Ο καραγκιόζης και οι καραγκιόζηδες

Γράφει ο Κυριάκος Χονδρός
 

Κατά τη δεκαετία 1950 – 60, καμιά δεκαριά παιδιά του δημοτικού σχολείου, φτιάξαμε παράσταση του Καραγκιόζη, ενός ήρωα που συνεχίζει και σήμερα ακόμα να προκαλεί την προσοχή και το ενδιαφέρον μικρών και μεγάλων.  Θυμάμαι πως τότε, κόψαμε ένα κομμάτι σεντόνι, βρήκαμε ένα τελάρο από ένα καφάσι, μια λάμπα πετρελαίου από το σπίτι  και σχεδόν όλες τις φιγούρες του θεάτρου σκιών, κατασκευάσαμε από χαρτόνια.

Και η παράσταση μέσα στο βαθύ σκοτάδι και στη σιωπή ξεκινά…
Τα παιδιά,  άλλα κάθονταν κάτω στο χώμα και άλλα έφεραν μαζί τους μικρά σκαμνάκια. Μύριζε η φύση αγιοκλήματα αλλά και το πετρέλαιο της λάμπας  που καιγόταν!

Ο καραγκιοζοπαίχτης ένας από τα παιδιά, χωρίς την άσφαλτη γνώση της τέχνης. Συνδημιουργός της παράστασης αυτός που κρατούσε το φως, πολύ κοντά ώστε οι φιγούρες να φαίνονται καθαρές στο φιλοθεάμον κοινό.  Κανονικά η κάθε μια φιγούρα είχε τη δική της φορεσιά και τη δική της ιδιαίτερη φωνή, αλλά ποιος νοιάζεται γι’ αυτά;

Η ψυχαγωγία που όλοι περίμεναν ξεχείλιζε και όλοι περίμεναν με μεγάλη αδημονία την εξέλιξη του έργου.  

Ο πρωταγωνιστής Καραγκιόζης, ήταν εκείνος που είχε πολλά προσόντα:  Καταφερτζής, μαλαγάνας, πονηρός, ετοιμόλογος, αγωνιστής για να θρέψει τα παιδιά του, ψεύτης, μπαγάσας, και άλλοι πολλοί τίτλοι τιμής!

Αλλά και ο Χατζηαβάτης με τον καιροσκοπισμό και τη δουλικότητα  και ο Σταύρακας με την ψευτομαγκιά και ο Νιόνιος με τη χαρακτηριστική φωνή.

Η παράσταση θέλει να ξεκινήσει.

Με την «καλησπέρα» του Καραγκιόζη, «καλησπέρα πέρα για πέρα»,  το φως που μόλις φώτισε το κοντινό δέντρο χάθηκε η μαυρίλα της νύχτας και το βαθύ σκοτάδι, ένας τζίτζικας απρόσκλητος εντελώς ξεγελάστηκε και άρχισε να κελαηδά:  «Τζι και τζι και τζί».  Κατά τον ποιητή Οδυσσέα Ελύτη «Και ζει και ζει και ζει ο βασιλιάς ο Ήλιος ζει».

Ο καραγκιοζοπαίχτης εκείνη την ώρα εκφωνεί βαρυσήμαντη ανακοίνωση: «Κυρίες και κύριοι και αγαπητά μας παιδιά, η παράσταση αναβάλλεται, μέχρι να εντοπιστεί ο ενοχλητικός τζίτζικας είτε να εκδιωχθεί είτε να θανατωθεί επιτόπου».

Όλοι έφυγαν από τη θέση τους και έψαχναν στα κλαδιά του δέντρου, χωρίς κανείς να τον εντοπίσει.  
Όμως  ο μονότονος τραγουδοποιός, όταν διαπίστωσε πως οι άνθρωποι δεν τον θέλουν αμόλησε ένα υγρό, όπως συμβαίνει, σαν να μας κατούρησε και εγκατέλειψε με περισσή περιφρόνηση τη θέση του.
Τώρα ο κόσμος, τρόπος του λέγειν,   (καμιά δεκαπενταριά άτομα), ξανάπιασαν τα πόστα τους.

Η παράσταση, τώρα επιτέλους,  αρχίζει…
Γέροντες και γερόντισσες που τάχα ήρθαν για τα εγγόνια τους, αδημονούν κι αυτοί για το λαϊκό θέατρο σκιών.

