Πετρέλαιο και θαλάσσιο περιβάλλον

Με αφορμή το πρόσφατο ατύχημα της πετρελαϊκής εξέδρας της ΒΡ στον κόλπο του Μεξικού, αποφάσισα να σας παρουσιάσω βασικές πληροφορίες για την πετρελαϊκή ρύπανση και τους κινδύνους για το περιβάλλον.

Με αφορμή το πρόσφατο ατύχημα της πετρελαϊκής εξέδρας της ΒΡ στον κόλπο του Μεξικού, αποφάσισα να σας παρουσιάσω βασικές πληροφορίες για την πετρελαϊκή ρύπανση και τους κινδύνους για το περιβάλλον. Το αργό πετρέλαιο, ή απλά πετρέλαιο είναι ένα φυσικό σχηματιζόμενο κολλώδες, τοξικό, εύφλεκτο σκούρο καστανό-πρασινωπό μείγμα, που αποτελείται από ένα σύνθετο μίγμα υδρογονανθράκων (μακρές αλυσίδες άνθρακα και υδρογόνου), διαφόρων μοριακών βαρών και άλλων οργανικών ενώσεων, που βρίσκονται σε γεωλογικούς σχηματισμούς κάτω από την επιφάνεια της Γης. Σύμφωνα με τη γενική αποδεκτή θεωρία, το πετρέλαιο προέρχεται από την “αρχαία” βιομάζα, με άλλα λόγια, ένα ορυκτό καύσιμο που προέρχεται από απολιθωμένα οργανικά υλικά (πλαγκτόν και άλλοι οργανισμοί). Η πετρελαϊκή ρύπανση στον ωκεανό είναι ταυτόχρονα και από τις ποιο διευρυμένες. Ο τρόπος με τον οποίο το πετρέλαιο εισέρχεται στην θάλασσα είναι μέσω φυσικών διαρροών, ωστόσο αρκετές από τις “ελαφρές” του ουσίες εξατμίζονται και το υπόλοιπο “βαρύτερ﨔 υλικό βιοδιασπαται από βακτήρια με αργό ρυθμό. Πάντως η μεγαλύτερη ποσότητα εισέρχεται στο θαλάσσιο περιβάλλον, ως ρύπος κατά την άντληση/εξαγωγή από τον βυθό της θάλασσας, και την διανομή του από τον άνθρωπο. Σπάνια, αλλά με δυνητικά καταστροφικές συνέπειες είναι οι εκρήξεις (blowouts) από υπεράκτιες πλατφόρμες άντλησης πετρελαίου, όπως π.χ. αυτή της ΒΡ στον κόλπο του Μεξικού. Οι εργασίες των πετρελαιοφόρων πλοίων και τα αστικά απόβλητα θεωρούνται οι δύο πιο σημαντικές πηγές ρύπανσης. Οι μαζικές πετρελαιοκηλίδες που προκύπτουν από τη βύθιση ή την σύγκρουση των supertankers είναι και οι πιο καταστροφικές. Π.χ το τάνκερ Exxon Valdez προσάραξε στις 24 Μαρτίου 1989 στο Prince William Sound της Αλάσκας με μια τεράστια διαρροή 40.900 m³ (10,8 εκατομμύρια αμερικανικών γαλονιών - 257.000 βαρέλια πετρελαίου), αργού πετρελαίου. Ως συνέπεια της διαρροής, πιστεύεται ότι είχαν θανατωθεί περίπου 350.000 – 390.000 θαλασσοπούλια, 2.800 θαλάσσιες ενυδρίδες, 300 φώκιες, 247 αετοί, 22 όρκες, καθώς επίσης και την καταστροφή δισεκατομμυρίων αυγών σολομού και ρέγγας. Οι επιπτώσεις της διαρροής εξακολούθησαν να είναι αισθητές για πολλά χρόνια αργότερα. Μειώσεις πληθυσμών έχουν παρατηρηθεί σε διάφορα ζώα, συμπεριλαμβανομένων και των πληθυσμών του ροζ σολομού. Επίσης, οι θαλάσσιες ενυδρίδες και οι πάπιες παρουσίασαν τα υψηλότερα ποσοστά θανάτου τα επόμενα χρόνια, εν μέρει λόγο κατάποσης λείας από το μολυσμένο