Νέο μοντέλο αποκομιδής / διαχείρισης αστικών στερεών αποβλήτων

Γράφει ο Γιάννης Βογιατζής
MSc, PhD, Ηλεκτρολόγος μηχανικός και μηχανικός υπολογιστών 
Μέλος DIEM25-Mέρα25 Πρώην υποψ. βουλευτής Δωδεκανήσου


Η διαχείριση των Αστικών Στερεών Αποβλήτων (ΑΣΑ) αποτελεί μείζον θέμα σήμερα λόγω του ολοένα και αυξανόμενου όγκου αποβλήτων που παράγονται ενώ συνδέεται άμεσα με την ποιότητα του αστικού περιβάλλοντος και την υγεία των πολιτών καθώς και με την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος.

Αυτό που αντικρίζει κανείς σήμερα στα σημεία αποκομιδής των απορριμμάτων είναι ανοικτούς, σπασμένους κάδους, μόνιμες εστίες μόλυνσης, οι οποίοι δεσμεύουν πολύτιμο χώρο χωρίς αυτό πολλές φορές να είναι αναγκαίο. Η δε αποκομιδή πραγματοποιείται με θορυβώδη και ρυπογόνα απορριμματοφόρα.

Η σημερινή φιλοσοφία στην Ελλάδα όσο αφορά τη διαχείριση των ΑΣΑ στηρίζεται στην «καταστολή» μέρος της οποίας αποτελούν οι ΧΥΤΑ (Χώροι Υγειονομικής Ταφής Απορριμμάτων), οι ΧΥΤΥ (Χώροι Υγειονομικής Ταφής Υπολειμμάτων) και τα ΚΔΑΥ (Κέντρα Διαλογής Ανακυκλώσιμων Υλικών) και όχι στην «πρόληψη» όπως είναι η διαλογή στην πηγή, εκεί όπου παράγονται δηλαδή τα ΑΣΑ.

Τι σημαίνει διαλογή στην πηγή; Σημαίνει τον διαχωρισμό των απορριμμάτων σε διακριτές κατηγορίες στο σημείο παραγωγής τους με σκοπό τη ξεχωριστή συλλογή και ανακύκλωσή τους. Σημείο παραγωγής είναι το σπίτι μας, η δουλειά μας, τα καταστήματα, τα εμπορικά κέντρα, τα σουπερμάρκετ, τα ξενοδοχεία κ.τ.λ. Απαιτεί δηλαδή την εμπλοκή όλων μας στη διαλογή των υλικών σε όποιο σημείο αυτά παράγονται, με στόχο την αποδοτική ανακύκλωσή τους.

Η διαλογή στην πηγή αποτελεί απαραίτητο συστατικό για την αποδοτική ανακύκλωση των απορριμμάτων, μια πρακτική η οποία έχει καθιερωθεί στην Ευρωπαϊκή Ένωση ως την πλέον ορθολογικότερη βάσει της μακρόχρονης εμπειρίας στη διαχείριση των απορριμμάτων.

Χαρακτηριστικό αυτού αποτελεί και το γεγονός ότι στην οδηγία πλαίσιο 2008/98/ΕΚ περί διαχείρισης των απορριμμάτων όπως ενσωματώθηκε στο εθνικό δίκαιο με το νόμο πλαίσιο 4042/2012, η διαλογή στην πηγή καθορίζεται πλέον ως απαραίτητη νομική υποχρέωση των κρατών μελών τουλάχιστον για το γυαλί, το χαρτί, το πλαστικό και το μέταλλο.

Στην παραπάνω οδηγία δεν οδηγηθήκαμε τυχαία αλλά μετά από την παρατήρηση ότι τα απορρίμματα τη στιγμή που παράγονται είναι ήδη διαχωρισμένα σε κατηγορίες. Το λάθος στην όλη ιστορία είναι ο τρόπος που τα πετάμε, με αποτέλεσμα να αναμιγνύονται και να καθίσταται δύσκολος ο μετέπειτα διαχωρισμός τους.

