Το Γεννάδι της Ρόδου ιστορία και πολιτισμός

Κυρίες και Κύριοι,
Η αναζήτηση και μελέτη στοιχείων του λαϊκού πολιτισμού, παράλληλα με τη μελέτη της γλώσσας έχουν σκοπό να αποδείξουν την αδιάσπαστη συνέχεια του εθνικού βίου των Ελλήνων από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα.

Το γνωστό ζήτημα του Fallmerayer στάθηκε αφορμή να ενταθεί αυτή η προσπάθεια από το 1852 με τον Σπυρίδωνα Ζαμπέλιο όπου στην εισαγωγή του βιβλίου του «Άσματα δημοτικά της Ελλάδος» (Κέρκυρα 1852) κάνει εκτενώς λόγο για τον μεσαιωνικό Ελληνισμό ως συνδετικού κρίκου μεταξύ αρχαίου και νεωτέρου.

Ο Ν. Πολίτης ως ο πατέρας της επιστημονικής Λαογραφίας από το 1870 και μετά συστηματοποίησε τις λαογραφικές έρευνες και διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της πνευματικής δημιουργίας της εποχής του.

Προσανατολισμένος προς την οργανική συνέχεια και ενότητα του ελληνικού πολιτισμού, επεδίωξε να προβάλει την αξία του λαϊκού βίου και πολιτισμού, ιδιαίτερα των πνευματικών του δημιουργημάτων, μύθων, παραδόσεων, παροιμιών αλλά και λατρευτικών, θρησκευτικών συνηθειών του λαού στην καθημερινή του ζωή.

Όταν ωρίμασαν οι συνθήκες αναγνώρισης της μελέτης και διαφύλαξης των στοιχείων του λαϊκού πολιτισμού προχώρησε στη σύσταση Ειδικού Οργανισμού υπαγόμενου στο κράτος, εντεταλμένου να συγκεντρώνει, διασώζει, κατατάσσει και μελετά το λαογραφικό υλικό. Το «Λαογραφικό Αρχείο» είναι συνέχεια αυτού του οργανισμού και υπήχθη στην Ακαδημία Αθηνών το 1927 και επιτελεί μέχρι σήμερα σπουδαιότατο Εθνικό έργο.

Ο λαϊκός μας πολιτισμός είναι θησαυρός ανεκτίμητης αξίας για τον οποίο νιώθουμε υπερηφάνεια εθνική. Ταυτόχρονα όμως έχουμε και υποχρέωση να τον προστατεύσουμε.

Η συμπαράσταση του λαού στη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς θεωρείται απαραίτητη. Προηγείται και απαιτείται γνώση και μελέτη των στοιχείων της πολιτιστικής κληρονομιάς, πολλά από τα οποία τα ζούμε και σήμερα στην καθημερινή μας ζωή ή τα ανακαλύπτουμε γύρω μας στο εξαίσιο περιβάλλον που μας χάρισε η φύση και ο τρόπος ζωής των προγόνων μας, τα γράμματα και οι τέχνες του.

Ο Κώστας Σκανδαλίδης, μας παρουσιάζει σήμερα το έργο του, στο οποίο με μεθοδικότατα καταχωρεί όλα τα στοιχεία της ιστορίας και του πολιτισμού του τόπου μας, του χωριού μας.

Πριν όμως προχωρήσω στην παρουσίαση του εξαιρετικού αυτού έργου επιθυμώ να σας πω ένα παραμύθι. Το δανείζομαι από τον πρόλογο του Παναγιώτη Χαμουζά σε παρόμοιο βιβλίο που γράφτηκε για το δικό μου χωριό τις Φάνες.

Λέει λοιπόν:
"...Όταν ο Θεός μοίραζε πατρίδες, οι Έλληνες πήγαν καθυστερημένοι, όπως πάντα, και ζήτησαν κι αυτοί μία.
 - Αργήσατε, είπε ο Θεός, δεν έχω καμιά πατρίδα να σας δώσω.
- Μα θεέ μου, αντέτειναν οι Έλληνες, δεν αργήσαμε χωρίς λόγο. Στο δρόμο εμείς για Σένα συζητούσαμε, φιλοσοφούσαμε, ψάχναμε να Σε βρούμε, ψάχναμε τον άγνωστο Θεό και γι’ αυτό καθυστερήσαμε.

- Τι να σας κάνω, δεν έχω τίποτα. Τελείωσαν οι πατρίδες.
Οι Έλληνες όμως κλάφτηκαν, παρακάλεσαν και τον...έπεισαν.

