Ενότητα: «Ο Βόθρος και άλλα ...ευφάνταστα  μεσαιωνικά αξιώματα»

ΠΑΡΑΞΕΝΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ …
Η πληθώρα και οι ονομασίες των βυζαντινών αξιωμάτων και τίτλων, ξεπέρασαν κατά πολύ τα ρωμαϊκούς.  Οι Βυζαντινοί οργάνωσαν έναν ευρύτερο δημόσιο τομέα μοιράζοντας τίτλους και αξιώματα κατά το δοκούν, σε στρατιές κυρίως «υμετέρων», αχόρταγων συντελεστών της αυτοκρατορικής μηχανής, και εγκαθίδρυσαν ένα εργασιακό συγκεντρωτικό περιβάλλον με άκαμπτη ιεραρχία.

Οι ανώτατες πολιτικές και στρατιωτικές θέσεις παρέχονταν από τον βασιλιά άνευ ανταλλάγματος. Οι δε θέσεις υπηρεσιών ειδικών καθηκόντων, καθώς και οι τίτλοι ήταν αντικείμενο συναλλαγής μεταξύ κράτους και πολίτη.  Το καταβαλλόμενο ποσό από τον πολίτη (τίμημα), ήταν ανάλογο προς την ιεραρχική βαθμίδα του τίτλου ή του αξιώματος, που ήταν μεν ισόβια αλλά δεν μπορούσαν να κληρονομηθούν.

 Ας δούμε όμως μερικά από τα πιο αξιοπερίεργα, ανάμεσα στα αμέτρητα οφίκια, που δομούσαν τη γραφειοκρατία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, επεξηγώντας κάποια απ’ αυτά:
ΒΟΘΡΟΣ. Ήταν βυζαντινό αξίωμα (οφίκιο)  και ονομάζονταν έτσι τα άτομα (εκτιμητές) που έπρεπε να εκτιμούν επακριβώς την αξία των αλόγων, τα οποία πωλούνταν υποχρεωτικά στον φόρο (από το forum = αγορά) του Αμαστριανού*, στην Κωνσταντινούπολη, ώστε να αποφεύγεται το λαθρεμπόριο αλόγων. Επίσης είχαν και νομικά καθήκοντα. Αρμοδιότητα τους ήταν η έρευνα υποθέσεων ζωοκλοπής σε όλη την αυτοκρατορία.
 * Αμαστριανός Φόρος» αγορά πιθανοτατα επί της Μέσης οδού, μεταξύ του Φόρου του Βοός και του Θεοδοσιανού Φόρου.

ΒΟΛΟΥΠΤΑΤΟΣ. Ο επί των αυτοκρατορικών διασκεδάσεων (Λατ. Voluptas = ηδονή, διασκέδαση)

ΔΙΑΙΤΑΡΙΟΣ. Αν και το μυαλό μας πάει μάλλον στη … δίαιτα, στην πραγματικότητα ονομαζόταν έτσι εκείνος στον οποίο είχε ανατεθεί η φροντίδα κάποιου παλατιού, ο προϊστάμενος της διοίκησης του προσαρτημένου στο παλάτι λουτρού.

ΚΟΥΡΟΠΑΛΑΤΗΣ. Ανώτατος βαθμούχος στα βασιλικά παλάτια του Βυζαντίου «o την μετά βασιλέα πρώτην αρχήν κεκτημένος». Είχε την ανώτατη διεύθυνση των ανακτόρων. Το υψηλό και εμπιστευτικό τούτο αξίωμα απονεμόταν σε πρόσωπα της ανώτατης αριστοκρατίας, ακόμα δε και σε μέλη της βασιλικής οικογένειας. ΄Οταν ο Ηράκλειος ανήλθε στο θρόνο (610),  διόρισε κουροπαλάτη τον αδελφό του Θεόδωρο, παρόμοια και ο Νικηφόρος Β’ ο Φωκάς (863), τον αδελφό του Λέοντα. Ο τίτλος αυτός απονεμόταν μερικές φορές, τιμής ένεκεν,  από τον αυτοκράτορα και σε ξένους ηγεμόνες, οι οποίοι τον έφεραν υπερηφάνως. Αργότερα, το αξίωμα τούτο έχασε κάθε πραγματική δύναμη, έχοντας αποβεί απλός τίτλος, εντούτοις οι  φέροντες αυτόν, μέχρι και τους τελευταίους αιώνες της αυτοκρατορίας, εντάσσονταν στην κρατική ιεραρχία πριν από τους λογοθέτες, δηλαδή τους υπουργούς, καθώς και τους άλλους ανώτατους τιτλούχους.

ΜΑΞΙΛΑΡΙΟΣ. ο διανομέας μαξιλαριών στον ιππόδρομο.

ΜΑΠΠΑΡΙΟΣ. Πραλαμβανε την Μάππα ή βήλον (άσπρο πανι) που πετουσε ο ύπατος και κήρυττε την έναρξη της ιπποδρομίας. Η «μάππα» ήταν συνώνυμο του ιπποδρομιακού αγώνα. Από εκεί βγήκε και η παροιμία: «Την φάγαμε (τήν ήττα) στην μάππα» = ηττηθήκαμε στον Ιππόδρομο = την πάθαμε.