Και εδώ υπάρχει το εξής παράδοξο: Αντί τα απορρίμματα να διαχωρίζονται σε κατηγορίες απευθείας στην πηγή και να υπάρχουν ξεχωριστοί κάδοι ανακύκλωσης για κάθε κατηγορία, το σημερινό μοντέλο που ακολουθείται καθολικά σε όλη την Ελλάδα είναι αυτό του μπλε κάδου όπου όλα τα ανακυκλώσιμα υλικά αναμιγνύονται μεταξύ τους. Αυτό συνεπάγεται τη σπατάλη μεγάλων ποσών για την κατασκευή υποδομών για τον επαναδιαχωρισμό τους (βλ. ΚΔΑΥ), εάν βέβαια είναι αυτό εφικτό, για να μπορέσουμε τελικά να τα ανακυκλώσουμε.

Και ενώ η ευρωπαϊκή εμπειρία μετά από χρόνια δοκιμών και συγκρίσεων διαφόρων μοντέλων κατέδειξε ότι αποδοτική ανακύκλωση έχουμε μόνο όταν τα απορρίμματα διαχωριστούν στην πηγή με χώρες όπως το Βέλγιο, η Γερμανία, η Ελβετία, οι Σκανδιναβικές χώρες κ.α. να επιτυγχάνουν ανακύκλωση των συσκευασιών σε ποσοστό 80 – 95%, βασιζόμενες κυρίως στη διαλογή στην πηγή, εμείς στην Ελλάδα επιμένουμε για έναν ανεξήγητο λόγο στο μοντέλο του μπλε κάδου για τη συλλογή των ανακυκλώσιμων υλικών μετά την ανάμειξη τους στο σημείο παραγωγής τους και κατόπιν διαλογής τους με μηχανικά μέσα και με τα χέρια, μέθοδος η οποία είναι δαπανηρή και ανεπαρκής. Δαπανηρή λόγω της αναγκαίας κατασκευής μονάδων επεξεργασίας για τη διαλογή των ανακυκλώσιμων υλικών από τα σύμμεικτα απορρίμματα πράγμα που συνεπάγεται την κατακόρυφη αύξηση των δημοτικών τελών για τη λειτουργία τους. Ανεπαρκής λόγω της κακής ποιότητας των ανακτώμενων υλικών μετά τη διαλογή.

Το βασικό ερώτημα που εγείρεται όσο αφορά την κατασκευή αυτών των μονάδων είναι αν και κατά πόσο οι επενδύσεις αυτές είναι αναγκαίες, εξυπηρετούν αποδοτικά τον σκοπό για τον οποίο γίνονται και αν τελικά επιτυγχάνουν το προσδοκώμενο αποτέλεσμα. Το σίγουρο είναι ότι τέτοιες επενδύσεις δεν αποτελούν μέρος της δοκιμασμένης πρακτικής που έχει υιοθετηθεί από την υπόλοιπη Ευρώπη και επιπλέον κινούνται αντίθετα από τη γενική κατεύθυνση του ψηφισμένου Εθνικού Σχεδίου Διαχείρισης Αποβλήτων (ΕΣΔΑ), των περιφερειακών σχεδίων (ΠΕΣΔΑ) και των αντίστοιχων τοπικών, τα οποία ακολουθούν τις αρχές και τις κατευθύνσεις της οδηγίας πλαίσιο για τα απόβλητα 2008/98/ΕΚ, οι οποίες ενσωματώθηκαν, όπως ήδη έχουμε πει, στο εθνικό δίκαιο με το νόμο πλαίσιο 4042/2012. Στη σελίδα 4 του ΕΣΔΑ αναφέρεται χαρακτηριστικά:

«Η εθνική πολιτική για τα απόβλητα είναι προσανατολισμένη στους εξής στόχους-ορόσημα για το 2020: τα κατά κεφαλή παραγόμενα απόβλητα να έχουν μειωθεί δραστικά, η προετοιμασία προς επαναχρησιμοποίηση και η ανακύκλωση με χωριστή συλλογή ανακυκλώσιμων - βιοαποβλήτων να εφαρμόζεται στο 50% του συνόλου των ΑΣΑ, η ανάκτηση ενέργειας να αποτελεί συμπληρωματική μορφή διαχείρισης, όταν έχουν εξαντληθεί τα περιθώρια κάθε άλλου είδους ανάκτησης και η υγειονομική ταφή να αποτελεί την τελευταία επιλογή και να έχει περιοριστεί σε λιγότερο από το 30% του συνόλου των ΑΣΑ».