- Άντε άφησα έναν τόπο για τα γεράματά μου, πάρτε τον και κάντε τον πατρίδα σας. Και κάποια μέρα θα ’ρθω κι εγώ να μείνω μαζί σας.

Έτσι ο καλός Θεός, μας έδωσε...την Ελλάδα μας - τη Ρόδο μας - το Γεννάδι μας.
Ο συγγραφέας του βιβλίου Κώστας Σκανδαλίδης από το 1999 με το πρώτο βιβλίο του για το Μανώλη Αθανασιάδη, δίνει το συνεχές «παρών» στα ροδίτικα γράμματα. Η πνευματική του παραγωγή φαίνεται από την πρώτη σελίδα του βιβλίου του όπου είναι καταχωρημένα τα έργα του άξια πάντα συγχαρητηρίων.
Η ιστορία και ο πολιτισμός Ρόδου και Δωδεκανήσου είναι στο επίκεντρο των ερευνών του, τις οποίες διεξάγει με μεθοδικότητα και επιστημονική σκέψη.

Οι αρετές του, ως συγγραφέα, κάνουν τα βιβλία του ευχάριστα, ευανάγνωστα και ελκυστικά.
Το βιβλίο για το Γεννάδι, που παρουσιάζεται σήμερα, εντάσσεται στη σειρά των εκδόσεων του Κώστα Σκανδαλίδη με κύριο στόχο να υπηρετήσει την ιστορία και τον πολιτισμό του τόπου μας και να αναδείξει την αδιάσπαστη συνέχεια της ελληνικότητας με στοιχεία και ντοκουμέντα.

Είναι ογκώδες δημιούργημα και χωρίζεται σε επτά βασικά κεφάλαια:
1. Το σήμερα και το χθες
2. Παιδεία και πίστη
3. Από τον 19° αιώνα στον 20°
4. Περιβάλλον και πολιτισμός
5. Λαϊκές αφηγήσεις και παραμύθια
6. Οικογενειακά και βαπτιστικά ονόματα
7. Τοπωνύμια του Γενναδίου

Στο πρώτο κεφάλαιο διαβάζουμε τη συνοπτική ιστορία της Ρόδου με μια πλούσια βιβλιογραφία, φιλολογικών, ιστορικών και αρχαιολογικών πηγών αλλά και αρχειακού υλικού που ανακαλύφθηκε. Η Νότια Ρόδος και το Γεννάδι δεν έχουν βέβαια διαφορετική ιστορία από την ιστορία της Ρόδου, έχουν όμως ιδιαιτερότητες, δική τους λαογραφία και πολιτισμό. Υπάρχει και ιστορική δυναμική, αρχαιολογικός πλούτος και "κατελύματα" μυκηναϊκής, αρχαϊκής, ελληνιστικής και βυζαντινής εποχής. Κι αυτά είναι τα στοιχεία που έρχονται στο φως σήμερα με το βιβλίο του Κώστα, που αποτελεί σημαντική προσφορά στον τόπο και τους ανθρώπους του.

Το δεύτερο κεφάλαιο «Παιδεία και πίστη» είναι ακόμα σημαντικότερο γιατί έχει στο επίκεντρό του τον άνθρωπο. Τον Γιανναδενό, τον Ροδίτη, τον Δωδεκανήσιο, που 700 χρόνια ζει και παλεύει να δημιουργήσει ιστορία και πολιτισμό κάτω από αντίξοες πολλές φορές συνθήκες σκλαβιάς και υποδούλωσης. Άνθρωπο της ζωής και του μόχθου, με δύσκολα παιδικά χρόνια, πεινασμένο, εκτεθειμένο στα βόλια του κατακτητή, χωρίς σχολεία, χωρίς χαρές της ζωής.

Όμως με βαθειά πίστη στο όνειρο της ελευθερίας, πίστη στο Θεό κι αγάπη στην πατρίδα οι Δωδεκανήσιοι άνθρωποι διατήρησαν ανόθευτη τη γλώσσα, το δημοτικό τραγούδι και μας τα παρέδωσαν ακέραια όπως τα παρέλαβαν. Αντιστάθηκαν με το δικό τους τρόπο ο καθένας σε κάθε προσπάθεια του κατακτητή για πλήρη υποταγή. Και στον καθημερινό καταναγκασμό να εγκαταλείψουν τις αρχές, τα όνειρα, τα ήθη και τα έθιμά τους, αντέταξαν πείσμονα αντίδραση.