ΠΑΠΙΑΣ. Σήμερα ηχεί λίγο αστείο, αλλά ήταν αξίωμα στη βασιλική αυλή του Βυζαντίου. Ο αξιωματούχος αυτός ήταν επιφορτισμένος με την εσωτερική τάξη και ασφάλεια των βασιλικών παλατιών, συνοδευόμενος από τον ταιρειάρχη, τον πριμικήριο, τους  βδομαρίους, τους διαιταρίους και λοιπούς άρχοντες της αυλής. Εκτός αυτού, ο Παπίας είχε και πλείστες άλλες υπηρεσίες πλάι στον αυτοκράτορα. Μέσω αυτού ο αυτοκράτορας καλούσε τους λογοθέτες σε συνεργασία. Παρίστατο επίσης στις επίσημες παρουσιάσεις ενώπιον του αυτοκράτορα και, κρούοντας τις κλείδες που κρατούσε πάντοτε στα χέρια του, έδινε το σημείο αναχώρησης των παρουσιαζομένων. Κατά τους τελευταίους αιώνες της αυτοκρατορίας, το αξίωμα αυτό διατηρούνταν μεν, πλην όμως ως απλός τίτλος, χωρίς καμιά ορισμένη υπηρεσία στην αυτοκρατορική αυλή.

 

ΠΑΡΑΚΟΙΜΩΜΕΝΟΣ. Ανώτατος αξιωματούχος της αυλής, επικεφαλής των θαλαμηπόλων, που κοιμόταν στον προθάλαμο του κοιτώνα του αυτοκράτορα.

ΠΑΡΔΟΒΑΛΟΣ. Έτσι λέγονταν οι φύλακες των λεοπαρδάλεων (πάρδοι) του Ιπποδρόμου. Ορθότερον: Παρδοβάγιλος.  

ΤΖΑΟΥΣΙΟΣ. Οι τζαούσιοι αποτελούσαν, κατά τους τελευταίους αιώνες της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, τμήμα της σωματοφυλακής του αυτοκράτορα. Ο επικεφαλής τους ονομαζόταν Μέγας Τζαούσιος και κατείχε την 37η σειρά στην αυλική ιεραρχία. Θυμίζει το σύγχρονο «τσαούσα», λέξη η οποία όμως είναι τουρκικής προελεύσεως (çavus) και αναφέρεται σε στρατιωτικό βαθμό υπαξιωματικού. Αν προήλθε από το βυζαντινό Τζαούσιος δεν το γνωρίζουμε … προσωπικά όμως το πιθανολογώ.

ΧΑΡΤΟΥΛΑΡΙΟΣ. Αυτόν τον τίτλο έφεραν γενικώς οι γραμματείς  που υπηρετούσαν στα διάφορα αρχεία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, τα οποία ονομάζονταν  και σκρίνια, γι’ αυτό λέγονταν και σκρινιάριοι. Ήταν η γενική ονομασία των, τρόπον τινά, δημοσίων υπαλλήλων. ΄Ετσι, υπήρχαν χαρτουλάριοι του κανικλείου*, των σεκρέτων, του σακελλίου. Το αξίωμά τους λεγόταν χαρτουλαράτον.

* Ο Επί του κανικλείου, ήταν από τους υψηλότερους αξιωματούχους του αυτοκράτορα, ο οποίος κρατούσε το αυτοκρατορικό μελανοδοχείο με την πορφυρή μελάνη και την πένα, που λεγόταν «κανίκλειον», και επικύρωνε τα αυτοκρατορικά έγραφα. Στις νομικές αρμοδιότητες που είχε παρίσταντο σε δίκες και προσέφερε νομικές συμβουλές, αλλά εξέταζε και υποθέσεις, έδινε την συμβουλή του στους αντίδικους κι αν δεν την εφάρμοζαν την προωθούσε σε δικαστήριο. Το αξίωμα εμφανίζεται για πρώτη φορά τον 9ο αιώνα και κατατασσόταν στα ειδικά αξιώματα σύμφωνα με το «Κλητορολόγιον» του Θεόφιλου.

ΧΩΣΙΑΡΙΟΣ. Ανιχνευτής των ενεδρών. Στη Δύση έμειναν μέχρι σήμερα γνωστοί ως ουσάροι.
Περισσότερους ενδιαφέροντες βυζαντινούς τίτλους και αξιώματα θα δούμε στο επόμενο Μεσαιωνολόγιο …

Πηγές:
Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος. «Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι των νεωτέρων». Τόμος Δ'. Εκδ. Ν.Γ. Πάσσαρη, Αθήνα 1871
Αικατερίνη Χριστοφιλοπούλου, «Το πολίτευμα και οι θεσμοί της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας», εκδ. Ηρόδοτος, Αθήνα 2004
www.stougiannidis.gr
www.wikiwand.com
el.wikipedia.org