Το παραπάνω όπως ήδη σωστά μαντέψατε αποτελεί όνειρο θερινής νυκτός και αν επιμείνουμε στο σημερινό μοντέλο αποκομιδής απορριμμάτων το μόνο που θα καταφέρουμε είναι να διαιωνίσουμε μια πολύ προβληματική κατάσταση με την πρόφαση ότι δεν μάθαμε να διαχωρίζουμε στην πηγή και να παρουσιάζουμε την κατασκευή μεγάλων μονάδων διαχωρισμού σύμμεικτων απορριμμάτων πολλών εκατομμυρίων ως πανάκεια στο πρόβλημα και ως κάτι το οποίο το χρειαζόμαστε πραγματικά.

Αυτό που πρέπει να γίνει πραγματικά είναι να επενδύσουμε επιτέλους ως κράτος σε εμάς τους ίδιους, ώστε εμείς να αποτελέσουμε τη λύση. Τα εκατομμύρια που κοστίζουν τέτοιες επενδύσεις, να επενδυθούν για τη συστηματική ενημέρωση και
εκπαίδευσή μας σε όλες τις βαθμίδες ώστε η διαλογή στην πηγή να γίνει βιωματική, να ενσωματωθεί στη ζωή μας.
Η δράση της πολιτείας πρέπει να στοχεύει στη διόρθωση της λανθασμένης αντίληψης που έχει η κοινωνία ως προς τον τρόπο αντιμετώπισης του προβλήματος και όχι να επενδύει εκατομμύρια στις αδυναμίες της.

Από οικονομικής και τεχνικής πλευράς, ποιος θα πληρώσει το μάρμαρο αν τελικά οι θηριώδεις αυτές μονάδες αποτύχουν να παράγουν υλικά καθαρά που θα μπορούν να βρουν αγορές και να ανακυκλωθούν; Ποια θα είναι τότε η τύχη αυτών των υλικών; Οι εργολάβοι-διαχειριστές αυτών των μονάδων, έχοντας συνάψει πολυετή συμβόλαια, πώς θα αποζημιώνονται τότε;

Πέραν όμως του κόστους και των λειτουργικών εξόδων των υποδομών, μεγαλύτερη σημασία έχει το μήνυμα που περνάει στους πολίτες. Αν θέλουμε να λεγόμαστε Ευρωπαίοι πρέπει επιτέλους να εκπαιδευτούμε στη διαλογή στην πηγή όπως συνέβη με τους υπόλοιπους Ευρωπαίους επενδύοντας στην «πρόληψη» και όχι στην «καταστολή» κατασπαταλώντας έτσι εκατομμύρια ευρώ σε υποδομές αμφιβόλου αποτελέσματος.

Το παράδειγμα της Βασιλείας στην Ελβετία
Στη Βασιλεία έχουν καταργηθεί οι πλαστικοί κάδοι που και οι ίδιοι, αν το καλοσκεφτούμε, είναι σκουπίδια και οι οποίοι πολλές φορές καταλαμβάνουν πολύτιμο χώρο χωρίς να είναι καν γεμάτοι. Στη Βασιλεία λοιπόν η αποκομιδή των σκουπιδιών πραγματοποιείται υποχρεωτικά με συγκεκριμένες πλαστικές σακούλες χρώματος μπλε ονόματι «Bebbi Sagg» διαφόρων χωρητικοτήτων διαθέσιμες σε συνοικιακά καταστήματα της πόλης και στα σουπερμάρκετ οι οποίες ΔΕΝ προορίζονται για τα ανακυκλώσιμα υλικά αλλά για ό,τι δεν μπορεί να ανακυκλωθεί/ανακτηθεί.