Πού βρήκαν αυτές τις ενστικτώδεις δυνάμεις αντοχής στη γλώσσα, την εθνική μνήμη, τον τρόπο συμπεριφοράς γενεές και γενεές Δωδεκανησίων και αντιστάθηκαν στην αλλοίωση;
- Γιατί μάνα δεν έμαθες καθόλου Ιταλικά, αφού αυτά μόνο δίδασκαν στο Σχολείο;                
Ρωτούσα τη μάνα μου και μ' απαντούσε:
- Εν τ’ αγάπου κι εν τα’ μαχα, παι(δ)ί μου.

Και ο πατέρας μου δεν παρέλειπε ποτέ να μου λέει ότι όλος  ο κόσμος κάτω από τα μάτια του κατακτητή έβρισκε τρόπο να κάνει την αντίστασή του. Το αποκορύφωμα ήταν όταν χόρευαν ομαδικούς χορούς ιδιαίτερα τη σούστα, αντί άλλου τσακίσματος ή επωδού έλεγαν:

-"Δε θάναι πάντα τσά, δε θαναι πάντα τσα", χωρίς να καταλαβαίνει ο κατακτητής το  περιεχόμενο του τσακίσματος που έλεγαν ομαδικά.

Ανθρώπους των γραμμάτων έχει να επιδείξει το Γεννάδι πολλούς. Ο συγγραφέας απαριθμεί πάρα πολλούς και αναφέρει για τον καθένα την επιχειρηματική, την εκπαιδευτική και την αντιστασιακή του δράση. Ο καθένας τους έδωσε το «παρών» στον συνεχή αγώνα αντίστασης, στο βαθμό μικρό ή μεγάλο που του επέτρεψαν οι συνθήκες και οι δυνάμεις του.

Κατασκοπία. Για τους  γιατρό Διακομανώλη και δάσκαλο Κώνστα.

Θα αναφερθώ ιδιαίτερα σε περιπτώσεις που θεωρώ ότι αξίζουν ιδιαίτερης μνείας.
Φιλήμονας Γιαμαλής: Εξετέλεσε κατά την εποχή της Ιταλοκρατίας υπέρτατον εθνικό καθήκον, αγνοών τους κινδύνους που διέτρεχε εάν γινόταν γνωστή η δράση του και οι τολμηρές του πράξεις.

Η οικογένεια του Φ. Γιαμαλή (γυναίκα Αναστασία και τα παιδιά τους Φιλιππής, Θεανώ, Νικόλας και Ρηνούλα) συμμετείχαν με τον τρόπο τους στην αντιστασιακή δράση, ακολουθώντας το παράδειγμα του πατέρα τους.
Η Θεανώ ανέπτυξε πλούσια εκπαιδευτική και αντιστασιακή δράση στον αγώνα κατά των καταχτητών.
Μαζί με τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειάς της υπηρέτησαν αφιλοκερδώς την πατρίδα και συνεργάστηκαν με κλιμάκια Ελλήνων κατασκόπων εκ μέρους του Αρχηγείου των Συμμαχικών Δυνάμεων Μέσης Ανατολής, τις περισσότερες φορές με κίνδυνο της ζωής τους.

Η δεύτερη περίπτωση είναι η οικογένεια Ευθυμίου. Τρία ξαδέλφια ο Σίμος, ο Παντελής και ο Δημήτριος Ευθυμίου, γιος του δασκάλου, βρίσκονται στην Αθήνα για σπουδές. Κανένας τους δε σπούδασε.

Η συμμετοχή τους σε αντιστασιακές οργανώσεις μετά το '40 έθετε σε κίνδυνο τη ζωή τους. Ο Παντελής Ευθυμίου υποχρεώθηκε να επιστρέψει στο Γεννάδι. Ο Δημήτριος, πιάστηκε στο μπλόκο της Καλλιθέας κι εκτελέστηκε. Ο Σίμος γλίτωσε τότε γιατί καθυστέρησε να πάει στη συνάντηση.

Ας δούμε επιγραμματικά την ιστορία του Σίμου Ευθυμίου.
1940: Εθελοντική κατάταξη στο Τάγμα Δωδεκανησίων στην Αλβανία 1940 και μετά: Συλλαμβάνεται ως μέλος της ΕΠΟΝ και εξορίζεται στην Ικαρία 2,5 χρόνια.

1944 και μετά: Επιστράτευση και υποχρεωτική θητεία στη Μακρόνησο, 2 χρόνια. Επιστρέφει στη Ρόδο με ρημαγμένο στομάχι.