έδαφος και από την κατάποση των υπολειμμάτων πετρελαίου στις φτερούγες (λόγω περιποίησης). Επιπλέον, το πετρελαιοφόρο Amoco Cadiz χωρίστηκε στα δύο μετά την προσάραξη του σε ξέρα, τρία μίλια (5 χλμ.) ανοικτά των ακτών της Βρετάνης (Γαλλία), στις 16 Μαρτίου 1978, με αποτέλεσμα την μεγαλύτερη για την εποχή εκείνη πετρελαιοκηλίδα (σήμερα η έκτη μεγαλύτερη στην ιστορία), και μετρήθηκαν περίπου 3200 νεκρά θαλασσοπούλια, μετά από μια διαρροή 200.000 τόνων πετρελαίου! Η πετρελαιοκηλίδα της ΒΡ είναι η χειρότερη στην ιστορία των ΗΠΑ, ξεπερνώντας τη ζημία που προκάλεσε το δεξαμενόπλοιο Exxon Valdez! Ακόμα και σε μικρές ποσότητες, το πετρέλαιο, ανάλογα με τον βαθμό τοξικότητας, προκαλεί αρνητικές επιπτώσεις σε όλους τους οργανισμούς, π.χ. σε αυτούς που ζουν κοντά στην επιφάνια της θάλασσας όπως π.χ. φυτοπλαγκτόν και ζωικούς οργανισμούς, αυγά και προνύμφες ψαριών, στο βένθος (οργανισμοί κοντά στο βυθό η θαμμένοι στο ίζημα), μέσω αύξησης της ευαισθησίας σε ασθένειες, βλάβες στη λειτουργία της κυτταρικής μεμβράνης κτλ. Όπως περιέγραψα και παραπάνω, τα θαλάσσια πτηνά και θηλαστικά, είναι ιδιαίτερα ευαίσθητα, π.χ. πολλά πεθαίνουν όταν τα φτερά ή το τρίχωμα τους καλύπτεται με πετρέλαιο, διότι χάνουν και την ικανότητα να διατηρήσουν ένα λεπτό στρώμα θερμού αέρα, αναγκαίου για την μόνωσή τους από το κρύο νερό. Πτηνά που βασίζονται σε πτήσεις για την αλίευση της τροφής τους δεν είναι πλέον σε θέση να το πράξουν πεθαίνουν. Τα θαλάσσια θηλαστικά (Φάλαινες, δελφίνια, φώκιες, κτλ) είναι αρκετά ευαίσθητα, διότι πρέπει να αναδυθούν για να αναπνεύσουν, ως συνέπεια, τα ρουθούνια και το ευαίσθητο τους δέρμα εκτίθενται στις τοξικές ουσίες. Η επίδραση των πετρελαιοκηλίδων σε εκτεθειμένες βραχώδεις ακτές είναι λιγότερο καταστροφικές σε σχέση με τις κλειστές ακτές, κολπίσκους κτλ, διότι η παλίρροια, τα θαλάσσια ρεύματα, τα κύματα η ύπαρξη βακτηρίων για την διάσπαση (breakdown) του πετρελαίου και οι κατάλληλες θερμοκρασίες βοηθούν στην απομάκρυνσή του. Ειδικά επιφανειακά δίχτυα-ιστοί-σημαδούρες και χημικές ενώσεις χρησιμοποιούνται για την συρρίκνωση και την περισυλλογή πετρελαιοκηλίδων. Επίσης, τεχνικές όπως αέρια χρωματογραφία – φασματομετρία μάζας βοηθούν στο να καθοριστεί η χημική σύσταση του πετρελαίου έτσι ώστε να εντοπιστεί ο ένοχος που έριξε σκόπιμα και από αμέλεια to πετρέλαιο στην θάλασσα. Σίγουρα το πετρέλαιο αποτελεί βασική πηγή ενέργειας, αλλά καλό είναι να αναζητήσουμε εναλλακτικές και φιλικές για το περιβάλλον πήγες, οι κινήσεις έχουν ξεκινήσει και σίγουρα, θέλω να πιστεύω ότι στο σύντομο μέλλον θα αντικαταστήσουν παλαιότερες μεθόδους με αρνητικές για το περιβάλλον επιπτώσεις. * Του Ιωσήφ Μακρή Βιολόγου-Ωκεανολόγου