Πωλούνται σε συσκευασίες των 10 τεμαχίων με χωρητικότητες 17, 35 και 60 λίτρα έκαστη και τιμές 12, 23 και 33 ευρώ περίπου η δεκάδα, αντίστοιχα. Μέσα στην τιμή περιλαμβάνονται τα τέλη αποκομιδής. Οι σακούλες αφήνονται έξω στο πεζοδρόμιο ή σε επιλεγμένα σημεία συγκεκριμένες ώρες και μέρες, συνήθως 2 φορές την εβδομάδα. Βέβαια στην Ελλάδα λόγω των αδέσποτων δεν ενδείκνυται το πεζοδρόμιο γι’ αυτό τον λόγο στη θέση των πλαστικών κάδων θα μπορούσαν να κατασκευαστούν ανοξείδωτες μεταλλικές σχάρες όπως, για παράδειγμα, αυτές που απαντώνται στους συρμούς του μετρό για το Ελ. Βενιζέλος συγκεκριμένου ύψους ώστε να μην έχουν πρόσβαση τα αδέσποτα. Αν τοποθετήσει κάποιος έξω τα σκουπίδια τις λάθος ώρες ή σε λάθος σακούλα είναι πιθανόν να λάβει πρόστιμο το οποίο ανέρχεται σε εκατοντάδες ευρώ και αυτό εξηγεί το γεγονός ότι η Ελβετία είναι τόσο καθαρή. Οι ημέρες αποκομιδής καθορίζονται από τις ζώνες περιοχών στις οποίες είναι διαιρεμένη η πόλη βάσει της ταχυδρομικής διεύθυνσης.

Το σχετικά υψηλό κόστος αυτών των σακουλών δρα ως ανασταλτικός παράγοντας για την παραγωγή μη διαχωρισμένων σκουπιδιών και επομένως όσο μεγαλύτερο όγκο μη διαχωρισμένων σκουπιδιών παράγει κάποιος τόσο περισσότερο επιβαρύνεται οικονομικά. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα καθένας να ελαχιστοποιεί όσο περισσότερο μπορεί την παραγωγή σύμμεικτων απορριμμάτων άρα και τον αριθμό των μπλε σακουλών, υιοθετώντας στο μέγιστο τη διαλογή ανακυκλώσιμων υλικών στην πηγή.

Όσο αφορά τα ογκώδη σκουπίδια μέχρι 10 κιλά, για να συλλεγούν από τα συνεργεία θα πρέπει να φέρουν ειδικό αυτοκόλλητο (αυτά είναι διαθέσιμα στα κατά τόπους σουπερμάρκετ και κοστίζουν περίπου 4.5 ευρώ). Για σκουπίδια βαρύτερα από 10 κιλά, θα πρέπει να υπάρξει τηλεφωνική επικοινωνία μεταξύ πολίτη-δήμου.

Όσο αφορά τα ανακυκλώσιμα υλικά που διαχωρίζονται στην πηγή, οι πολίτες τα μεταφέρουν στα συνοικιακά πράσινα σημεία όπου μπορούν να συλλεχθούν αλουμίνιο, πλαστικά μπουκάλια PET, γυαλί διαφορετικού χρώματος (διαφανές, καφέ, πράσινο) και μπαταρίες ενώ υπάρχουν και μεγάλης κλίμακας κεντρικά πράσινα σημεία όπου μπορούν να μεταφερθούν πολλά είδη υλικών όπως λάστιχα αυτοκινήτων, ξύλα, μπαταρίες αυτοκινήτων, Φ/Β πλαίσια, κ.α.

Για τα οργανικά απόβλητα κουζίνας καλό είναι αυτά να κομποστοποιούνται και γι’ αυτό το σκοπό ο δήμος Βασιλείας χορηγεί εντελώς δωρεάν σε κάθε ενδιαφερόμενο εξοπλισμό κομποστοποίησης ο οποίος μπορεί να τοποθετηθεί είτε στο μπαλκόνι είτε στην αυλή.
Λαμβάνοντας υπόψη λοιπόν όλα τα παραπάνω προτείνεται:

1. Η κατάργηση των πλαστικών κάδων και η υιοθέτηση του μοντέλου της πλαστικής σακούλας. Στη θέση των κάδων κατασκευή ανοξείδωτων σχαρών κατάλληλου ύψους για την απόθεση των πλαστικών σακουλών συγκεκριμένες ώρες και ημέρες της εβδομάδας.