Αρνήθηκε να πάρει σύνταξη αντιστασιακού. "Δεν πολέμησα για να πάρω σύνταξη", έλεγε στα παιδιά του.
Βράβευση τελικά από Ν.Α. Δωδεκανήσου για την αντιστασιακή του δράση.

Την περίοδο των σκληρών μέτρων της Ιταλικής κατοχής, όπου η Ελληνική γλώσσα απαγορευόταν επίσημα να διδάσκεται στα σχολεία, σημαντικό ρόλο έπαιξε η Ορθόδοξη Εκκλησία της Ρόδου με τα κατηχητικά σχολεία, την ίδρυση των οποίων είχε δρομολογήσει από το 1930. Το έτος 1934 λειτούργησε το πρώτο κατηχητικό σχολείο, που στην ουσία ήταν «κρυφό σχολειό».

Ο Μητροπολίτης Ρόδου Απόστολος Τρύφωνος ήταν η ψυχή όλης της εθνικής και πατριωτικής δράσης των Ροδίων και ανεδείχθη σε φωτισμένο Ιεράρχη και εθνάρχη. Ήταν καρφί στο μάτι των κατακτητών, ογκόλιθος σθεναρής αντίδρασης σε κάθε προσπάθεια αλλοίωσης του εθνικού φρονήματος των Ροδίων.

Στο κεφάλαιο αυτό επίσης είναι καταχωρημένες όλες oι εκκλησίες και τα μοναστήρια του Γενναδίου, με πλούσιο φωτογραφικό υλικό και πληροφορίες για την αγιογραφία τους και την αρχιτεκτονική τους.

Στο τρίτο Κεφάλαιο αναφέρονται οι δύσκολοι αιώνες της κατοχής, τα μεταπολεμικά χρόνια και η μετανάστευση, με πολλές ιστορήσεις και αφηγήσεις Γενναδενών για τα δεινά του πολέμου, το ρημαγμένο χωριό, τους πεινασμένους κατοίκους, τη μετανάστευση που ήταν η αιμορραγία του χωριού προς Αμερική και Αυστραλία όπου δημιούργησαν δυο εστίες Γενναδενών.

Στο τέταρτο Κεφάλαιο «Περιβάλλον και Πολιτισμός», δίνεται έμφαση στην «Πάνω Βρύση», που είναι άρρηκτα δεμένη με τη ζωή του Γενναδενού αιώνες τώρα.

Συνεχίζεται με άλλες ομορφιές του χωριού, τον Μαλά, τα γεράκια της Ρόδου και άλλες ακόμα.
Μιλάει για τις παλιές φορεσιές και τα κεντήματα, το Γενναδενό  σπίτι, τα τραγούδια και τους κανακιστές.    
Στο πέμπτο Κεφάλαιο, «Λαϊκές αφηγήσεις ιστορίες και παραμύθια».

Στο Κεφάλαιο αυτό δίνεται επίσης μεγάλο βάρος γιατί ο συγγραφέας θεωρεί ύψιστης σημασίας το ρόλο της λαϊκής αφήγησης και του παραμυθιού στην παράδοση, την επιστήμη και την τέχνη της ζωής.

Ο επιστημονικός τρόπος προσέγγισης, η πλούσια βιβλιογραφία τεκμηριώνουν τις απόψεις του και θεωρώ ότι το αποτέλεσμα είναι αξιοθαύμαστο. Αξίζει να διαβαστεί με πολλή προσοχή από όλους.

Τα κεφάλαια Στ΄ και Ζ' αυτά μιλούν για τα οικογενειακά και βαπτιστικά ονόματα του Γενναδίου καθώς και τα τοπωνύμια.

Δεν έχει μείνει τίποτα έξω από το σπουδαίο βιβλίο του Κ. Σκανδαλίδη. Είναι καρπός πολύχρονης προσπάθειας, και σοβαρής μελέτης και έρευνας. Είναι ολοκληρωμένη δουλειά και μεγάλη προσφορά στον τόπο.     

Θεωρώ τιμή μου φίλε Κώστα, που μου εμπιστεύτηκες την παρουσίαση του έργου σου και σ’ ευχαριστώ πολύ γι’ αυτό. Σε συγχαίρω κι εύχομαι το «καταφύγιό» σου να σε εμπνέει, πάντα να γεννά στο μυαλό σου νέες ιδέες και να σε κρατά όρθιο στις πνευματικές επάλξεις.

Συγχαρητήρια ανήκουν επίσης στη ΣΓΤΔ που εξέδωσε το βιβλίο και στο γιατρό και σπουδαίο επιστήμονα και φίλο κ. Γρηγόριο Παλλά που χρηματοδότησε την έκδοση.