«Καλησπέρα πέρα για πέρα…». «Και θα φάμε, θα πιούμε και νηστικοί θα κοιμηθούμε…»
Πολλές παραστάσεις δεν δόθηκαν, γιατί απουσίαζε η οργάνωση, παρά το γεγονός ότι το ενδιαφέρον των παιδιών ήταν αρκετά μεγάλο.
Έμειναν μόνο οι φιγούρες των ψεύτικων και λαϊκών ηρώων, καθώς και μερικά τεύχη των διαλόγων από τις παλιές εκδόσεις.  
Τα χρόνια πέρασαν και τα παιδιά αγόρια και κορίτσια μεγάλωσαν.
Πέρασαν στην εργασία και έγιναν μέλη της κοινωνίας.

Η ελληνική  κοινωνία ίσως να  έχει πολλές ομοιότητες με εκείνη του λαϊκού θεάτρου.
Καραγκιόζηδες, Χατζηαβάτηδες, πασάδες, κατεργάρηδες, διπλοπρόσωποι, καταφερτζήδες, δουλοπρεπείς, έχει γεμίσει ο κόσμος.  

Φιγούρες που παριστάνουν τους έντιμους, τους νομοταγείς, φιγούρες με μοχθηρία και με κακό σκοπό. Ο Ν. Καζαντζάκης έλεγε: «Σήμερα που σαπίζει ο κόσμος και η ατιμία και ο συμβιβασμός εξευτελίζουν και τις πιο γενναίες ψυχές.
Καραγκιόζηδες δεν βρίσκουμε μόνο στην στη κοινωνία εντοπίζουμε και  στην πολιτική σκηνή.

Αλλά ο λαός μας, έχει τα χίλια δίκια του.  Γιατί έχει την αίσθηση του αδιεξόδου και βρίσκεται πολύ συχνά σε σύγχυση και τηρουμένων των αναλογιών ακολουθεί την ίδια αντιφατική πορεία. Άλλοτε γίνεται οσφυοκάμπτης και άλλοτε βρίζει την εξουσία. Άλλοτε γίνεται πονηρός και απολιτικός και άλλοτε προσκυνά το σύστημα ρισκάροντας.

Παρόλα  όλα αυτά ο Καραγκιόζης είναι το πρότυπο ενός αντιήρωα, ίσως του περιθωριακού αντιήρωα, αλλά και του τύπου με το ανήσυχο πνεύμα που δεν συμβιβάζεται με καμιά εξουσία και με κανένα κοινωνικό ρόλο.
Πολλές οι αντιφάσεις του. Το ίδιο και πολλοί συνάνθρωποί μας.

Όμως τα παιδιά κρατούν τον καλόκαρδο, καλαμπουρτζή, καταφερτζή, ήρωα που ξυλοφορτώνει τον Χατζηαβάτη και τον χρησιμοποιεί όπως τον θέλει.

Έχει ενδιαφέρον όχι μόνο για τους λαογράφους και τους κοινωνιολόγους, αλλά για τον καθένα που θέλει να μάθει περισσότερα για το λαϊκό θέατρο σκιών. Ενδυματολογικά, γλωσσολογικά ιστορικά, υποκριτική σκηνική τέχνη και μουσική.
Εξάλλου είναι γνωστή η επίδραση του Καραγκιόζη στην κοινωνική μας ζωή. Γνωστές είναι οι φράσεις:
- Ρε Καραγκιόζη!
- Ο γάμος του Καραγκιόζη!
- Καραγκιοζιλίκια…
- Θα φάμε, θα πιούμε και νηστικοί θα κοιμηθούμε.

Επίσης ο ήρωας του λαϊκού θεάτρου σκιών, έχει επίδραση στην πολιτική γελοιογραφία, στη λογοτεχνία, στο θέατρο, στις εικαστικές τέχνες, στη μουσική και  στον κινηματογράφο.
Ο  διπλωμάτης, ο πανούργος, ο παρορμητικός  ξέρει να ξεγλιστρά την τελευταία ώρα από κάθε κακοτοπιά. Και μαζί με το γέλιο που βγάζει σε μικρούς και μεγάλους, δίνει κάποια μαθήματα θετικά και αρνητικά.