Ούτε ανοικτοί, ούτε σπασμένοι κάδοι, μόνιμες εστίες μόλυνσης με αδέσποτα μέσα, να συλλέγουν το βρόχινο νερό και να το μετατρέπουν σε βρωμερό ζουμί. Ούτε θορυβώδη απορριμματοφόρα-αλεστικές μηχανές να ποτίζουν τους δρόμους με αυτό το ζουμί λες και είναι υδροφόρες. Ούτε δέσμευση πολύτιμου χώρου από τους κάδους.

2. Η κατασκευή συνοικιακών και κεντρικών, μεγάλης κλίμακας, πράσινων σημείων καθώς και πράσινων σημείων σε όλα τα σχολεία και μεγάλα σουπερμάρκετ.

3. Η πιλοτική εφαρμογή του συγκεκριμένου μοντέλου αποκομιδής απορριμμάτων σε μεγάλες οδούς και προοδευτικά σε οικοδομικά τετράγωνα με ταυτόχρονη συστηματική ενημέρωση των εμπλεκόμενων πολιτών και των παιδιών στα σχολεία για τον ορθό τρόπο «διαλογής στην πηγή» μέσω επιτόπιων εκπαιδευτικών σεμιναρίων σε κάθε πολυκατοικία, σε κάθε σπίτι και σε κάθε σχολείο με δωρεάν διαμοιρασμό ενημερωτικών φυλλαδίων, χορήγηση σακουλών και εξοπλισμού κομποστοποίησης.

4. Η αφαίρεση των τελών αποκομιδής από τα δημοτικά τέλη.

5. Για την αποκομιδή και μεταφορά των σακουλών αλλά και των άχρηστων αντικειμένων που φέρουν τη σχετική αυτοκόλλητη σήμανση, χρησιμοποίηση μικρών, ευέλικτων και αθόρυβων ηλεκτροκίνητων ημιφορτηγών.

Καθίσταται σαφές λοιπόν, ότι είναι αναγκαία η εκ βάθρων αναθεώρηση του σημερινού μοντέλου αποκομιδής και διαχείρισης των ΑΣΑ μέσω της σταδιακής απεξάρτησης από τους πλαστικούς κάδους. Πρέπει να προκριθεί το μοντέλο της πλαστικής σακούλας διότι είναι ευέλικτο, οικονομικό για τον περιβαλλοντικά ευαισθητοποιημένο πολίτη, αποδοτικό διότι παράγονται υψηλής ποιότητας ανακυκλώσιμα υλικά και στοχεύει εκεί ακριβώς που πρέπει, δηλαδή, στην «πρόληψη» η οποία μεταφράζεται σε διαλογή στην πηγή.

Το μοντέλο αυτό θα βελτιώσει δραματικά την ποιότητα του αστικού περιβάλλοντος και θα αποτελέσει ένα πολύ σημαντικό βήμα για την προστασία του περιβάλλοντος και της ανθρώπινης υγείας. Επιπλέον, θα είναι οικονομικά δίκαιο για τους πολίτες και τις επιχειρήσεις, διότι η οικονομική επιβάρυνση θα λαμβάνει υπόψη της την οικολογική συμπεριφορά του πολίτη και των επιχειρήσεων και κατά συνέπεια τον όγκο των απορριμμάτων, ανακυκλώσιμων και μη, που θα παράγεται από τον καθένα.

Σχετικοί σύνδεσμοι

https://www.helloswitzerland.ch/-/waste-recycling-in-basel

http://www.lifeinbasel.com/2014/03/10/garbage-disposal-and-recycling-in-basel/

https://recycling-map.ch/en/map/

https://www.dropbox.com/s/rx0nyvpntr3i824/Waste_Disposal_In_Basel_2018.pdf?dl=0

https://www.dropbox.com/s/2vl8zj16ici0scb/ESDA.pdf?dl=0