Ιοί-Οι πιο μυστηριώδεις συγκάτοικοί μας στη γη

Γράφει ο Στέφανος Κολιάης
Συντ. καθηγητής Μικροβιολογίας και Ιολογίας, Τμήμα Βιολογίας, Αριστοτελείου Παν/μίου Θεσ/κης

Η υφήλιος ζει με αγωνία τις τελευταίες εξελίξεις σχετικά με το πρόβλημα του νέου κορωνοϊού (2019-nCoV).

Η προηγούμενη δημοσίευση άρθρου μου στη «Ροδιακή» στις 30.01.2020 με τίτλο «Η Επιδημία με τον  ιό 2019-nCoV εξελίσσεται τάχιστα σε πανδημία» δυστυχώς επιβεβαιώνεται αφού και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αναβάθμισε την επιδημία σε πανδημία.

Σε ό,τι αφορά τη χώρα μας, η πολιτεία καλώς παίρνει αυστηρά μέτρα για τον περιορισμό και κυρίως για την επιβράδυνση της εξάπλωσης του ιού. Είναι σημαντικό ότι ο καθένας μας σήμερα πιστεύουμε ότι γνωρίζει τι πρέπει να πράττει, τι να μην κάνει και κυρίως πώς να συμπεριφέρεται. 

Επιδίωξη της σημερινής μου παρέμβασης είναι να δώσω ορισμένα βασικά στοιχεία για τους ιούς, με τα οποία ευελπιστώ να γίνει κατανοητό γιατί ακούγονται τόσες πολλές διαφορετικές απόψεις σε ό,τι αφορά καίρια ερωτήματα όπως:

- Πόσο επιβιώνει ο ιός στο περιβάλλον;
- Πόσο διαρκεί ο χρόνος επώασής του στον άνθρωπο;
- Είναι δυνατόν άτομο που αποθεραπεύτηκε να μολυνθεί ξανά ή να μολύνει άλλους;
κ.ο.κ.

Ο χαρακτηρισμός «μυστηριώδεις συγκάτοικοί μας» που αποδίδω στους ιούς δικαιολογείται όχι μόνο από το υπομικροσκοπικό μέγεθός τους, τις φοβερές ασθένειες που προκαλούν πολλοί από αυτούς στους άλλους οργανισμούς, αλλά και από το γεγονός ότι ζουν μόνο όταν βρεθούν μέσα στα κύτταρα ζωντανών οργανισμών (μικροβίων, φυτών, ζώων του ανθρώπου συμπεριλαμβανομένου), αφού οι ιοί δεν έχουν κυτταρική δομή ούτε διαθέτουν ό,τι είναι απαραίτητο για την αναπαραγωγή τους (ενέργεια, μηχανισμούς, συστατικά). 

Όλα αυτά τα λεηλατούν από τα κύτταρα που τους “φιλοξενούν”, κύτταρα  που εκτελούν, κατά προτεραιότητα, τις εντολές του γενετικού υλικού του εισβολέα ιού. Το  αποτέλεσμα αυτής της διαδικασίας είναι είτε τα κύτταρα, στην κυριολεξία, να εξαντλούνται παράγοντας μεγάλες ποσότητες θυγατρικών ιών, ή να αποκτούν νέες βλαβερές ιδιότητες όπως συμβαίνει με τους καρκινογόνους ιούς.

Ένας ιός έξω από τα κύτταρα συμπεριφέρεται σαν ένα νεκρό υπομικροσκοπικό σώμα. Το για πόσο χρόνο διατηρεί στο φυσικό περιβάλλον τη δυνατότητα να ενεργοποιηθεί, όταν βρεθεί σε επαφή με κατάλληλα κύτταρα, είναι δύσκολο να υπολογιστεί, γιατί επηρεάζεται από τις συνθήκες στις οποίες βρίσκεται. Πάντως η θέση ότι ο ιός, στο φυσικό περιβάλλον, επιβιώνει για μερικές μόνο ώρες είναι, κατά την άποψή μου, εντελώς λανθασμένη, γιατί ένας ιός που αποτελείται από ένα ή λίγα μόρια γενετικού υλικού (RNA ή DNA), που φυλάσσονται μέσα σε ένα καλοφτιαγμένο  πρωτεϊνικό  “δοχείο” (καψίδιο του ιού ) είναι καλά προστατευμένος.

Σε ορισμένες περιπτώσεις  η  προστασία του ιού είναι ακόμα πιο πετυχημένη αφού το καψίδιο περιβάλεται  από μια δεύτερη δομή που,  πέρα από τις λίγες πρωτείνες, συμπληρώνεται με  ορισμένα λίπη και σάκχαρα (φάκελος  του ιού). Μια τέτοια δομή, σε ένα συνηθισμένο  για τους κορωνοϊούς περιβάλλον, όπως είναι τα σταγονίδια σάλιου,  που περιέχουν και πρωτεΐνες, όταν εκσφενδονίζονται  με την ομιλία ή το βήχα στον αέρα, αφού εξατμισθεί το υγρό μέρος τους, προκύπτουν ιοί προστατευμένοι με ακόμα ένα πρόσθετο πρωτεινικό προστατευτικό περίβλημα που τους καθιστά ικανούς για μόλυνση για μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα.

Σε ό,τι αφορά τη διάρκεια επώασης του ιού στον άνθρωπο, θα πρέπει να υπάρχουν διαφοροποιήσεις ακόμα και για τον ίδιο ιό, γιατί    – κανονικά οι θυγατρικοί ιοί, αφού καταπονήσουν και διαλύσουν στην κυριολεξία τα κύτταρα που τους διέθεσαν όλα όσα χρειάστηκαν για την αναπαραγωγή τους, ελευθερώνονται στο περιβάλλον μέσα σε χρονικό διάστημα που ποικίλλει από ιό σε ιό (χρόνος επώασης).  Για τον Sars-cov2 (αυτή είναι η νέα ονομασία του ιού) αναφέρεται ότι χρόνος επώασής του στον άνθρωπο κυμαίνεται από λίγες μέχρι  14 ημέρες.  Γιατί να αποκλειστεί ότι μπορεί να υπάρξουν ελάχιστα μολυσμένα με τον ιό κύτταρα στα οποία καθυστερεί η όλη διαδικασία αναπαραγωγής του ιού, και έτσι να ελευθερώνονται  λίγοι  ιοί  πολύ αργότερα;

Το αν υπάρχει δυνατότητα και δεύτερης μόλυνσης αποθεραπευθέντος  ατόμου η απάντηση θα πρέπει να είναι αρνητική αφού ο αποθεραπευθής  θα έχει αναπτύξει ανοσία έναντι του συγκεκριμένου ιού. Όμως υπάρχουν ορισμένες αναφορές για το αντίθετο, π.χ. ο ιός που μολύνει και δεύτερη φορά δεν μπορεί παρά να είναι μια μικρή παραλλαγή του πρώτου έτσι ώστε αυτή να μην αναγνωρίζεται από την  άμυνα του  οργανισμού, ή για κάποιο άγνωστο λόγο, η αμυντική θωράκιση του οργανισμού να έχει ελλατωθεί  (ανοσοκαταστολή).

Τα ερωτήματα είναι πολλά και δε θα πρέπει οι απαντήσεις που δίνονται να είναι πάντα απόλυτα σύμφωνες  με τα μοντέλα που ισχύουν. Ένα όμως πρέπει να γίνει συνείδηση σε όλους, ότι η αποτελεσματικότερη προστασία μας είναι ότι  ΜΕΝΟΥΜΕ ΣΠΙΤΙ.