστικός  σύλλογος, η φορεσιά  αντικαταστάθηκε με μια πιο απλή σε υλικά και κόστος φορεσιά εικ.7.  Την εποχή εκείνη βρισκόταν στον Αρχάγγελο ο Παναγιώτης Μυλωνάς για την καταγραφή των ηθών και των εθίμων της περιοχής. Δεν  υπήρχε όμως συγκροτημένο υλικό παραδοσιακών φορεσιών, για τις ανάγκες των γυρισμάτων.

Το γεγονός αυτό οδήγησε το  τότε ΔΣ του συλλόγου  να πάρει  την απόφαση της αναβίωσης της  παραδοσιακής  φορεσιάς. Η περιγραφή είναι ίδια με την «αυθεντική» αλλά με πιο απλά  υλικά. Η «σύγχρονη μηλιά» λοιπόν είναι η φορεσιά την οποία χρησιμοποιούν από τότε  έως σήμερα οι φορείς και κυρίως  ο πολιτιστικός σύλλογος   « Ο ΑΙΘΩΝΑΣ» στις διάφορες εκδηλώσεις.

Εκτός όμως από την «επίσημη» φορεσιά, υπάρχει και η καθημερινή. Κατά την εποχή του Όθωνα και μετέπειτα  αρχίζει και διαμορφώνεται  μια νέα ‘μόδα’ στις ενδυματολογικές συνήθειες στον Αρχάγγελο.

Έχοντας την τάση ως κοινωνία να δίνει το στίγμα της σε κάθε έκφανση του λαϊκού πολιτισμού (όπως είναι είδη  γνωστό η εν λόγω κοινωνία έχει να δείξει πολλά δείγματα λαϊκής έκφρασης όπως στο τραγούδι, στη μουσική, στο χορό, στην αγγειοπλαστική με τα φημισμένα «αγγειά», στα υφαντά, στην ταπητουργία, στο πολύ ιδιαίτερο γλωσσικό ιδίωμα της)  έτσι και σε αυτή την περίπτωση κατάφερε  να   καθιερώσει  την ξεχωριστή αυτή νέα «μόδα» που έγινε άμεσα αποδεκτή  ως καθημερινή  φορεσιά, δείχνοντας και με αυτόν τον τρόπο  την ταυτότητά της.  

Η νέα αυτή «μόδα» ονομάστηκε  «Ρούσικη» εικ.10. Ονομασία που σύμφωνα με κάποιες πληροφορίες, προέρχεται από τον τύπο των ρούχων που φορούσαν οι αυλικές  στο παλάτι του βασιλιά και που κάποιοι έφεραν το πατρόν, το αντέγραψαν και το προσάρμοσαν στις  ανάγκες του τόπου.

Αποτελείται εσωτερικά από το  «μεσοφόρι», εξωτερικά από την φούστα με μήκος έως πιο κάτω από το γόνατο, από πάνω με πουκάμισο με μακριά μανίκια. Τόσο η φούστα όσο και το πουκάμισο είναι διακοσμημένα με διάφορα πολύχρωμα σχέδια σε λευκό φόντο. Το  κεφάλι το συναντάμε πάντα  καλυμμένο με απλό λευκό χωρίς σχέδια μαντήλι εξωτερικά και κάποιες φορές και με εσωτερικό μαντήλι. Το γιλέκο πάνω από το πουκάμισο για τις κρύες ημέρες και φυσικά τα  «ττουμάρια» ή «πόματα» λέξεις προερχόμενες  αντίστοιχα από τις λέξεις  τομάρι και  υπόδημα.  Τα  στιβάνια  είναι ιδιαίτερες κατασκευές, πολύ ανθεκτικές,  ψηλές έως το γόνατο  από δέρμα αγελάδας, κατασκευασμένες από ντόπιους  τεχνίτες εικ.11. 

Τα στιβάνια  σαν μέρος της γυναικείας παραδοσιακής φορεσιάς  τα συναντάμε και σε άλλες περιοχές της Δωδεκανήσου όπως, στην  Όλυμπο  Καρπάθου, στον   Έμπωνα, στην Κάστελλο, στο Μαντρικό, στο Ασκληπειό και στην Τήλο στην καθημερινή φορεσιά, με τις ανάλογες  τοπικές ονομασίες.

Με το πέρασμα των χρόνων η καθημερινή φορεσιά γίνεται ακόμη πιο απλή, αφαιρώντας  τα «πόματα» και χρησιμοποιώντας πιο  σύγχρονα  και  ίσως πιο άνετα υποδήματα  εικ.8 & εικ.9.


ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ
Πολιτιστικός Σύλλογος  Αρχαγγέλου ‘Ο ΑΙΘΩΝΑΣ’
Άρθρο του Αντώνη Ν. Τσακίρη στο περιοδικό του πολιτιστικού συλλόγου  Αρχαγγέλου ‘Ο ΑΙΘΩΝΑΣ’ με τίτλο   Η τελευταία Μηλιά.